Ázirge onyń jaýaby «ıá» sekildi kórinedi. Lıvııany strategııalyq oıyn alańyna aınaldyrǵan sheteldik derjavalar 2019 jyly Sýdan dıktatory Omar ál-Bashır áskerı tóńkeris nátıjesinde bılikten ketken kezde Sahara mańy elderi men Taıaý Shyǵystyń toǵysqan jerinde ornalasqan aımaqta óz basymdyǵyn kórsetýge talpynýǵa múmkindik izdegenin baıqatty.
Ras, eldi azamattyq bılikke kóshirý arqyly basqarý úshin kóterilisten keıin tez arada «Egemendik keńesi» quryldy. Biraq ótken aıda, ıaǵnı bılik tranzıtiniń aýysýyna bir jyldan az ýaqyt qalǵanda Sýdannyń áskerı basshysy, general Ábdel Fattah ál-Burhan tóńkeris jasap, «Egemendik keńesin» taratyp, azamattyq premer-mınıstr Abdalla Hamdokty qamaýǵa aldy.
Tóńkeris jasaǵandardyń barlyǵy Bashırdiń qol astynda qyzmet etti. Onyń ústine Burhan kóp uzamaı Bashırge tıesili, biraq qazirgi tańda taratylǵan Ulttyq kongress partııasynyń joǵary laýazymdy tulǵalaryn, sondaı-aq ıslamshyl jetekshilerdi túrmeden bosatýdy buıyrdy. Eldegi ahýaldyń bulaı órbigeni Mysyr men Birikken Arab Ámirlikterin alańdatyp otyr. Olar Sýdannyń jańa basshylyǵy qulaǵan dıktatordy qoldap, ózderiniń jaýy, Qatar men Túrkııanyń dosy sanalatyn «Musylman baýyrlar» uıymymen aýyz jalasýy múmkin dep qaýiptenedi.
Ádette, áskerı tóńkeristerge ıdeologııanyń áser etýi sırek kezdesedi. Onyń ornyna narazylar korporatıvtik jáne ekonomıkalyq múddelerdi qorǵaýǵa talpynady. Sýdandaǵy kóterilisti jasaǵan áskerı jetekshiler altyn óndirý, qurylys jáne munaı kásipterin qorǵaýdy maqsat tutady. Onyń ústine, tóńkerisshiler halyqaralyq soǵys qylmystary úshin taǵylǵan aıyptan jaltaryp ketýden úmittenedi. О́ıtkeni Darfýrdaǵy genosıdti jasaǵandar qatarynda Burhan da bolǵan.
Biraq Mysyr sekildi memleketter tynysh jatady degendi bildirmeıdi. Túrkııanyń Bashırmen qarym-qatynasy úlken strategııalyq paıda ákeldi. Osylaısha, Qyzyl teńizde ornalasqan strategııalyq turǵyda mańyzdy Sýakın aralyn túrikter 99 jylǵa jalǵa aldy.
Túrkııa Sýakındi tek týrıstik maqsatta qalpyna keltirýdi josparlap otyrǵanyn birneshe ret málimdedi. Biraq soǵan qaramastan aralda áskerı beket qurý yqtımaldyǵyn da joqqa shyǵara almaımyz. Burhan úkimeti bul jalǵa berýdi qoldap qana qoımaıdy, sonymen qatar oǵan qosa, aýyl sharýashylyǵyn damytý maqsatynda Sýdannan aýqymdy jerdi Túrkııaǵa jalǵa bermek.
Reseı de Sýdannyń Qyzyl teńiz jaǵalaýyna kóz tigip otyr. О́tken jyly Kreml «Egemendik keńesimen» kelisimge qol qoıdy. Osy qujatqa sáıkes Port-Sýdanda tórt áskerı keme ustaýǵa múmkindik aldy. «Qyrǵı-qabaq soǵys» aıaqtalǵannan beri Reseıdiń Afrıkada áskerı-teńiz bazasy bolmaǵan. Soǵan baılanysty Máskeý bıligi Sýdan tizginin ustaǵan kez kelgen úkimettiń kelisimnen bas tartpaǵanyn qalaıdy.
Sýdanǵa qyzyǵýshylyǵyn joǵaltqan bir el bolsa, ol – Qytaı. Lıvııadan aıyrmashylyǵy sol, Sýdan mol munaı óndiretin memleket emes. 2011 jylǵy saıası oqıǵadan keıin, ıaǵnı Ońtústik Sýdan bólinip shyqqannan soń, eldegi barlanǵan munaı qorynyń 80 paıyzy kórshiles eldiń enshisine buıyrdy. Sóıtip, Sýdan munaı óndirýshi el tiziminen túsip qaldy. Bul biraz máseleni túsindiredi. Qytaı 2011 jyldan 2018 jylǵa deıin Sýdanǵa nebári 143 mıllıon dollar nesıe bergen. Al 2003 jáne 2010 jyldar aralyǵynda 6 mıllıard dollar qarjy bólgen edi. Ol qarajat negizinen elektr jáne kólik jobalaryna jumsaldy.
Shyn máninde, Qytaıdyń Sýdandaǵy múddesi Batystyń múddesimen aıtarlyqtaı sáıkes keledi. Sýdannyń Somalı túbegindegi (Horn of Africa) strategııalyq ornyn eskere otyryp, eki tarap ta atalǵan eldiń saıası turaqty jáne ekonomıkalyq turǵydan táýelsiz bolǵanyn qalaıdy.
О́ńirde múddesi bar eldiń biri – Izraıl. Burhannyń bılikke kelýi kemi teorııalyq turǵydan jaqsy jańalyq. О́tken jyly Burhan men onyń áskerı qyzmettegi seriktesteri Izraıl memleketin taný jáne resmı dıplomatııalyq baılanystar ornatý týraly kelisimdi qoldady. Osylaısha, Sýdan mundaı qadamǵa barǵan besinshi arab eli atandy.
Sýdannyń ultshyldary bul kelisimdi qabyldaýǵa asa nıetti emes. Degenmen AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Donald Tramp ákimshiliginiń Sýdandy terrorızmge demeýshilik jasaıtyn memleketter tiziminen shyǵarý týraly ýádesinen keıin oǵan kelisti. Sýdanda qyrqysyp jatqan jergilikti taraptar Amerıkanyń júregi men ámııanyna aparatyn jol Izraıldi moıyndaý ekenin jaqsy biledi.
Muny tez ańǵarǵan Bashır edi. Izraıldiń jaýlary Hamas pen Hezbollanyń dosy ekenine qaramastan, ol Izraılmen de tatý bolýǵa talpyndy. Ol dıplomatııalyq baılanys ornatý arqyly AQSh-tyń qoldaýyn ıelenip, Halyqaralyq qylmystyq sottyń aıyptaýynan qutylyp ketetinine sendi. Lıvııa kóterilisshileriniń qolbasshysy, feldmarshal Halıfa Haftardyń Izraılmen dostasýdaǵy basty nıeti de dál osyndaı edi.
Biraq Amerıkanyń Sýdandaǵy múddesi Izraılge qoldaý kórsetýmen shektelmeıdi. Sondaı-aq ol Lıvııadaǵy múddesinen áldeqaıda mańyzdy. Birinshiden, tálipter Aýǵanstandy basyp alǵannan keıin, AQSh qysymǵa ushyrady. Osylaısha, shetelde demokratııa ornatýǵa jasaǵan áreketin taǵy da joqqa shyǵara almaıdy. Túrkııa men Reseıdiń, sondaı-aq Qytaıdyń múddesi toǵysýy yqtımal Somalı túbegi strategııalyq turǵydan mańyzǵa ıe. Sondyqtan AQSh mundaıǵa jol bere almaıdy.
Onyń ústine, Lıvııadaǵy qaqtyǵys Maǵrıbtaǵy turaqtylyqty buzǵanymen, Sýdandaǵy soǵys aımaqtyq tártipke qaýip tóndiredi. Kórshiles Efıopııa qazirdiń ózinde Sýdanmen azamattyq soǵys aldynda tur. Bul qaqtyǵys Ońtústik Sýdannan munaı eksporttaýǵa kedergi keltiredi. Al Efıopııanyń Nil ózenine salǵan «Alyp renessans» bógeti Mysyrǵa aıtarlyqtaı qaýip tóndiredi.
Aımaqtyq qaqtyǵysqa jol bermeý úshin AQSh Sýdandaǵy bılikti halyqtyń óz qolyna ustatý úshin Izraıl, Egıpet jáne BAÁ-niń qoldaýyn paıdalanýy qajet. Bul qadam «Musylman baýyrlar» qozǵalysyn tizgindeýin, kez kelgen Sýdan úkimetiniń Izraılmen kelisimdi saqtaýyn qamtamasyz etedi. Nil ózenine qatysty daýdy sheshý úshin AQSh qazirdiń ózinde Efıopııanyń damýyna bólingen qarajatty toqtatamyz dep qorqytty.
Sýdannyń azamattyq qoǵamy qaýipsizdik kúshteriniń aıaýsyz qýǵyndaýyna qaramastan, qarsylyq naýqanyn júrgizip, ahýalǵa óz úlesin qosyp otyr. Osyndaı talpynystyń áserinen Bashırdiń qulaýyna jol ashyldy. (Lıvııada mundaı naýqan baıqalmaıdy.)
Sýdandyq narazylyq bildirýshiler jalǵyz emes. Afrıka odaǵy Burhanǵa saıası qysymdy kúsheıtti, al Batys elderi men Dúnıejúzilik bank kómekti toqtatty. Biraq áli kóp nárse isteý kerek. AQSh bastap, Batys qoldasa ǵana Sýdan Lıvııanyń taǵdyrynan qutylyp, azamattyq basqarý jolyn qaıta jalǵastyra alady.
Shlomo BEN-AMI,
Izraıldiń burynǵy
syrtqy ister mınıstri,
Toledo halyqaralyq beıbitshilik ortalyǵynyń vıse-prezıdenti,
Scars of War, Wounds of Peace:
The Israeli-Arab Tragedy kitabynyń avtory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
