Ekonomıka • 02 Jeltoqsan, 2021

Kásipti násip etkender – elge qut

70 ret kórsetildi

Táýelsizdik alǵaly el saıasatynyń basym baǵytynyń biri bıznesti qoldaý bolyp keledi. Osy turǵy­dan alǵanda Qazaqstan – TMD memleketteri arasynda alǵash bolyp kásipkerlerge júıeli túrde qoldaý kórsetip kele jatqan el. Elbasy 1992 jyldyń 5 mamyrynda Qazaqstanda alǵash ret kásipkerlikti qoldaý men damy­týdyń 1992-1994 jyl­darǵa ar­nal­ǵan memlekettik baǵdar­lama­syn maquldady, shilde aıynda «Jeke kásipkerlikti qorǵaý jáne qoldaý týraly» zańǵa qol qoıyl­dy. Osylaısha, Tuńǵysh Prezı­denttiń bastamasymen orta jáne shaǵyn kásipkerlikke qoldaý kóbe­ıip, qolaıly jaǵdaı jasala bastady.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Irgeli ister bastaýy

Memlekettiń baı-qýatty bolýy degen ne? Bul – sol elde ómir súrip jatqan ár adamnyń tabysty bolýy. Al bıznespen aınalysý – ál-aýqatyńdy jaqsartý degen sóz. Elimizdiń osy salany damytýǵa erekshe ekpin túsirýi de sondyqtan.

Jalpy, Qazaqstan bıznesti júrgizýge eń qolaıly jaǵdaıy bar elder qataryna kiredi. Demek, bıznespen shuǵyldanǵysy kelgen, kásibin ashýǵa ońtaılanyp júr­gen azamattarǵa yńǵaıly jaǵdaı bar. Mun­daı azamattardy qoldaýǵa arnalǵan mem­lekettik baǵdarlamalar da kóptep qabyl­danyp jatyr. Burynǵydaı jón-josyqsyz tekserýlerge tyıym salyndy. Ákimshilik kedergiler azaıdy. Salyq aýyrtpalyǵy qysqardy. Kásipkerlerge beriletin jeńildetilgen kredıt kóbeıdi. Bızneske qolaıly orta qalyptastyrýǵa qolbaılaý bolyp otyrǵan quqyqtyq normalar da kúshin joıyp, ShOB-ty retteý «taza paraqtan» bastalmaqshy. Endigi maqsat – orta jáne shaǵyn bıznestiń úlesin arttyryp, el damýyn ornyqtyra túsý.

Elimiz táýelsizdigin alǵan alǵashqy jyldary basym baǵyt retinde birinshi kezekte kásipkerlerdi qoldaýǵa kóńil bólindi. Kúrdeli kezeńniń qıyn­dyq­taryna qaramastan, bıznestiń damýy men qalyptasýyna baǵyttalǵan al­ǵysharttar osy kezeńde paıda bola bas­tady. 1992 jyldyń ózinde elimizde ártúrli qyzmettermen aınalysatyn 34 myńnan astam jańa fırma qurylypty.

Kezinde ala dorba arqalaǵan otandas­tarymyz kúnkóris qamymen alys-jaqyn shetelderge shyǵyp, taýar tasyp, saýda-sattyqpen aınalysyp ket­keni esimizde. Qalaı degenmen de bul saý­danyń ózi eldegi shaǵyn kásipkerlikti yn­talandyrýdyń bir qadamy boldy. О́ıtkeni jurtshylyq memleketke alaqan jaıyp otyrýǵa bolmaıtynyn uǵynyp, óz-ózderin asyraýǵa kóshti. Sóıtip aqsha tabýdyń jolyn ıgerdi. Kommersııanyń qyr-syryna qanyqty. Saýda jasaýdy úırendi. Saýdagerler ózderine ǵana emes, ózgelerge de, memleketke de paıdasyn tıgizip, taýar aınalymyna úlesin qosty.

Táýelsiz Qazaqstannyń kásipkerlik tarıhyna úńilsek, násibin kásipten tapqysy kelgen jandardy naqty qoldaý sharalary 2000-jyldardan bastalypty. Osy kezeńderde Elbasynyń bastamasymen bıznesti qoldaý men qorǵaýǵa baǵyttalǵan aýqymdy jumystar qolǵa alynǵan. Atap aıtqanda, 2001 jyldyń shildesinen bastap qosymsha qun saly­ǵynyń (QQS) mólsherlemesi 20-dan 16 paıyzǵa, áleýmettik salyqtyń kólemi 26-dan 21 paıyzǵa azaıtylypty. 2002 jyldan bastap, kásipkerlerge salyq jeńildigin usynatyn jańa sıpattaǵy Salyq kodeksi kúshine endi.

Al 2006 jyly jarııalaǵan Jol­daýynda Tuńǵysh Prezıdent 2007 jyl­dyń qańtarynan bastap QQS kólemin 14 paıyzǵa deıin tómendetý, sondaı-aq shaǵyn jáne orta bızneske salyq salýdyń biryńǵaı mólsherlemesin azaıtý (ár toqsanǵa 3 paıyz) mindetterin qoıdy. Sonymen qatar 2008 jyldyń qań­tarynan bastap, áleýmettik salyq­tyń mólsherlemesi 13 paıyzǵa tómen­detildi. «Men kásipkerlerdiń únemi al­dynan shyǵyp otyratyn, kóp jaǵ­daıda paraqorlyqqa, bıligin asyra paıdalanýshylyqqa qatysy bar talaı kedergiler týraly jaqsy bilemin. Osyǵan oraı memlekettik organdardyń barlyq ókilinen shaǵyn jáne orta bızneske degen kózqarasty túbegeıli ózgertýdi talap ettim. Meniń bastamammen 2003 jyl­dyń qańtarynan qazan aıyna deıin tek­serý­lerge arnaıy moratorıı jarııalan­dy. Bul shara kásipkerlerdiń erkin tynys alyp, óz sharýasyna kóbirek ýaqyt bólýine múm­kindik berdi. Budan bólek, 2003 jyl­dyń jeltoqsanynda Bas prokýratýra «zań buzýshylyq anyq­talǵan jaǵdaılarda» baqylaý jáne qadaǵalaý organdarynyń tekserý júr­gizýin qabyl almaý quqyǵyna ıe boldy. Qolǵa alynǵan osy sharalardyń nátı­jesinde 2004-2007 jyldary zańsyz tekserýlerdiń sany 3,5 ese azaıdy. 2006 jyldyń qańtarynda «Jeke kásipkerlik týraly» zań qabyldanyp, jeke kásip­kerlik sýbektilerin tekserýdiń tárti­bin belgiledi. Osy jyldyń naýryz aıynda qazaqstandyqtardyń jeke basta­mashyldyǵyn erkin júzege asyrýyna jaǵdaı jasalǵanyn, kásipkerlerdiń tek ony tıimdi paıdalana bilýi kerektigin tolyq senimmen málimdeýime múmkindik týdy. Myńdaǵan qazaqstandyq bul uranǵa ún qosty», deıdi sol kezeńderdi eske alǵan jazbalarynda Elbasy.

Kóptegen memlekettiń ál-aýqaty kásip­kerdiń kóptigimen ólshene­di. О́ıt­keni kásipker bar jerde el eko­nomı­kasy or­nyq­ty damıdy, jumys­syzdyq azaıady, taýar­lar men qyzmet kór­setý servısi artady. Eldegi tabys­ty azamattardyń sany ulǵaıady. Qazaq­stannyń ustanǵan saıasaty da osy. Biraq ákimshilik kedergiler qansha jerden azaıdy degenmen de joıylyp ketken joq. Bızneske jarııalanǵan moratorıı aıaqtalysymen kásipkerlerdi tekserý taǵy údep ketti. Aqyry, 2008 jyly jarııalaǵan Joldaýynda Elbasy bızneske túsetin ákimshilik aýyrtpalyqty qysqartýǵa taǵy da pármen berdi. Shaǵyn jáne orta bıznesti tekserýge qaıta­dan moratorıı jarııa­lanyp, ol 2009 jyldyń shilde aıyna deıin sozyldy. Sol 2009 jyly Úki­metke bızneske tekserý júrgizýdiń bar­lyq rásimin retteý júkteldi. Aýqymdy jumys atqaryldy, sonyń nátıjesinde 2011 jyldyń qańtarynda «Memlekettik baqylaý men qadaǵalaý týraly» zań kúshine endi. 2008-2010 jyldar aralyǵynda memleket ShOB-ty qoldaýǵa 400 mlrd teńge jumsady. Bul 10 myń kásipkerlik nysandy demeýge jáne 13 myń jumys ornyn saqtap qalýǵa kómektesti.

Mine, kásipkerlikti qoldaý men qor­ǵaýdyń arqasynda osy saladaǵy halyq­tyń úlesi 2011 jyly 29 paıyzǵa jetti. 2012 jyly jeke kásipkerlik 2,5 mln qazaqstandyqty jumyspen qamtydy.

Bıznesti qorǵaý – basym baǵyt

Elimizde orta jáne shaǵyn bıznespen aınalysatyn azamattardyń 60 paıyzdan astamy – saýda, aýyl sharýashy­ly­ǵy, qoǵamdyq tamaqtandyrý, kólik salasynda qyzmet etedi. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetinshe, qazirgideı pandemııa jaǵdaıynda ShOB-ty qoldaý erekshe basymdyqqa ıe. Sta­tıstıkany sóıletsek, shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri 2020 jyly 32,7 trln teńgeniń ónimin shyǵarǵan. Bıylǵy 1 qańtarda ShOB-ta jumyspen qamtylǵandardyń sany 3,4 mln adamdy quraǵan. Iskerlik ahýaldy jaqsartý boıynsha qabyldanǵan reformalar Qazaqstanǵa 2019 jyly Doing Business reıtınginde 25-orynǵa kóterilýge múmkindik berdi.

Kásipkerlerdi jeńildikpen ne­sıe­­lendirý jumystary bıyl da jalǵasyp jatyr. Osy jyldyń birinshi toqsanynda 663 mlrd teńge somasyna 16 myńnan astam joba jeńildetilgen nesıemen qarjylandyrylǵan. Byl­tyrǵy jyl qorytyndysy boıynsha 2,5 trln teńge kólemindegi jeńil­detil­gen nesıemen 47 myńnan astam joba qamtylǵan.

Ekonomıkanyń zardap shekken sektor­laryn­daǵy shaǵyn jáne orta bıznes kre­d­ıt­terin qaıta qarjylandyrýǵa da mem­leket qoldaý kórsetip otyr. Ult­tyq eko­nomıka mınıstri Áset Erǵa­lıev­tiń aıtýynsha, 2020 jyldyń 15 naý­ryzy men 2021 jyldyń 15 naý­ryzy aralyǵynda 475 mlrd teńge somasyna 9 myńǵa jýyq jobany qaı­ta qarjylandyrý úshin sýbsıdııalar berildi. Bıyl atalǵan tizbe 145 ekono­mıkalyq qyzmet túrleriniń jalpy jikteýishine keńeıtildi. Keńeıtilgen tizbe boıynsha sýbsıdııalar 132 mlrd teńge kredıttik portfel somasyna 2 myń joba boıynsha tólenedi. «Osy jyl­dyń 1 sáýirinde Memleket basshysy ekonomıkanyń zardap shekken sektorlarynda nesıelerdi jeńildetilgen túrde qaıta qarjylandyrý, merzimin 1 shildege deıin uzartýdy tapsyrdy. Osy jumys aıasynda 93 ekonomıkalyq qyzmet túrleriniń jalpy jikteýishi anyqtaldy. 425,5 mlrd teńge nesıe somasyna 6,7 myńnan astam jobany qamtý josparlanýda», dedi Úkimet otyrysynda Á.Erǵalıev.

Bıylǵy birinshi toqsannyń qory­tyndysy boıynsha «Bıznestiń jol kartasy-2025» jáne «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamalary sheńberinde kredıtterdiń 232 mlrd teńge somasyna 5 884 joba sýbsıdııalanǵan, 87 mlrd teńge nesıe somasyna 6 892 joba boıynsha kepildik berilgen. Agrarlyq nesıe korporasııasy aıasynda 5,9 mlrd teńge nesıe somasyna 134 jobaǵa qoldaý kórsetilgen.

Byltyr «Bıznestiń jol kartasy-2025» baǵdarlamasy aıasynda bız­nesti mıkrokredıtteýdiń jańa baǵyty qolǵa alynypty. Osy baǵyt sheńberinde aına­lym qarajatyna 5 mln-ǵa deıin jáne ınvestısııalyq maqsattarǵa 20 mln teńgege deıin kredıtter beriledi. Bul rette 5 mln teńgege deıingi qaryzdardyń basym bóligi sońǵy qaryz alýshy úshin 6% mólsherleme boıynsha kepilsiz negizde beriledi. «Eńbek» baǵdarlamasy sheńberinde qalalarda jáne aýyldarda bıýdjettik mıkrokredıtter «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» arqyly jyldyq 6%-ben beriledi. Ekinshi jartyjyldyqta «Jumys­pen qamtý jol kartasy» baǵdarlamasy sheń­­berinde shaǵyn nesıelendirý iske qosy­lady. Bul mıkrokredıtter «Bastaý Bıznes» túlekterine «Atameken» ulttyq kásip­kerler palatasynda qurylatyn Mıkroqarjy uıymy arqyly berilmek.

Kásipkerlikti memlekettik qoldaý­dyń taǵy bir túri – «Bıznestiń jol kartasy-2025» baǵdarlamasy aıasynda 7 mlrd teńgege deıin sýbsıdııa berý mer­zimi 5 jylǵa deıin ulǵaıtyldy. Al «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» boıynsha nesıe somasy shektelme­gen, onyń sýbsıdııalaý merzimi 10 jyl­dy quraıdy. Buǵan qosa, 2020 jyly «Bıznestiń jol kartasy-2025» baǵdar­lamasy boıynsha salalyq shekteýler alynyp tastaldy. «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy sheń­berinde taýarlar men kórsetiletin qyz­metter tizbesi 150 ekonomıkalyq qyz­met túriniń jalpy jikteýishine deıin ulǵaıtyldy. Pandemııa saldaryn eskere otyryp, memleket bıznesti salyqtyq yntalandyrýdyń birqatar sharasyn qabyldady. Úkimettiń baspasóz qyz­meti taratqan málimetke súıensek, 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap arnaý­ly salyq rejimderin qoldanatyn shaǵyn jáne mıkrokásipkerlik sýbek­tilerin tabys salyǵynan 3 jylǵa bosatý qoldanylady. 2021 jyldyń 1 qańtarynan bastap, qyzmet kórsetý salalarynda alynǵan tabystyń 3% mólsherlemesimen bólshek salyqtyń jańa arnaıy rejimi engizildi.

Jalpy, bızneske júktemeni azaıtý, onyń ishinde birqatar salyqtyq jeńil­dik jáne salyqtyq ákimshilen­dirýdi jeńil­detý, kásipkerlerdiń qar­jy­lan­dyrý­ǵa qoljetimdiligin jeńil­detý maq­satynda 60-tan astam qoldaý shara­laryn engizý kózdelip otyr. Byltyr jyl­dyń sońynda «Bıznestiń jol kar­tasy» baǵdarlamasynyń «Mık­rosha­ǵyn kásipkerlik nesıeleri bo­ıynsha port­fel­dik sýbsıdııalaý jáne kepildik berý» atty birinshi baǵyty iske qosyldy. Bul baǵyttyń maqsaty – memlekettik qol­daý sharalarymen mıkro jáne shaǵyn kásip­ker­lerdi kóbirek qamtý. Búgingi kúni osy baǵyt aıasynda 18,9 myń jobaǵa qoldaý kórsetildi, olardyń jalpy nesıe somasy 103,3 mlrd teńgeni quraıdy. Onyń ishinde sýbsıdııalaý boıynsha 43,5 mlrd teńgege 8 myń joba jáne kepildendirý boıynsha 59,8 mlrd teńgege 10,9 myń joba. 2021 jylda 13,1 myń jobaǵa 71,9 mlrd teńge qoldaý kórsetildi. Bul 2020 jyl­dyń 4 toqsanymen salystyrǵanda joba sany boıynsha 2,2 ese jáne nesıe soma­sy boıynsha 2,3 ese artyq. 2021 jyl­dyń 1 toqsanynyń qorytyndysy boıyn­sha negizgi memlekettik qoldaý baǵdar­la­malary kelesi óńirlerde joǵary suranysqa ıe.

Jalpy, bıznesti qoldaý aldymen zań normalarymen bekitilýi tıis. Son­dyq­tan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna arnaǵan Jol­daýyn­da retteýshilik saıasattyń bazalyq qaǵı­dat­taryn ózgertip, sonyń aıasynda bız­nesti «taza paraqtan» retteýdi tapsyrdy. Qazir osyǵan baılanysty zań jobasy ázir­lenip jatyr. «Taza paraqtan» retteý dege­nimiz – retteý saıasatyndaǵy negizgi tásil­derdi ózgertý jáne keshendi ári tıim­di retteýdi qurý arqyly memlekettik ret­teý­diń barlyq tásilin túbegeıli qaraý. Eger osy zań qa­byldanyp jatsa, bızneske qoıy­la­tyn talaptardyń júgi jeńildep, ol naq­­ty normalarmen júrgizilmek. Kásip­ker­­lerdiń muń-muqtajy da zań aıasynda sheshilmek.

Kásipkerlikti damytýdyń ulttyq jobasy

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi memlekettik organdarmen birlesip, kásip­kerlikti damytý jónindegi ulttyq jobany ázirledi.

Mınıstrliktiń málimetinshe, ulttyq jobada 4 túıindi baǵyt boıynsha 10 mindetti sheshýge basa nazar aýdarylmaq. Olar: kásipkerlik belsendilikti arttyrý; kásipkerlerdiń ósýin ulǵaıtý; esh­kim kóp aınalysa qoımaǵan qyzmet pen taýar túrlerin qalyptastyrý jáne báseke­lestikti keshendi damytý.

Birinshi baǵyt sheńberinde kásip­kerlik belsendilikti arttyrýǵa kóńil bólinip, halyq arasynda bıznes-quzy­ret­terdi ulǵaıtý úshin kásipkerlik daǵ­dylarǵa oqytý múmkindigi beriledi. 150 myń jumyssyz ben nátıjesiz jumyspen qamtylǵan adam atalǵan sharamen qam­tylady. Osylaısha, qarjylaı emes qol­daý sharalaryn alǵan kásipkerlik sýbek­tileriniń sany 637 940 birlikti quraıdy. Sondaı-aq 995,3 myń jumys orny qurylady, onyń ishinde turaqty – 335,1 myń, ýaqytsha – 660,2 myń.

Al kásipkerlerdiń ósýin ulǵaıtýdy boljaıtyn ekinshi baǵyt boıynsha kásipkerlerge túsetin ákimshilik júktemeni aýqymdy túrde tómendetý josparlanyp otyr. «2025 jylǵa deıin barlyq mem­lekettik retteý quraldary (talaptar, ruqsattar, eseptilik, mem­lekettik baqy­laý) qaıta qaralady. Bız­nes úshin mem­lekettik kórsetiletin qyzmetterdiń qol­jetim­diligi memle­kettik organdardyń aqpa­rat­tyq júıe­lerin «Bızneske arnalǵan úki­met» por­talymen biriktirý arqyly iske asyry­lady. Barlyq josparlanǵan shara­lar­dy iske asyrý bızneske túsetin júk­te­meni túbegeıli azaıtýǵa jáne jańa eko­no­mıkalyq ahýal jaǵdaıyn­da iskerlik bel­sendilikti damytýǵa myq­ty serpin berýge múmkindik beredi», delin­gen mınıstrliktiń resmı saıtyn­daǵy habarlamada.

Ulttyq joba aıasynda mıkrobıznes sýbektileri úshin mıkrokredıtter men granttar túrinde qarjylaı qoldaý da jalǵasady. 8,6 myńnan astam azamat óz isin ashý jáne damytý maqsattary úshin mıkrokredıtterge qol jetkize alady. 50 myńnan astam jas kásipker jańa bıznes-ıdeıalardy iske asyrý úshin granttarǵa qol jetkize alady. Halyqtyń áleýmettik osal toptarynan shyqqan 50 myń azamat óziniń kásipkerlik áleýetin ashý úshin granttar ala alady, dep ýáde beredi mınıstrlik.

Úshinshi baǵyt sheńberinde týrızmdi damytý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaýǵa baǵyttalǵan birqatar shara kózdelgen. Eldiń týrıstik áleýetin ashý maqsatynda 1000 ınvestısııalyq joba iske asyrylmaq. Sonyń nátıjesinde, 2025 jylǵa qaraı týrızm salasynyń IJО́-degi kólemi 1,5 esege (2019 jyldyń kórsetkishterine qaraǵanda), salaǵa jeke ınvestısııalar kólemi 3 eseden asa ósedi. Ishki týrıstik aǵyn 4,5-ten 8 mln adamǵa, syrttan keletin týrıster sany 1 mln-nan 3 mln adamǵa deıin (2019 jyldyń kórsetkishterine qaraǵanda) kóbeıedi. «Saparlar» jiktemesi boıynsha kórsetiletin qyzmetter eksporty 6,5 ese 3 mlrd AQSh dollaryna deıin ósedi.

Sondaı-aq gıdter men ekskýrsııa júrgizýshilerdiń qyzmetin 95%-ǵa deıin sıfrlandyrý, týrıstik marshrýttardy mobıldi baılanyspen qamtýdy 1,8 esege ulǵaıtý, ornalastyrý oryndarynyń 95%-yn E-QONAQ aqparattyq júıesi­men qamtýdy qamtamasyz etý josparlanýda.

Al básekelestikti keshendi damytý baǵyty úsh mindetti iske asyrýmen júze­­ge aspaq. Onyń alǵashqysy – baǵa belgi­leýdi burmalaýdy joıý arqyly elektr ener­getıkasy salasyndaǵy na­ryq­tarǵa qol­je­timdilikti qamtamasyz etý bolsa, ekinshisi – bırjalyq saýdany damytý. 2025 jylǵa qaraı benzın, dızel otyny, avıakerosın, bıtým, suıytylǵan munaı gazy naryqtary bırjalyq saýdamen qamtylmaq.

Al úshinshi mindet – ekonomıkany memleket ıeliginen alý. Osyǵan saı 20 monopolııalyq operatordy taratý jáne qaıta uıymdastyrý josparlanyp otyr. 2025 jylǵa qaraı biryńǵaı operatorlar sany 1,6 esege 30 birlikke deıin qys­qarady. Básekelestikti keshendi damytý memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin 2025 jylǵa qaraı 14%-ǵa deıin qys­qartýǵa múmkindik beredi.

Mınıstrliktiń málimetinshe, kásip­ker­likti damytýǵa baǵyttalǵan ult­tyq joba tolyǵymen iske asyrylsa, memleket mynadaı nátıjege qol jetkizedi: IJО́-degi ShOB úlesi 35%-ǵa deıin ulǵaıady, 995,3 myń jumys orny qurylady; memlekettiń eko­no­mı­kadaǵy úlesi 14 paıyzǵa deıin tómen­detiledi.

Mine, bıznesti qoldaý men damytý­dyń osyndaı sharalary násibin kásipten ta­ýyp júrgen mıllıondaǵan adamǵa kómek bolady degen senimdemiz. Árıne eger bul qoldaýlar naqty ıesine durys jetse...

Sońǵy jańalyqtar

Tozaq qaqpasy

Rýhanııat • Keshe

Eskilik pen estilik

Ádebıet • Keshe

Polısııa: Kadr hám qadir

Qazaqstan • Keshe

Máńgilik saıahatshylar

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar