– Naır myrza, búginde «ArselorMıttal Temirtaý» iri taý-ken metallýrgııa kompanııasy sanalady, 26 jyl buryn kásiporynnyń elimizdegi qyzmeti qalaı bastaldy?
– О́zderińiz biletindeı, 1991-1995 jyldar aralyǵynda el boıynsha jaǵdaı óte kúrdeli boldy. О́nerkásiptik kásiporyndar birinen soń biri jabyldy, ınjenerlik-tehnıkalyq kadrlar bul jerden perspektıvalar kórmeı, jappaı shetelge ketip jatty. Temirtaý qalasyndaǵy iri metallýrgııalyq kombınat ta tolyq toqtaýǵa jaqyn boldy, qyzmetkerlerge uzaq ýaqyt boıy jalaqy tólenbedi, al qalanyń ózinde jylý da bolǵan joq.
Qazaqstandyqtar ekonomıkanyń turaqtanýy men jańǵyrýyn eldiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń esimimen baılanystyrady. Qazaqstan Magnıtkasyn jáne Qaraǵandy kómir shahtalaryn saqtaý men qaıta jańǵyrtý da Elbasynyń jeke qatysýymen júzege asty. Jas táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýynda Tuńǵysh Prezıdenttiń sheteldik saparlary, sonyń aıasynda shetelderdiń basshylarymen jeke baılanystary jáne jetekshi ekonomıkalyq alyptarmen tabysty kelissózderi sheshýshi ról atqardy.
1995 jylǵy qarasha aıynda NLM toby (keıinnen ArcelorMittal tobyna aınalǵan) Qazaqstandaǵy iri metallýrgııalyq kásiporynnyń aktıvterin satyp alyp, 800 mln dollar ınvestısııalady, onyń basym bóligin kásiporyndy tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrýǵa jumsady. Lakshmı N.Mıttal bastaǵan top basshylyǵy el men óńirdiń odan ári ekonomıkalyq damýynyń úlken perspektıvalary bar jáne oǵan kásiporyn da óz úlesin qosa alady dep sendi.
N.Nazarbaev qarapaıym jumysshylar arasynda árdaıym bedeldi boldy. Áriptesterdiń aıtýynsha, birneshe aı boıy qaryzǵa jumys istegen zaýyt jumysshylarynyń senimine ıe bolý óte qıyn edi. Ol jumysshylardy sheteldik ınvestordyń nıeti túzý jáne uzaq ýaqyt boıy jumys isteýge daıyn ekendigine sendirdi.
Kásiporynda tyndyrylǵan birinshi is – jalaqy tólendi. Sodan keıin sýyq ılekteý sehynda metall óńdeý jelisi jáne daıyn ónimdi oraý ýchaskesi qaıta quryldy. Zaýytta eki ystyq myryshtaý jáne metall jolaqty alıýmınıı myryshtaý jelileri salyndy.
Sol kezde óndiristik qana emes, búkil qalanyń problemalary da sheshildi. Jumysshylardyń eńbek jaǵdaılarymen qatar, ómir súrý jaǵdaılaryn da jaqsartý kerek edi. Metallýrgııa kombınatynyń JEO-2 Temirtaý turǵyndaryn jylýmen jáne elektr energııasymen qamtamasyz ete bastady, al QarGRES-ke osy fýnksııalardy qalanyń eski bóliginde ǵana atqarý júkteldi.
2005 jyly eki úzdiksiz qańyltyr quıý mashınasyn iske qosqan soń zaýyttyń aldynan jańa múmkindikter ashyldy. №2, 3 jáne 4 domna peshterinde 2-shi razrıadty kúrdeli jóndeý jumystary júrgizildi. Marketıng salasyndaǵy jumys ta jańa deńgeıge shyqty – ótkizý naryǵyn qaıtadan ıgerýge týra keldi.
Sodan beri 26 jyl ótti. «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasy áýelden respýblıkadaǵy jumysyn qarqyndy bastap, áli de Qazaqstannyń qara metallýrgııasynyń flagmany bolyp keledi.
– Siz mańyzdy aspekti – kompanııanyń qala ómirine yqpalyn aıtyp óttińiz, búginde «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasynyń áleýmettik mańyzy qandaı?
– Bul Temirtaý qalasyna ǵana qatysty emes. 30 myńnan astam adam eńbek etetin kompanııa kásiporyndary 8 monoqalada qala quraýshy bolyp sanalady, 180 myńnan astam turǵyndy kommýnaldyq qyzmettermen qamtamasyz etedi.
2019 jáne 2020 jyldary qalalardyń ınfraqurylymyna salynǵan ınvestısııa 1,3 mlrd teńgeni; densaýlyq saqtaý men qaýipsizdikke, ekologııalyq qoǵamdastyqty damytýǵa jáne áleýmettik is-sharalarǵa salynǵan ınvestısııa 1,9 mlrd teńgeni qurady. Al óndiristiń qorshaǵan ortaǵa áserin azaıtýǵa atalǵan kezeńde 30,8 mlrd teńge baǵyttaldy.
Kompanııanyń óńirdegi áleýmettik jobalarynyń jalpy quny 1,1 mlrd teńgeni qurady. Temirtaýda zamanaýı emhana men dene shynyqtyrý-saýyqtyrý ortalyǵyn saldyq. Qazir balabaqsha qurylysy júrgizilip jatyr.
Biz árqashan áleýmettik jaýapty kompanııa boldyq. Sońǵy ýaqytta osy baǵyttaǵy belsendiligimiz arta tústi. Qaraǵandy oblysynyń ákimdigimen yntymaqtastyq jónindegi birqatar memorandým jasaldy. Onyń ishinde 800 mln teńgeden astam somaǵa oqý oryndaryn qoldaý jáne 250 mln teńgeden astam somaǵa Shahtınsk qalasyndaǵy Mádenıet jáne demalys saıabaǵyn qaıta jańartý bar. Turaqty jobalarǵa kelsek, kompanııa balansynda balalar-jasóspirimder ortalyǵy, «Mıttal» sport kesheni, «Samal» sanatorıı-profılaktorıi, qazaq mádenı ortalyǵy, «Shahter» tennıs ortalyǵy, «Romantık» balalar lageri, «Fakel» balalar lageri bar.
Kompanııa qyzmetkerleri men olardyń otbasylarynyń laıyqty ómir súrýi biz úshin mańyzdy. 2020-2021 jyldary adamı kapıtalǵa, áleýmettik saıasatqa, qyzmetkerlerdi qoldaýǵa jáne qaýipsiz eńbek jaǵdaılaryn jasaýǵa salynǵan ınvestısııalardyń jalpy kólemi 47,6 mlrd teńgeden asty.
– Pandemııamen kúres, jumysshylardy qoldaý sharalary qalaı júrgizilýde?
– Kásiporyndarda COVID-19-dan barynsha qorǵalǵan eńbek jaǵdaılaryn jasaý boıynsha sharalar qabyldandy. Kompanııa birden áleýmettik osal toptarǵa arnalǵan birneshe jobany iske qosty. Adamdar kóp jınalatyn jerlerde jumysshylardyń bolýyn azaıtý úshin avtobýstar uıymdastyryldy, olar metallýrgter men shahterlerdi barlyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq normaǵa sáıkes jumysqa jáne úıge apardy. Sondaı-aq qorǵanys maskalary tapshy bolǵan kezde kompanııa kúshimen 330 myńnan astam qorǵanys quraly tigildi.
Vaksınalaý bastalǵan kezde, tikeleı kásiporyndardyń densaýlyq saqtaý pýnktterinde egý bólmeleri uıymdastyryldy. Bul ujymdy vaksınalaýmen barynsha qamtýǵa múmkindik berdi. Qyzmetkerlerdi ózderiniń jáne basqalardyń qaýipsizdigi týraly oılaýǵa jáne egilýge yntalandyrý úshin vaksınalaýdyń tolyq kýrsynan ótkenderge syıaqy berdik. Sonymen qatar olardyń arasynda úsh avtomobıl oınatyldy. Bul kólikterdi qarapaıym jumysshylar: slesar, shahter jáne júrgizýshi jeńip alǵany qýantady. Joǵaryda atalǵan barlyq is-sharalar jaqsy nátıje berdi – kompanııa ujymynyń 92%-dan astamy vaksınalandy.
Sondaı-aq Qaraǵandy oblysynyń medısınalyq mekemelerine Pfizer-BioNTech vaksınalaryn saqtaý jáne tasymaldaý úshin 180 mln teńgege jabdyq satyp alyp, kómek kórsettik. Jalpy, KVI-men kúreske 2,7 mlrd teńgeden astam qarjy baǵyttaldy.
– Siz kompanııanyń áleýmettik jobalary boıynsha aıtarlyqtaı kórsetkishterge toqtaldyńyz, al salyqqa qatysty ne aıtasyz? «ArselorMıttal Temirtaý» memleket qazynasyna qansha qarajat tóleıdi?
– Jyl saıyn «ArselorMıttal Temirtaý» tóleıtin salyqtardyń jalpy somasy 60 mlrd teńgeden asady. Alaıda bıyl memlekettik bıýdjetti 100 mlrd teńgeden astam somaǵa tolyqtyrýdy josparlap otyrmyz.
– Qazirgi ýaqytta turaqty damý maqsattary, kómirtegi izin azaıtý jáne jalpy prosesterdi, tehnologııalardy jetildirý, ekologııalyq turǵydan taza bolý – jaı trend qana emes, ómirlik qajettilik. Kompanııa osy baǵytta qandaı jumystar atqaryp jatyr?
– «ArselorMıttaldyń» jahandyq maqsaty – áldeqaıda tıimdi jáne energııany az paıdalanatyn, kómirtekti az shyǵaratyn ınnovasııalyq prosesterdi qoldana otyryp jasalǵan bolatpen jaqsy álem qurýǵa kómektesý. «ArselorMıttal» álemde 2050 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizýge jáne 2030 jylǵa qaraı 25%-ǵa tómendetýdi maqsat etip otyr. Germanııa, Ispanııa, Belgııa jáne Kanadadaǵy «ArselorMıttal» bólimsheleriniń el Úkimetimen kómirtegi izin azaıtý boıynsha kúsh-jigerin qoldaý týraly kelisimderi bar. Biz Qazaqstan Úkimetimen osyndaı kelisim jasaımyz dep úmittenemiz.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev kómirtektik beıtaraptyq ssenarııi úshin alǵa qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizýde memlekettiń, bıznes pen jalpy qoǵamnyń belsendi birlesken kúsh-jigeri qajet ekenin birneshe ret atap ótti. Ony tabysty iske asyrý 2030 jylǵy maqsattarǵa – 1990 jylǵy deńgeıge qaraǵanda shyǵaryndylardy 15%-ǵa tómendetýge ǵana emes, sondaı-aq 2060 jylǵa qaraı parnıktik gazdardyń nóldik teńgerimine de qol jetkizýge múmkindik beredi. Biz «ArselorMıttal Temirtaýda» kúsh-jigerimizdi biriktire otyryp, kózdegen nátıjelerge qol jetkizýge bolatynyna senimdimiz.
– Qazirgi ýaqytta kompanııa qandaı mańyzdy ekologııalyq jobalardy júzege asyrýda?
– Qazirgi kezde úsh úlken joba belsendi iske asyrylyp jatyr. Onyń basty maqsaty – qorshaǵan ortaǵa shyǵarylatyn shyǵaryndylar sanyn azaıtý. Birinshisi, bas korpýsty qalpyna keltirý jáne JEO-2-de №7 qazandyqty montajdaý. Bul jobanyń taǵy bir mańyzdy áseri bar. Bul qalaǵa ystyq sý berýdi jáne onyń teńgerimdi shyǵynyn ulǵaıtý múmkindigi. Qazir alty qazandyq jumys istep tur, degenmen qoldanystaǵy qýattar jetkiliksiz. Qoımaǵa qosalqy bólshekter men jabdyqtardyń 65%-y ákelindi. Jumysty 2022 jyldyń naýryz aıynda aıaqtaý josparlanǵan, sodan keıin №7 qazandyq pen onyń barlyq komponentterin ornatý qolǵa alynady. Jobany 2023 jylǵy qyrkúıekte tolyq aıaqtaý kózdelgen. Qazirgi ýaqytta barlyq jumys kestege sáıkes júrgizilip jatyr.
Budan basqa, eki óndiristik joba «ArselorMıttal Temirtaý» AQ JEO-PVS-da iske asyrylýda, ıaǵnı eki ret tazalanatyn №1 qazandyq pen bıiktigi 150 metr, ıaǵnı burynǵydan 50 metr joǵary JEO-PVS tútin qubyryn salý. Jumys keste boıynsha júrgizilýde jáne 2022 jylǵy tamyzda aıaqtaý josparlanyp otyr. Bul jobalar ekologııalyq jaǵdaıǵa jáne óńirdegi ómir sapasyna aıtarlyqtaı oń áserin tıgizedi.
– Fıltrlerdi ornatý – ózekti másele. Osy baǵytta qandaı jumys júrgiziledi?
– Fıltrlerdi ornatý – bizdiń ekologııalyq josparymyzdyń mańyzdy quramdas bóligi. Agloóndiriste №5 aglomashınada elektr fıltrlerin ornatý boıynsha júzege asyrylýda. Buǵan deıin eski tazartý júıeleri AGP-da – mýltısıklondar jumys isteıtin, olardyń tıimdiligi shań shyǵarýdyń ruqsat etilgen kórsetkishterine qol jetkizýge múmkindik bermeıtin. Belgııalyq Hamon fırmasynyń tehnologııasy boıynsha jasalǵan jańa elektr fıltri jumys oryndaryndaǵy shańdy azaıtýǵa jáne atmosferanyń lastaný kórsetkishterin jaqsartýǵa yqpal etedi. Shań shyǵaryndylary boıynsha kútiletin kórsetkishter – 45-ten 50 mg/m3 deıin.
Budan basqa, biz ák kúıdirý sehynda elektr fıltrlerin ornatýdy, sondaı-aq kúl-qoqys jınaǵyshty arttyrý boıynsha jobany qolǵa alýdy josparlap otyrmyz.
2024 jylǵa qaraı «ArselorMıttal Temirtaý» AQ koks hımóndirisinde koks gazyn tazartý jobasyn engizedi. Búginde koks batareıalarynan shyǵatyn gazdyń qospalary bar. Qazirgi jabdyq gazdy tıisti kólemde tazarta almaıdy, bul qorshaǵan ortanyń lastanýyna ǵana emes, sonymen qatar kúndelikti paıdalaný kezinde qaýipsizdik tehnıkasyna baılanysty problemalarǵa da alyp keledi. Jobanyń quny shamamen 135 mln dollardy quraıdy.
– Naır myrza, 2024 jyl – mundaı mańyzdy joba úshin tym uzaq emes pe?
– Biz óz tarapymyzdan osyndaı jahandyq jobalardyń barynsha tez iske asyrylýyna bar kúsh-jigerimizdi salamyz, biraq barlyq qajetti talaptar men iske asyrý kezeńderi mindetti túrde saqtalýǵa tıis. Mysaly, biz aıtyp otyrǵan joba úsh kezeńge bólingen. Birinshisi, jańa salqyndatý qondyrǵylaryn ornatý jáne bastapqy gaz salqyndatqyshtardy qalpyna keltirý. Ony 2022 jylǵy jeltoqsanda aıaqtaý josparlanǵan. Qazirgi ýaqytta eski jabdyqty demontajdaý júrgizilýde, onyń ornyna tıimdi tazartý júıeleri ornatylady: kombınatta alǵash ret engiziletin úsh elektr fıltri, mehanıkalyq jaryqtandyrǵyshtar jáne sentrıfýga bolmaq. Jańa qondyrǵylar gaz sapasyn jaqsartady jáne aýanyń lastanýyn azaıtady. Sonymen qatar jobanyń birinshi kezeńiniń eń qıyn bólikteriniń biri aıaqtaldy – ıtalııalyq Paul Wurth kompanııasynyń jańa bastapqy gaz salqyndatqyshy ornatyldy. Ol zaýytqa eki ret bólek jetkizildi: kontraksııanyń birinshi bóliginiń salmaǵy – 47 tonna, ekinshisi – 40 tonna. Jabdyqty ornatý úshin 500 tonnalyq kran qoldanyldy.
Mundaı kólemdegi jumystar aıtarlyqtaı daıyndyqty jáne ýaqytty qajet etedi.
– Eger sandar arqyly aıtar bolsaq, 2021 jyly emıssııalar kólemi qanshaǵa azaıtyldy?
– Eger 2020 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrsaq, 2021 jyldyń úshinshi toqsanynda emıssııa kólemi 2 myń tonnaǵa tómendedi. Bul rette bıyl óndiristiń óskendigin eskerý qajet.
Biz aldymyzǵa emıssııany azaıtý ǵana emes, Temirtaýdy kógaldandyrý mindetin de qoıyp otyrmyz. Kompanııa «Jol kartasyn» oryndaý aıasynda qala aýmaǵynda 500 myń túp aǵash otyrǵyzady. Jumys bastalyp ketti, kombınat aýmaǵy kógaldandyryldy, kóktemde jáne kúzde Temirtaýda 11 myńnan astam aǵash egiledi.
«ArselorMıttal Temirtaý» AQ óńirdiń ekologııalyq jobalaryna salǵan ınvestısııalarynyń jalpy kólemi 800 mln dollardan asady, bul qarjy ózara túsinistik týraly memorandým boıynsha «Jol kartasy» sheńberindegi ınvestısııalar kóleminen 140 mlrd teńgege artyq. Osy is-sharalardyń barlyǵy óz nátıjesin beretinine senimdimin. О́ıtkeni bizdiń kásiporyndar ornalasqan qalalar kompanııa úshin tek óndiris orny ǵana emes. Onda bizdiń jumysshylarymyz turady. Kompanııa basshylyǵy da turady, jumys isteıdi. Men árqashan kompanııa – bul bir úlken otbasy dep aıtamyn jáne jaýapty jumys berýshiler retinde adamdarǵa jumysta ǵana emes, ómirde de qolaıly jaǵdaı jasaý úshin bar kúshimizdi salýymyz kerek dep sanaımyn.
Qazaqstanda eki jyldan beri jumys istep kelemin. Bul el – meniń ekinshi úıimdeı. Bárimiz de úıimizdiń jaqsy jáne jaıly bolǵanyn qalaımyz. Sondyqtan basty mindetimiz – qaýipsiz jáne turaqty óndiris qana emes, el azamattarynyń ómirin jaqsartý. Osy ýaqyt ishinde kóp is atqaryldy, odan da artyǵyn qolǵa alý kerek. Qazaqstandyq Magnıtka Táýelsiz Qazaqstanǵa salyqtyq tólemder ákelip qana qoımaı, turǵyndardyń áleýmettik kóńil kúıin jaqsartý, jańa tehnologııalar men kásipqoılardyń jańa býynyn tartý arqyly damyp, órkendeýge tıis. «ArselorMıttal Temirtaýda» bul maqsat úshin bar kúsh-jigerimizdi salamyz.
Áńgimelesken
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
