– Erlan Zamanbekuly, babalar ańsaǵan azattyqtyń qadirin túsinip, elge qaltqysyz qyzmet etken býynnyń ókili retinde keshegi men búginginiń aıyrmashylyǵyn salystyra qaraǵanda, eń aldymen qandaı jetistigimizdi sóz eter edińiz?
– Iá, táýelsizdik jyldary elimizdiń ishki ister organdarynyń júıesi de aıtarlyqtaı qurylymdyq ózgeristerge ushyrady. Birden aıtý kerek, bul ózgerister Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan edi. Eń aldymen, 90-jyldardyń aıaǵynda IIM-niń órt qaýipsizdigin qamtamasyz etý, qylmystyq-quqyqtyq statıstıkany qalyptastyrý, krımınalıstıkalyq saraptamalardy júrgizý, ekonomıkalyq qylmystarǵa qarsy kúres, qylmystyq-atqarý júıesi, halyqty qujattandyrý jáne tirkeý sııaqty mindetteri basqa memlekettik organdardyń qaramaǵyna berildi. Bul sol kezdegi eń durys sheshim boldy. О́ıtkeni táýelsizdikke endi qol jetkizgen jas memlekette qoǵamdyq tártipti kúsheıtý, qylmyspen, uıymdasqan transshekaralyq qylmyspen kúres basty orynǵa shyqty. Qanatyn keńge jaıyp úlgergen qylmys áleminiń túbirine balta shabý ońaıǵa soqpady. Polısııanyń eń basty mindeti – el ishindegi tártipti nyǵaıtý bolyp aıqyndaldy. Biz osy mindetti abyroımen oryndadyq. Eldegi betimen ketken qylmys júgendelgennen keıin, qoǵamdyq tártip nyǵaıyp, beıbit ómirdiń berekesi kire bastady. Halyq kásipkerlikpen, saýda-sattyqpen, basqa da sharýashylyq túrlerimen emin-erkin aınalysty. Dańqty batyrymyz Baýyrjan Momyshulynyń «Tártipsiz el bolmaıdy, tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy» degen sózi bar emes pe. Biz ishki tártipti nyǵaıtý arqyly el boldyq, tártip bizge turaqtylyqty syılady. Al turaqtylyq tabysymyz ben berekemizdi eseledi.
Árıne, bastapqydaǵy bar ózgeris osymen shektelip qalǵan joq. Ishki ister organdary budan soń kólik quraldaryn memlekettik tehnıkalyq baıqaýdan ótkizý jáne ony baqylaý, kúzet qyzmeti (asa mańyzdy strategııalyq obektilerdi kúzetýdi qospaǵanda) sııaqty ózine tán emes fýnksııalardan bosatyldy. Sonymen birge densaýlyq saqtaý organdarynyń qaramaǵyna medısınalyq aıyqtyrǵyshtar, al bilim berý júıesine – kámeletke tolmaǵandardy ýaqytsha oqshaýlaý, beıimdeý jáne ońaltý ortalyqtary berildi. Bul ózgerister de ýaqytymen ári der kezinde jasalǵandyqtan, óz jemisin kórsetti.
Táýelsizdiktiń bastapqy jyldarynda erekshe kóbeıip ketken neshe túrli qylmystar birtindep aýyzdyqtalǵannan keıin, kelesi kezekte zańnamalyq turǵydan jetildirý jumystary qolǵa alyndy. Qylmystyq prosesti ońaılatýdy, tergeýge deıingi tekserýdi qysqartýdy kózdeıtin qylmystyq sot isin júrgizýdiń jańa modeli engizildi. Eger buryn qylmystar ótinish boıynsha tergeýge deıingi tekserýden keıin ǵana jáne qylmystyq is qozǵalǵannan keıin ǵana resmı tirkelse, qazir aryzdar men habarlamalar SDTBT-ǵa qylmys retinde tirkeledi, al tirkeýdiń ózi sotqa deıingi tergeýdiń bastalýy bolyp tabylady.
2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap jańa Qylmystyq jáne qylmystyq is júrgizý kodeksteri men Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeks kúshine endi. Bul zańdardy ázirleýge IIM belsendi qatysty. Jalpy, IIM jańa quqyqtyq keńistikti qalyptastyrý boıynsha aýqymdy zań jobasyn jasaý jumystarynyń bel ortasynda bolǵanyn atap ótken jón. Osy jyldar ishinde quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý, qylmysqa qarsy kúres, kóshi-qon, Ulttyq ulan, azamattyq qorǵaý jáne t.b. máseleleri boıynsha 20-dan astam zań ázirlengen eken. Biz quqyq, zańnama salasynda álemdegi órkenıetti eldermen teńese bastadyq. Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyq belesine kóz salǵanda, keshegi jabaıy qylmyspen kúresten búgingi ozyq quqyqtyq sana deńgeıi aralyǵyndaǵy jetistikterimiz oıǵa oralady. Bizdiń basymyzdan ótken kúrdeli kezeńder myqty mamandar, tabandy da, erik-jigeri mol qyzmetkerler daıarlaýǵa múmkindik berdi. Osy jyldar ishinde qazaqstandyq polısııanyń ózindik biregeı mektebi qalyptasty dep maqtanyshpen aıta alamyz. Jalpy, zańnamalyq jumystar týraly aıtqanda, «QR Ishki ister organdary týraly» Zańnyń negizin qalaǵan general-polkovnık Q. Súleımenov, mılısııa general-maıory M. Qalmataev, B. Muhametjanov, V. Shýmovty atap ótpeýge bolmaıdy. Osyndaı tulǵalardyń zor jaýapkershiligi, tabandylyǵy men tózimdiligi, bıik shyǵarmashylyq óresi eldegi qoǵamdyq qaýipsizdik pen quqyqtyq tártiptiń nyǵaıýyna jol saldy.
– Ishki ister salasyn sońǵy tehnologııalarmen qamtamasyz etýge qalaı kóńil bólindi? Bul baǵytta biraz qıyndyq týyndaǵan shyǵar?
– Jańa tehnologııalarsyz qaı sala da alǵa baspaıtyny belgili. Sondyqtan táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan buǵan jete kóńil bólindi. Zaman talabyna saı beınebaqylaý júıesin qoldaný keń óris aldy. Ásirese, qoǵamdyq tártipti saqtaý jáne qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasynda beınebaqylaý júıesi belsendi túrde engizildi. Bul baǵyttaǵy jumystar áli de jalǵasyp keledi. Beınebaqylaý júıesin engizý alǵashqy ýaqyttan jergilikti atqarýshy organdardyń qoldaýymen júzege asyryla bastady. Qala kóshelerinde táýlik boıy qyzmet atqaratyn polısııanyń keshendi kúshterin basqarý úshin barlyq oblys ortalyqtarynda jedel basqarý ortalyqtary (JBO) quryldy. IIM krımınogendik jaǵdaıy qıyn birneshe monoqalada jáne 8 shaǵyn qalada JBO salý máselelerin pysyqtap, sonyń nátıjesinde Jańaózen, Rýdnyı, Shýchınsk, Semeı jáne Hromtaýda, Qulsaryda Jedel basqarý ortalyqtary iske qosyldy.
О́ńirlerde «Qaýipsiz aýla» jobasy tabysty iske asyryldy. Osy joba aıasynda táýelsizdiktiń bastapqy onjyldyqtarynda turǵyn úı aýlalaryn qamtıtyn 20 myńǵa jýyq beınebaqylaý kamerasy paıdalanylǵan edi. Qazirgi ýaqytta respýblıka aýmaǵynda 625 myń beınekamera jumys isteıdi. Jedel basqarý ortalyǵyna 100 myńǵa jýyq beınekamera qosylǵan.
Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev 2019 jylǵy 2 qyrkúıektegi «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty Joldaýynda qazaqstandyq polısııanyń aldynda turǵan keshendi mindetterdi aıqyndap berdi. Osy baǵytta da kólemdi jumystar qolǵa alyndy. Búginde quqyqtyq tártipti qamtamasyz etý jáne el azamattarynyń zańdy múddelerin qurmetteý úshin Qazaqstan aýmaǵyn UCI-ge shyǵatyn beınebaqylaý kameralarymen barynsha keń kólemde qamtamasyz etý josparlanýda. Bul úshin 100 turǵynǵa 15 beınebaqylaý kamerasynan keletin halyqaralyq tájirıbe (AQSh, Qytaı) zerttelip, negizge alyndy.
Ishki ister mınıstrligi jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, álemdik tájirıbe negizinde beınebaqylaý kameralary jelisin keńeıtý boıynsha júıeli jumystar júrgizýde. Oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń ákimdikterimen beınebaqylaý júıelerin keńeıtý jáne biriktirý boıynsha Jol kartalary bekitildi.
Jol-patrýldik polısııa qyzmetkerlerin de beınetirkeýishtermen qamtamasyz etý jumystary da kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp keledi. Búginde patrýldik polısııanyń saptyq bólinisterinde 10,5 myń birlik beınetirkegish bar. Osy beınetirkegishterdiń kómegimen 378 myń ákimshilik jáne 2,1 myń qylmystyq quqyq buzýshylyq tirkelip, beınejazbalar kúdiktilerdiń kináliligin dáleldeý bazasy retinde paıdalanylǵan. Qoǵamdyq tártipti saqtaý salasyndaǵy dál qazirgi ýaqyttaǵy josparlanyp otyrǵan jańa tehnologııalardyń biri, bul – ishki ister bóliminde esepte turǵan adamdardy baqylaý maqsatynda elektrondy bilezikterdi engizý. Bilezik jekelegen sanattaǵy adamdarǵa qatysty qoldanylatyn bolady.
Buryn polıseıler sottalǵandardy baqylaý úshin turǵylyqty jeri boıynsha turaqty túrde aralap shyǵatyn edi. Endi bul monıtorıng júıesimen qoldanystaǵy kompıýterlerinde júzege asyrylatyn bolady. Bul bir polısııa qyzmetkerine kez kelgen ýaqytta birneshe sottalǵandy bir ýaqytta tekserýge múmkindik beredi. Jalpy, saladaǵy sońǵy jańa tehnologııalardy aıta bersek, ishki ister salasynyń barlyq baǵyty boıynsha kóp mysal keltirýge bolady. Men tek qana qoǵamdyq qaýipsizdikti jáne quqyqtyq tártipti qamtamasyz etý salasyndaǵy tehnologııalarǵa ǵana toqtaldym.
– Zań aldyndaǵy jaýapkershilikti qatańdatpaı-aq, qoǵamdyq sanany kóterý arqyly zań buzýshylyqty azaıtýǵa bola ma, ol úshin ne isteý qajet dep oılaısyz?
– Zań degen sózdiń ózi jalpaq tilmen aıtqanda adamdy izgilikke shaqyratyn tártiptiń ekinshi ataýy. Siz aıtyp otyrǵan qoǵamdyq sanany kóterý úshin zań, tártip, tárbıe kerek. Sonda ǵana qoǵamdyq sana kóteriledi. Esińizde bolsa, budan on shaqty jyl buryn «Usaq quqyqbuzýshylyqtarǵa nóldik tózimdilik» degen qaǵıda engizildi. Bul qaǵıda alǵash ret «Qazaqstan-2050 strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýda aıtyldy. Bastapqyda osy qaǵıdany synap-minegender kóp boldy. Qoǵamdyq orynda qoqys tastaǵandar, kez kelgen jerde temeki shekkender aıyppul tólep jazaǵa tartylǵanda muny shamadan tys qataldyq dep qoǵamdyq pikirdi órshitýge de tyrysqandar tabyldy. Qazir qarasańyz, osy qaǵıda, zańnyń nátıjesinde halyq usaq buzaqylyqqa nemquraıly qaramaýdy úırendi. Keshki onnan keıin bireý jurttyń tynyshtyǵyn buzyp jatsa, dereý polısııaǵa habarlaıdy. Bireý qoǵamdyq orynǵa, kóshege qoqys tastap ketse de, kórgen adam álgi tártip buzýshyny birden jónge shaqyrady. Sonyń nátıjesinde mundaı usaq buzaqylyq jasaıtyndardyń sany azaıdy. Buryn biz muny tipti tártip buzýshylyq, buzaqylyq sanaǵanymyz joq qoı. Al qazir, jaǵdaı múldem basqasha. Halyq kóshede qoqys tastamaıtyn boldy, qoǵamdyq oryndardy daýys kóterip, bylapyt sózder aıtpaıdy. Temekini arnaıy belgilengen oryndarda shegedi, kez kelgen jerge qoqys tastamaıdy. Halyq bulaı jasaýǵa ózderi uıalatyn dárejege jetti. Zań, tártip, talap degen adamdy jazalaıtyn, ar-namysyn, abyroıyn tómendetetin nárse emes, kerisinshe adamnyń adamdyq bolmysyn kóteretin, qadir-qasıetin arttyratyn, parasat-paıymyn ósiretin dúnıeler. Bizdi adam qylǵan eń aldymen otbasyndaǵy tártip pen tyıym, otbasylyq qundylyqtar men qaǵıdalar emes pe. Sondyqtan zań da, tártip te, talap ta, qoǵamdyq sanany kóterýge qyzmet etetin tárbıe quraly dep sanaǵan durys. Zań bar jerde jaqsy ómir bar, tártip bar, tynyshtyq pen turaqtylyq bar dep uǵýymyz kerek.
– Ishki ister salasyna jańadan kelip jatqan qyzmetkerlerdiń tárbıesi men tájirıbesin qalyptastyrý maqsatynda nege mán berip, neden qashýymyz kerek?
– Biz quqyq qorǵaý mamandaryn patrıottyq rýhta tárbıeleý máselesine qashanda basa nazar aýdaramyz. Bul baǵytta tájirıbeli qyzmetkerler, ardagerler, óziniń ozyq ǵylymı pedagogıkalyq turǵydan osy salany órkendetýge umtylǵan azamattardan qurylǵan arnaıy tálimgerlik ınstıtýt qyzmetiniń negizi qalandy. Bul bastama ishki ister organdary qyzmetkerlerin kásibı biliktilik pen adamgershilikke baýlyp qana qoımaı olardyń memleketshildik, patrıottyq sezimderin qalyptastyrýǵa da úles qosady degen senim mol. Kadr daıarlaý isi muqııattylyqty qajet etedi. Kez kelgen qyzmetkerdi jumysqa alarda onyń shyqqan jerine, otbasylyq jaǵdaıyna jáne óz ortasyndaǵy tárbıesine asa mán bergen jón. El tynyshtyǵyn saqtaýda aldyńǵy shepte turǵan polısııa qyzmetkerleri úshin eń qajetti qasıet – tártip pen patrıottyq tárbıe. Sebebi kúndelikti zańdy belden basqandarmen, tipti naǵyz qanypezer qylmyskerlermen de betpe-bet kezdesip, jónge salatyn polısııa qyzmetkeriniń dúnıetanymy men rýhanı baılyǵy ústem bolýy qajet.
Jas qyzmetkerlerdi otansúıgishtikke tárbıeleýde Ardagerler keńesiniń alar orny erekshe ekenin aıta ketken jón. Ishki ister organdary ardagerleriniń basty mindetteri aǵa býynnyń jastardy tárbıeleýde jáne qalyptastyrýda sabaqtastyǵy, óz ómirin qylmyspen kúresýge arnaǵan jas qyzmetkerlerdi quqyqtyq tártipti bekitýge, patrıottyqqa, ınternasıonalıstikke, adamgershilikke jáne kásibı sheberlikke tárbıeleýdiń mańyzy zor. О́tken ómir izsiz joıylyp ketpeıdi, ol tarıhı mańyzy tereń myńdaǵan materıaldyq-rýhanı mádenıet eskertkishterine aınalyp, bolashaqtan bolashaqqa jalǵasyp jatady. Árıne, bul qundylyqtar murajaıda saqtalyp, nasıhattalady. Búgingi tańda Ishki ister mınıstrligine qarasty mekemelerde 45 murajaı men 32 jaýyngerlik dańq bólmesi qyzmet etedi. Otan qorǵaýshylar kúni qarsańynda Memleket basshysy qyzmettik mindetterin atqarý kezinde erekshe kózge túsip, zańdylyq pen quqyqtyq tártipti qamtamasyz etýde batyldyq pen qaısarlyq kórsetkenderi úshin birqatar polısııa qyzmetkerine memlekettik nagradalardy tapsyrdy. О́kinishke qaraı, aıbyny asqaqtap, erlikteri elengen jigitterdiń keıbiri aramyzda joq. Elimiz táýelsizdikke qol jetkizgen ýaqyttan beri qyzmettik mindetin atqarýda 800-den astam polısııa qyzmetkeri qaza tapty, 3 myńy jaraqattandy. Erlikpen qaza bolǵan osy qyzmetkerlerdiń qurmetine oraı memorıaldyq taqta, eskertkish ashyp, esimderin kóshelerge berý úderisteri eshqashan qaltarysta qalǵan emes. Sebebi qylmyskerlerdiń qoldarynan qaza tapqan bul qyzmetkerlerdiń esimderin áriptesteri máńgilik este saqtaıdy.
Bizge málim Shyǵys danalyǵy «Tárbıesiz berilgen bilim – aqymaqqa qanjar ustatqanmen teń» demeýshi me edi?! Bul maqaldy búgingi naqty jaǵdaımen salystyra otyryp aıtar bolsaq, quqyq qorǵaýshyǵa shen berip, qarý ustatardan buryn onyń ishki jan dúnıesin tárbıelep alýdan bastaǵan lázim. Quqyq qorǵaýshynyń júregine bıik sana, ozyq parasat, taza nıet uıalatpaıynsha, oǵan kásibı bilimniń de qajeti shamaly. Bul kezde kerisinshe quqyq qorǵaýshydan azamattardy qorǵaýǵa týra keletin faktilerge ushyrasamyz. Aldymen quqyq qorǵaý salasyn tańdaǵan jas mamandyq ıeleriniń kózqarastaryn túbirli zerdelep almaıynsha, olardyń boıyna patrıottyq sezimin sińirip, elin, jerin syılaýǵa tárbıelemeıinshe, sapaly maman týraly áńgime qozǵaýdyń ózi artyq. Sondyqtan da «qazirgi quqyq saqshysynyń rýhanı beınesi qandaı bolýy kerek?» degen másele kún tártibinen túsken emes. Qaı mamandyq bolsyn, óz isińniń asqan sheberi bolýǵa tyrysqan durys. Al bilimi bar, patrıottyq sezimi jeterlik, isker, maqsatshyl, erik-jigeri myǵym bolý – bul ishki ister organdary qyzmetkerlerine qoıylatyn basty talap. Biz osyǵan basa mán berýimiz kerek.
– Qazir ýaqyt talabyna sáıkes ishki ister salasyndaǵy reformanyń jańa kezeńi júrip jatyr. Jalpy, bul reformadan qandaı nátıje kútýge bolady?
– Elbasymyz Ishki ister organdaryn jańǵyrtý jónindegi Jol kartasynyń mán-mańyzyna toqtalǵanda «Bizge jańa formasııanyń polıseıleri qajet. Ol úshin kadrlardy daıarlaý, irikteý jáne ilgeriletý júıesi qaıtadan qarastyrylatyn bolady. Vedomstvolyq bilim berý isi aıtarlyqtaı ózgeredi. Mamandardy daıarlaý sapasy álemdik standarttarǵa saı keletin zamanaýı polısııa akademııalaryn qalyptastyrǵan jón» dep atap kórsetti. Sondyqtan Jol kartasynda kadrlardy daıarlaý, irikteý, vedomstvolyq bilim salasyn jańǵyrtý máselesi basym baǵyttardyń biri retinde belgilendi.
Reformalar bastalǵaly biz shtat sanyn ońtaılandyrý nátıjesinde bıýdjet qarjysyn 16 mlrd teńgege deıin únemdeýge qol jetkizdik. Osy qarjy túgelge derlik qyzmetkerlerdiń eńbekaqysyn kóterýge, áleýmettik qoldaý jumystaryna baǵyttalyp otyr. Naqty sandarǵa toqtala ketsem, patrýldik polısııa qyzmetkerleriniń eńbekaqysy 65 paıyzǵa, jedel tergeý qyzmeti bólinisteri 55, ýchaskelik ınspektorlar (kámeletke tolmaǵandar isi jónindegi ınspektorlar) men oqytýshylardyń eńbekaqysy 25 paıyzǵa kóterildi. Qylmystyq atqarý júıesi men polısııanyń ózge qyzmetteriniń jalaqysy 20 paıyzǵa artty. Máselen, patrýldik polısııa qyzmetine endi kiriskender 146 myń teńge eńbekaqy alatyn bolady. Buryn olardyń jalaqysy 103 myń teńgeden aspaıtyn.
Polıseılerdiń turǵyn úı máselesin sheshýge basa nazar aýdarylyp jatyr. Osy rette turǵyn úıdi jaldaý úshin ótemaqy alatyn qyzmetkerlerdiń tizimi keńeıtildi. Búginge deıin mundaı quqyqty jedel-tergeý bólinisteriniń 6 452 qyzmetkeri ıelengen edi. Endi bul tizimge kámeletke tolmaǵandar isi jónindegi ýchaskelik ınspektorlar, patrýldik polısııa qyzmetkerleri men olardyń jetekshileri engiziledi. Buǵan qosymsha 8 mlrd teńgeden astam qarjy qajet. Úkimettiń tıisti qaýlysy shyqqannan keıin bul másele de sheshimin tabady. Polısııa qyzmetkerlerine qarastyrylatyn osyndaı áleýmettik qoldaý jáne eńbekaqysyn kóterý – aınalyp kelgende polısııanyń qoǵamdaǵy bedelin nyǵaıtýǵa, qurmetti mamandyqqa aınalýyna septigin tıgizeri sózsiz.
Qazirgi ýaqytta ishki ister salasyn reformalaýdyń kelesi kezeńi polısııa jumysyna servıstik tásilderdi engizý arqyly qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń tıimdi tetigin qurý boıynsha jumys júrgizilýde. Basty róldi ýchaskelik ınspektorlar atqarady. Quqyq buzýshylyqtar jasaýǵa, sondaı-aq Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar jasaýǵa yqpal etetin sebepter men jaǵdaılardy joıý týraly usynystar engizý boıynsha onyń ókilettikterin keńeıtý jolymen ýchaskelik polısııa qyzmetkeriniń mártebesin arttyrýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq túzetýler qabyldandy. Budan basqa, ýchaskelik polısııa ınspektorynyń kómekshisi mártebesi zańnamalyq túrde bekitildi, bul polısııanyń servıstik jumysy qaǵıdatyn iske asyrýda ýchaskelik ınspektorlar qyzmetiniń tolyqqandy ınstıtýtyn qurýǵa múmkindik berdi.
Bıyl laýazymdardy ishki qaıta bólý esebinen qosymsha 277 birlik ýchaskelik polısııa ınspektorlary jáne 130 birlik olardyń kómekshileri engizildi. Áleýmettik jeliler men messendjerler arqyly ýchaskelik ınspektorlardyń halyqpen ózara is-qımylynyń jańa nysandary men ádisteri keńinen qoldanylady. Bes myńnan astam ÝPI, PIK (MIB) úı ıeleri (turǵyndar) chattarynda jáne ózge de áleýmettik jeliler toptarynda tirkelgen. Halyqpen «keri baılanys» ornatý maqsatynda turaqty esep berý kezdesýleri júzege asyrylýda. Bul óz kezeginde polısııanyń ashyqtyǵy men aıqyndylyǵyn qamtamasyz etedi.
Jalpy, reformadan kúter oń nátıjelerimiz kóp. Qazirgi qolǵa alynǵan jumystardyń jemisi aldaǵy jyldarda tolyq kórinetinine senim mol. Qazaqstandyq polısııa halyqtyń qorǵaýshysy, qorǵany degen atqa laıyq bolýy úshin aıanbaı ter tóge beretin bolamyz.
Áńgimelesken
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
