Dúrbeleńniń basy – qarjylyq alaıaqtyq

Zeınetaqy qorynda jınaqtalǵan jetkilikti shek mólsheri 2022 jyldyń 1 qańtarynan bastap kóteriletindigine baılanysty týǵan dúrbeleńniń sońy jańa jylǵa deıin eń bolmasa bir bólmeli páter alyp qalaıyq dep uzyn-sonar kezekke turǵan jurttyń ábige­rine ulasqany barshaǵa belgili. Bul daýryǵý men ala shapqyn Prezıdenttiń sheshiminen keıin biraz basylǵandaı boldy.

Bul máselege Memleket basshysy­nyń kóńil bólgeni qýanarlyq jaǵdaı. Iаǵnı «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdaty júzege asyp, zeı­netaqy jınaǵynyń shekti mejesin kóterý merzimi 2022 jyldyń 1 sáýirine deıin uzartyldy.

Osy dúrbeleńge túrtki bolǵan ne­gizgi másele – zeınetaqy jınaǵyn­daǵy shekti mólsherdiń kóteriletini týraly aqparattyń ábden jyl aıaǵyn­da, jeltoqsanda jarııa bolýy edi. Qoǵamda aıaq astynan týatyn osyndaı dúrbeleńderdiń belgili bir dárejede zardaptary bolatynyn memleket bola­shaqta – basqa da sheshimder qabyldar kezde eskergeni durys. О́ıtkeni dál osy jaǵdaı qoǵamda ár­túrli qar­jy alaıaqtarynyń paıda ta­ýyp ketýine múmkindik týǵyzdy. Ol bir jaǵynan turǵyn úıdiń qymbattaýyna áser etse, ekinshi jaǵynan úıin tez satýǵa um­tyl­ǵan keı adamdardyń alaıaq­tarǵa urynýyna, bank nesıesin jyldam bergizemiz deıtin deldaldarǵa jem bolýyna sebepker boldy. Iаǵnı qoǵamda alaıaqtardyń azamattardy aldaýdy kózdegen túrli shemalary áreket ete bastady.

Mysaly, osy jeltoqsandaǵy dúr­beleń kezinde 1 mıllıon teńge berse, úı satyp alýshylarǵa bankten nesıeni jyldam shyǵaryp berý qyzmetin usy­nýshylar kóbeıdi. Sebebi halyqtyń jappaı ıpotekalyq nesıege júginýi bankte ıpotekalyq nesıeni qarastyrý merzimderiniń uzarýyna ákeldi. Iаǵnı ótinishtiń kóptiginen ony qarastyryp úlgere almaı qaldy. Deldaldardyń da, alaıaqtardyń kútkeni osy edi.

Sol sebepti de qoǵamda jıi kezde­se­tin osy alaıaqtyq shemaǵa jol bermeý úshin bankte nesıe bólimniń qyz­metkerleri men basshylaryn eki jyl saıyn psıhologııalyq testen ótkizý nemese attestasııada sóılesý ar­qyly olardyń alaıaqtyqqa barý múm­kindikterin anyqtaý, jolyn kesý tetikterin engizý qajet.

Úı satý-satyp alýǵa baılanysty qarjylyq alaıaqtyqtyń taǵy bir shemasy bar. Munda qaıtalama naryqta páterin satýǵa qoıǵan satýshylarǵa kelgen «yqtımal satyp alýshy» kúmándi sıpattaǵy qarjylyq uıymdarmen bir­lese otyryp, «bizben notarıaldy túr­de nemese bizdiń qarjylyq uıym­nyń mórimen basylǵan kepilpul shartyn jasańyz, al biz myna qarjylyq deldaldardyń kómegimen bankten eki ese artyq somaǵa ıpotekalyq nesıe shyǵaryp beremiz» degen usynys jasaıdy. Bulardyń da kózdegeni – zeınetaqysyn belgili merzimge deıin tezirek shyǵaryp alýǵa asyqqan, qar­jylyq-quqyqtyq saýaty jetkiliksiz qarapaıym jurtty jem qylý.

Osy oraıda páterdi satýǵa jáne kepil­pul shartyna qatysty quqyq­tyq qatynastar Qazaqstan Respýblıka­sy Azamattyq kodeksiniń normalarymen retteletinin aıta ketken artyq bolmaıdy.

Azamattyq kodeksiniń 337-babynda: «Ýaǵdalasýshy taraptardyń bireýi­niń shart boıynsha ózinen alynatyn tólemniń esebinen ekinshi tarapqa jáne shart jasaý men oryndaýdy ne ózge mindettemeni oryndaýdy qamtamasyz etýge beriletin aqshalaı soma kepilpul dep tanylady. Kepilpul týraly kelisim kepilpuldyń somasyna qaramastan, jazbasha nysanda jasalýǵa tıis. Bul qaǵıda negizgi mindettemeni notarıat kýálandyrýǵa tıis bolatyn jaǵdaıda da qoldanylady. Jazbasha nysandy saqtamaý kepilpul týraly kelisimniń mańyzsyzdyǵyna alyp keledi», dep kórsetilgen.

Demek, jalǵan kepilpul shartyna qol qoıyp, qarjylyq alaıaqtardyń sózine sengen páterin satýshy erteń da­lada qalýy múmkin. Sebebi Kodekstiń 338-babynda kepilpulmen qamtama­syz etilgen mindettemeni toqtatýdyń jáne oryndamaýdyń saldary týraly: «Mindettemeniń oryndalýy bas­talǵanǵa deıin taraptardyń kelisimi boıynsha ne olardyń kinásinsiz-aq ony oryndaýdyń múmkindigi bolmaýy saldarynan toqtatylǵan jaǵdaıda, kepilpul qaıtarylýǵa tıis. Eger mindettemeniń oryndalmaýyna kepilpul bergen tarap jaýapty bolsa, ol ekinshi tarapta qalady, al eger kepilpul alǵan tarap jaýapty bolsa, ol ekinshi tarapqa kepilpuldyń eki eselengen somasyn tóleýge mindetti. Onyń ústine, shart­ta ózgeshe kózdelmegendikten, min­dettemeniń oryndalmaýyna jaýapty tarap ekinshi tarapqa kepilpul somasyn eskere otyryp, shekken zalaldyń ornyn toltyrýǵa mindetti» degen norma bar.

Iаǵnı alaıaqtarǵa senip jalǵan ke­pil­pul shartyna qol qoıǵan satýshy óziniń mańdaı termen tapqan páteri­nen aıyrylyp qalady nemese jańaǵy shemadaǵy sıpattalǵan alaıaqtarǵa óz páteriniń somasyndaǵy aqshany qaı­tarýǵa mindetti bolady.

Al alaıaqtyq qylmysyn retteýge arnalǵan Qylmystyq kodekstiń 190-babyna sáıkes: «Alaıaqtyq, ıaǵnı bótenniń múlkin jymqyrý nemese aldaý nemese senimdi teris paıdalaný jolymen bóten múlikke quqyqty ıemdený – múlki tárkilenip, bir myń aılyq eseptik kór­setkishke deıingi mólsherde aıyp­pul salýǵa ne sol mólsherde túzeý jumys­taryna, ne alty júz saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartýǵa ne eki jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge, ne sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady». Osy baptyń birinshi, ekinshi nemese úshinshi bólikterinde kózdelgen is-áreketterdi qylmystyq top jasasa jáne asa iri mólsherde jasasa, múlki tárkilenip, belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan ómir boıyna aıyra otyryp, bes jyldan on jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady.

Qylmystyq kodekste alaıaqtyq úshin jaza kózdelgen. Alaıda, ondaı qyl­­­mystardy tergeý prosesi elimizde óte uzaq jú­­retinin eskergenimiz jón. Sol úshin quqyqtyq sana-sezimdi kóterý ar­qy­­ly jáne zańdardy oqý arqyly ha­lyq­­tyń quqyqtyq bilimin kótergeni durys.

Áıgerim ARALBAEVA,

zań ǵylymdarynyń kandıdaty