Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Marketpleıste ónimderin saýdalaıdy
Búginginiń saýdagerine taýardy satý úshin jolǵa shyǵyp, shetel asýdyń qajeti shamaly. Atap aıtqanda, taýar óndirýshilerge aýyrdy jeńildetip, alysty jaqyndatatyn sıfrly tehnologııalar qolǵabys etip, birshama jumys ońtaılandy. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi bergen málimetke súıensek, Alibaba halyqaralyq elektrondy platformasyna 100 otandyq kompanııa shyǵarylǵan. Byltyr jyl sońyna deıin taǵy 50 kompanııa osy platforma arqyly óz ónimderin satýǵa múmkindik aldy. Bul baǵdarlamaǵa qatysqandardyń jalpy kirisi 72,5 mln dollarǵa jetti. Eksportty ilgeriletý úshin Syrtqy ister mınıstrligi sheteldegi mekemelerdi tartý maqsatynda eldik eksporttyq baǵdarlamalardy ázirledi.
Byltyr V2V nemese «Bızneske arnalǵan bıznes» formaty aıasynda kezdesýler jandanyp, Ortalyq Azııa elderinde (Tájikstan, Túrikmenstan jáne О́zbekstan), Ázerbaıjanda, sondaı-aq Reseıdiń Ekaterınbýrg jáne Qazan qalalarynda 9 saýda-ekonomıkalyq mıssııa ótkizildi. 50-den astam eksporttyq kelisimshartqa qol qoıylyp, jalpy somasy 150 mln-nan asa dollardy quraıtyn ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Shıkizattyq emes eksportty damytýǵa arnalǵan keshendi sharalardyń nátıjesinde 2025 jylǵa qaraı kiris 41 mlrd dollarǵa jetedi dep boljanyp otyr.
Saýda – kez kelgen eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynda mańyzdy ról atqaratyn sala. Qazir álemdik ishki jalpy ónimdegi saýdanyń úlesi 23%-dy quraıdy. Osy saladaǵy basty táýekelderdiń biri saýda proteksıonızminiń kúsheıýimen baılanysty. Dúnıejúzilik bank sarapshylarynyń baǵalaýyna sáıkes jahandyq taýar aınalymy 9%-ǵa qysqarady. Ekonomıkalyq aımaqtardyń kúsheıýi, ásirese Eýropalyq odaq jáne Azııa-Tynyq muhıty elderinde taýar aınalymynyń 60%-y óńiraralyq saýdaǵa beıimdelip jatqanyn aıta ketken oryndy.
«Bul úrdisterdi eskere otyra saýda damýyndaǵy birqatar túıindi máselege toqtalǵym keledi. Atap aıtsaq, zamanaýı saýda formattarynyń jetispeýshiligi jáne saýda-logıstıkalyq nysandarynyń arasyndaǵy ózara baılanystyń bolmaýy saladaǵy ózekti problemalardyń biri. Sonymen qosa ishki naryqta sapasy tómen taýarlardyń, ásirese sheteldik taýarlardyń basym bolýy azamattarymyzdy alańdatady. Bul otandyq ónimniń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin tehnıkalyq retteý ınfraqurylymyn jańǵyrtýdy qajet etedi. Otandyq taýardyń syrtqy naryqtaǵy básekege qabilettiligi eksporttyń quramynda shıkizattyń basymdylyǵymen baılanysty. Budan bólek eksportty ilgeriletýge qatysty ınfraqurylymdaǵy kedergiler óndirýshilerdiń syrtqy naryqtarǵa shyǵatyn joldaryn qıyndatady», degen edi Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanov.
Syrtqy saýda qarqyndy
Jahandyq ekonomıkadaǵy teris úrdisterge qaramastan byltyrǵy 9 aıda syrtqy saýdada aıtarlyqtaı oń serpin baıqalady. Máselen, taýar aınalymy aldyńǵy jylǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 12,7%-ǵa artyp, 72,8 mlrd dollarǵa (2020 jylda 64,6 mlrd dollardy qurady) jetti. Bul rette eksport 20,6%-ǵa (35,9 mlrd dollar) ulǵaıǵanyn aıta ketý kerek.
EAEO aıasynda taýar aınalymy ótken jyly 9 aıda 18,5 mlrd-qa ulǵaıyp, bul aldyńǵy kezeńnen 28,4%-ǵa (2020 jyly 14,4 mlrd dollardy qurady) artty. Odaq kólemindegi eksportta 39,2%-ǵa artyp, 5,6 mlrd dollardy qurady.
Elimizdiń bastamasyna sáıkes taýarlardyń shyǵarylýyn rastaıtyn sertıfıkattyń jańa túri, atap aıtqanda tez buzylatyn ónimge arnalǵan «serııalyq ónim sertıfıkaty» engizildi. Bul otandyq taýarlardyń EAEO naryqtaryna taralýyn jeńildetip, eksporttaýshylardyń qarjylyq shyǵyndaryn azaıtady. Qazir taýarlar tizbesin keńeıtý jóninde kelissózder júrgizilip jatyr.
Saýda mınıstrliginiń málimeti boıynsha qazaqstandyq taýarlardyń ótkizý naryqtaryn keńeıtip, qolaıly jaǵdaı jasaý úshin Iran, Vetnam jáne Serbııamen erkin saýda aımaǵy týraly kelisimder jasaldy. Atalǵan memleketter óz naryqtarynda Qazaqstan taýarlaryna neǵurlym jeńil sharttaryn usynyp otyr. Bul baǵytta qyzmetter boıynsha Sıngapýrmen kelissózder aıaqtalýǵa jaqyn. Quny 800 mln dollarǵa baılanysty Izraıl, Mysyr jáne Úndistan elderimen kelissózder júrgizilip jatyr.
Táýelsizdik jyldary Qazaqstan Halyqaralyq saýda júıesiniń tolyqqandy qatysýshysyna aınalǵanyn atap ótken abzal.
Shıkizattyq emes eksport kólemi ósti
Shıkizattyq emes taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdiń eksportynda da jaǵymdy dınamıka baıqalady. Aıtalyq, byltyrǵy 9 aıdyń qorytyndysyna sáıkes osy baǵytta eksport kólemi 14 mlrd dollardy qurap, bul 2020 jyldaǵy kezeńnen 25,6%-ǵa kóbeıdi (2020 jyly – 11,2 mlrd). Birinshi jartyjyldyqtaǵy qyzmetter eksporty aldyńǵyǵa qaraǵanda 2,4%-ǵa artyp, 2,7 mlrd dollarǵa jetti. Tutastaı alǵanda, shıkizattyq emes eksporttyń ulǵaıýyna Úkimet júrgizip otyrǵan proaktıvti eksport saıasatynyń oń áser etip otyrǵany anyq. Bul shamamen 20 qarjylyq jáne qarjylyq emes quraldardy qamtıdy.
Elektrondy saýdaǵa basymdyq beriledi
Elektrondy saýdany damytý boıynsha da keshendi jumys jalǵasyn taýyp jatyr. Bul arqyly saýdanyń osy túriniń kólemin eki esege ulǵaıtýǵa múmkindik týyp, 1,1 trln teńgege jetti. Onyń bólshek saýdadaǵy jalpy kólemindegi úlesi 9,7%-dy qurady. Byltyrǵy 9 aıdyń qorytyndysy boıynsha elektrondy saýdanyń kólemi 981,3 mlrd teńgeni qurap, 10,7%-dy kórsetti.
Elektrondy kommersııanyń ekojúıesin keńeıtip damytý sheńberinde elektrondy saýdany yntalandyrý jáne ShOB oqytý, taýarlardy bólý jáne jetkizý ınfraqurylymyn damytý boıynsha josparly jumys jalǵasýda. Jaýapty vedomstvo 2025 jylǵa qaraı elektrondy saýdanyń úlesin bólshek taýar aınalymynyń 15%-yna deıin jetkizý mejesin qoıyp otyr.
Salany damytý jónindegi keshendi sharalardyń nátıjesinde IJО́ úlesindegi baqylaýsyz kóleńkeli saýda tómendeıdi dep boljanýda. Búginde onyń kólemi shamamen 6%-ǵa deıin jetedi.
Sonymen qosa halyqty qaýipti jáne zııandy taýarlardan qorǵaý maqsatynda tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne tehnıkalyq retteý jóninde zańdar qabyldanyp, E-Týtynushy jáne «e-akkredıtteý» aqparattyq júıeleri iske qosyldy.
Saýda salasyn sıfrlandyrý úderisine beıimdeý baǵytynda ShOB-qa tegin qoldaý men kómek kórsetý úshin SmartDuken.kz platformasynyń jumysy jolǵa qoıyldy. Budan basqa salalyq taldaý platformasyn (Trade Data Hub) jáne taýarlardyń Ulttyq katalogyn qurý boıynsha jumystar belsendi júrgizilip jatyr. Bul baǵa belgileý prosesteriniń ashyqtyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan jáne taýarlarǵa, onyń ishinde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna baǵalardy retteý quraly retinde qyzmet etedi. Taıaý arada olardy iske qosý josparlanǵan. Sol sekildi azamattarǵa arnalǵan sıfrly «áleýmettik ámııan» quraly engizilmek. Osy arqyly azamattarǵa áleýmettik kómek kórsetý tetigi jetildirilip, bank komıssııalaryn jabýǵa arnalǵan bıýdjet shyǵystary ońtaılanady.
