Qoǵam • 13 Qańtar, 2022

Jyry bitpegen LRT

1574 ret kórsetildi

Elimizdegi atyshýly jemqorlyq isi qaısy dese, birden Astana LRT eske túseri anyq. Prezıdent jaqynda jarııalaǵan málimdemesinde de elorda kórkiniń qutyn qashyryp turǵan beton tirekter eldiń de bedeline de nuqsan ekenin, bul jobanyń ón boıynan jemqorlyqtyń ıisi múńkip turǵanyn atap aıtty. Uzaq jyldan beri bitpeıtin daýǵa aınalǵan jeńil relsti kólik jobasynyń endigi «taǵdyry» – otandyq sáýletshiler men ýrbanısterdiń qolynda.

 

Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»

Jeti ákimge de «jeńistik bermegen» jeńil rels

Sonaý 2005-2006 jyldary elordanyń bet-beınesin ózgelerden ereksheleıtin erekshe jobalardyń biri retinde Astana LRT da usynylǵany málim. El­ba­synyń tapsyrmasymen onyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq ne­giz­demesin sol kezdegi shahar ákimi О́mirzaq Shókeev tanystyrdy. Mine, sodan beri jeti ákim aýysypty. Jeteýine de jeńil rels jeńistik bermeı keledi. Jetin­shisi – qazirgi bas qalanyń bas­shysy Altaı Kólginov. Onyń aldyn­da ákim bolǵan Baqyt Sul­tanov jeńil relsti kólik (LRT) 2020 jyly aıaq­talady dep aıtyp qalǵany esimizde. Bi­raq sol jyldyń sáýir aıyn­­da joba qurylysy múlde toq­tap qalǵany belgili boldy. Al byltyr ákim A.Kólginov «Joba­ny túbi aıaqtaımyz. Qazir bank­ter­men jumys istep jatyr­myz. Ke­li­sim­shartqa qol qoıylǵan kez­de naqty aqparat beremiz. Ázir­­she elimizdegi ekinshi deń­geı­li bank­­terden 3,25 paıyzben ob­­lı­­gasııa­lyq qaryz alý boıyn­sha ju­mystar júrgizilip jatyr» de­gen edi jýrnalısterge bergen jaýa­­bynda. Sodan beri bul daýly m­á­­seleniń kóterilip turǵany osy.

Ne desek te jeńil rels joba­­sy­nyń joly aýyr boldy. Qazaq­qa óte qymbatqa tústi. Áý bas­ta kúmándi jobanyń sońy tyǵy­ryq­qa tiredi. Osy bir beton tirek­terdi «tiriltý» úshin bılik ne is­te­medi deseńizshi?! Qyl aıaǵy qury­lys alańynyń basyna mal so­ıyp, quran da baǵyshtady. Biraq odan jansyz baǵandar «jandanyp» ketken joq, sol baıaǵy sur qańqalar miz baqpaı áli tur.

Joba elimizdi mıllıard­taǵan shyǵynǵa batyryp ketti. Onyń syrtynda shet memleketterden asta-tók kredıt al­ǵany­myz taǵy bar. Sońynda Ult­t­yq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev joba­ǵa qatysty qar­jyny izdes­tirý jumystary jalǵasa bere­ti­nin, biraq depozıtterge sa­lyn­ǵan qyrýar qarajattyń qaı­­tarylýy 30-40 paıyzdan as­paıtynyn, qalǵan mıllıard­taǵan qarjyny mem­lekettiń shyǵynyna jatqyzý­ǵa týra kele­tinin málimdedi.

Sońǵy on bes jylda álem elderi 80-nen astam jeńil rels­ti kólik jelisin salyp tas­tady. Astana LRT jobasynyń bas­­talǵanyna da –16-17 jyl. Bi­raq jemqorlyqtyń kesirinen biz áli bir jobanyń túbine jete almaı otyrmyz. Shet memle­ketter­men salystyrǵanda Qazaqstan­daǵy jeńil relsti kólik jobasyna áldeqaıda kóp qarjy jumsalǵan. Internettegi ashyq derekkózge súıensek, Ystanbul men Barselona sııaqty megapolısterde salynǵan jeńil rels­tiń bir shaqyrymyna shama­­­men 17 mln dollar ketken. Reseıde salynyp jat­­qan osyn­d­aı jobanyń bir shaqy­ry­­my­na 20 mln dollar qar­jy tar­tyl­ǵan. Al Nur-Sul­tan qa­la­syn­daǵy jobanyń bir sha­qy­­rymy 49 mln dollarǵa ba­ǵa­­lanyp otyr. Ol aqshanyń ózi maq­satty jumsalmady: qo­maqty qarjy «tistegenniń aýzyn­da, ustaǵannyń qolynda» ketti.

 Qurylysty salamyz ba, buzamyz ba?

Astana LRT jobasy eldi shy­ǵynǵa ǵana batyrǵan joq. Osy beton baǵandar elordanyń kórkine de nuqsan keltirdi. Keń kósheni taryltyp, Esildiń oń jaǵalaýyna da, sol jaǵalaýyna da myqtap ornyqqan beton qańqalardy bılik ókilderi ne isterin bilmeı dal. Qurylystyń tamtyǵyn qaldyrmaı buzaıyn dese, onyń baǵasy qurylys salǵannan da qymbatqa túse­di eken. Sondyqtan Memleket bas­shysy otandyq jáne sheteldik sáýletshiler men ýrbanısterdi tartyp, bir sheshimge kelýdi tapsyrdy. Sol-aq eken, qoǵamnyń pikiri ekige jaryldy. Biri jeńil rels­ti kólik jelisin aıaqtaý kerek dese, endi biri ekonomıkalyq jaǵy­nan tıimsiz, ózin ózi aqta­maı­tyn jobany birjola súrip tastaý keregin aıtyp jatyr.

Al belgili kásipker, BI GROUP holdınginiń basshy­sy Aıdyn Rahymbaev Facebook paraq­shasynda LRT quryly­syn kom­panııa esebinen tegin súrý­ge da­ıyn ekenin málimdedi. Onyń aıtýynsha, beton tirekter­diń bárin buzýdyń qajeti joq, tek kósheler men jolǵa, turǵyn úı­lerge bóget bolyp turǵan tusyn ǵana buzý kerek.

«Qala kórkine syn bolyp turǵan beton tirekterdi alyp tastaý týraly oıymdy taza pat­rıottyq turǵydan aıttym. Eshqandaı da ekonomıkalyq paıdany kózdep otyrǵan joq­pyn. Mysaly, LRT quryly­syn aıaq­taýǵa shamamen 1,5 mlrd dollar ketedi, onyń ústine buǵan deıin jumsalǵan 300 mln dollardy qosyńyz, sonda ketken shyǵyn 1,8 mlrd dollardy quraıdy. Al jobany ustap-kútý jumystaryna jylyna 50 mln dollardaı qarjy jumsalady. Tipti jeńil relsti kólikti paıdalanýshylardan túsken qarjynyń ózi osy aqshanyń bir bóligin de jaba almaıdy. Sondyqtan qurylystyń jarty bóligin buzǵan durys» deıdi A.Rahymbaev. Kásipker keıbir beton baǵandardy qalany abat­­tan­dyrýǵa paıdalanýǵa bola­ty­­nyn jetkizdi. «Esildiń sol jaǵalaýynda salynǵan baǵan­­dardy jazǵy jáne qysqy sport­qa arnap jasaqtaý kerek. Jazda velojolaqtar bolsa, qysta shańǵymen júretin jol­­ǵa aınaldyrsa, tıimdi. Al stan­­sa­lar retinde belgilengen oryn­­­darǵa dámhanalar men dema­­la­tyn alleıalar ashý qajet. Biz bul jumystardy atqarý­ǵa ázir­miz. Bolashaqta halyq­tyń sany kóbeıgen saıyn qo­sym­sha joldar qajet bolady. Son­dyqtan halyq tyǵyz orna­las­­qan aýdandarda LRT joldaryn jal­­ǵastyrǵan durys. Kele­shek­te biz­ge ol kerek bolady. О́ıt­keni elektro­mobılder sııaqty kólik­ter kóbeıedi. Sol kezde je­ńil relsti kólik – ózin ózi aq­taı­tyn jobaǵa aınalady», deıdi A.Rahymbaev bizben áńgimesinde.

Al ekonomıst-sarapshy Maqsat Halyqtyń aıtýynsha, Astana LRT – áý basta daýly ári eko­nomıkalyq jaǵynan tıimsiz kúrdeli joba bolǵan. «Jobanyń ekonomıkalyq turǵydan ózin ózi aqtamaıtyny belgili edi. Biraq qanshama qarjy jumsalǵan­nan keıin qurylysty aıaqta­ǵan durys. Qaıta bul joba Úkimet­ke úlken sabaq boldy. Endi osyn­­daı iri ınfraqurylymdyq jo­ba­lardy qolǵa alǵan sátte «je­ti ret ólshep, bir ret kes­ken» jón. Jal­py, kez kelgen joba áleý­met­tik-ekonomıkalyq tur­ǵy­dan jan-jaqty zerttelip, áb­den súz­gi­den ótkennen keıin ǵana júzege asyrylýy kerek», deıdi sarapshy.

 Bizge – jumbaq,

zańǵa – qaıshy

El arasynda bul baǵandar­dy «jem­qorlyq eskertkishi» deıdi. Aıtsa aıtqandaı. Uzaq jyl­­darǵa sozylǵan naǵyz jem­qor­lyq oqıǵasy boldy bul. Bul istiń jumbaǵy da kóp bolyp tur. Osyǵan qatys­ty jeti adam sottalǵany bel­gili. Ekeýi – Talǵat Ardan men Qanat Sultanbekovke ha­lyq­­­ara­lyq izdeý jarııalan­­­dy. Alaıda byltyr kúzde depý­tat Maqsat Ramanqulov sol kúdik­tilerdi ustaý shara­lary­na, tipti Interpolǵa tirkel­genine kúmán keltirgen edi. «Ha­lyqaralyq izdeý jarııa­lan­ǵan jemqorlardyń Inter­poldyń tiziminde baryna kúmánim bar. О́ıtkeni olar­dyń otbasynyń músheleri emin-er­kin shetelde ómir súrip jat­qany áleýmettik jelilerde anyq baı­qalyp tur. Jazbalary sony ańǵar­tady. Qylmystyq jaýap­ker­shilikke tartylǵandar elden ur­la­ǵan mıl­lıardtaǵan aqshasyn erki­­men jumsap júr. Demek, qar­jy qaıtarý máselesi de keıin­ge qa­la­­tyny anyq. Shetelde zań­syz as­­qan aqshany sol el tár­kilep alýy da múmkin. Osy jaǵyn da eske­rý qajet», degen edi depýtat Bas pro­kýrorǵa jol­­­­daǵan saýalynda.

Al jaqynda UQK-nyń bu­ryn­ǵy tóraǵasy Kárim Másimov us­tal­dy degen aqparattan ke­ıin álgi halyqaralyq izdeý­de júrgen, Astana LRT joba­syn­daǵy qar­jy­ny jymqyrdy degen kúdikke ilingen Qanat Sul­tanbekov Facebook paraq­shasynda jazba ja­rııalady. Onda ol: «Másimov, sizdiń nelik­ten Astana LRT jobasyn ter­geýge qat­ty keder­gi kel­tir­genińiz já­ne ózi­ńizge beril­gen barlyq bı­lik­­ti paı­dala­nyp, «jobanyń aq­sha­­­syn ur­lady» dep bar aıypty ma­ǵan arta salǵanyńyz túsi­nikti boldy. Siz 2015 jyl­dyń jeltoq­sa­nynda osy jobanyń nesıelik qu­jat­taryna qol qoı­ǵan kezde Qytaı damý banki­nen nesıe alý­dyń bastaýynda turdyńyz» dedi.

Mine, osy sekildi ártúrli jumbaq jaǵdaılardyń bári Astana LRT jobasynyń tym bylyǵy kóp is ekenin ań­ǵar­tady. Ne desek te bul jobaǵa qatysty birjaqty she­shim tezi­rek qabyl­danǵany jón. Áıt­pese beton tirekterdiń «qazaq­standyq Stoýnhendj» bolyp, jyldar boıy urpaqtan-urpaqqa mura bolyp qalatyn túri bar.

 

Sońǵy jańalyqtar

Tozaq qaqpasy

Rýhanııat • Keshe

Eskilik pen estilik

Ádebıet • Keshe

Polısııa: Kadr hám qadir

Qazaqstan • Keshe

Máńgilik saıahatshylar

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar