Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Jeti ákimge de «jeńistik bermegen» jeńil rels
Sonaý 2005-2006 jyldary elordanyń bet-beınesin ózgelerden ereksheleıtin erekshe jobalardyń biri retinde Astana LRT da usynylǵany málim. Elbasynyń tapsyrmasymen onyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin sol kezdegi shahar ákimi О́mirzaq Shókeev tanystyrdy. Mine, sodan beri jeti ákim aýysypty. Jeteýine de jeńil rels jeńistik bermeı keledi. Jetinshisi – qazirgi bas qalanyń basshysy Altaı Kólginov. Onyń aldynda ákim bolǵan Baqyt Sultanov jeńil relsti kólik (LRT) 2020 jyly aıaqtalady dep aıtyp qalǵany esimizde. Biraq sol jyldyń sáýir aıynda joba qurylysy múlde toqtap qalǵany belgili boldy. Al byltyr ákim A.Kólginov «Jobany túbi aıaqtaımyz. Qazir banktermen jumys istep jatyrmyz. Kelisimshartqa qol qoıylǵan kezde naqty aqparat beremiz. Ázirshe elimizdegi ekinshi deńgeıli bankterden 3,25 paıyzben oblıgasııalyq qaryz alý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr» degen edi jýrnalısterge bergen jaýabynda. Sodan beri bul daýly máseleniń kóterilip turǵany osy.
Ne desek te jeńil rels jobasynyń joly aýyr boldy. Qazaqqa óte qymbatqa tústi. Áý basta kúmándi jobanyń sońy tyǵyryqqa tiredi. Osy bir beton tirekterdi «tiriltý» úshin bılik ne istemedi deseńizshi?! Qyl aıaǵy qurylys alańynyń basyna mal soıyp, quran da baǵyshtady. Biraq odan jansyz baǵandar «jandanyp» ketken joq, sol baıaǵy sur qańqalar miz baqpaı áli tur.
Joba elimizdi mıllıardtaǵan shyǵynǵa batyryp ketti. Onyń syrtynda shet memleketterden asta-tók kredıt alǵanymyz taǵy bar. Sońynda Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev jobaǵa qatysty qarjyny izdestirý jumystary jalǵasa beretinin, biraq depozıtterge salynǵan qyrýar qarajattyń qaıtarylýy 30-40 paıyzdan aspaıtynyn, qalǵan mıllıardtaǵan qarjyny memlekettiń shyǵynyna jatqyzýǵa týra keletinin málimdedi.
Sońǵy on bes jylda álem elderi 80-nen astam jeńil relsti kólik jelisin salyp tastady. Astana LRT jobasynyń bastalǵanyna da –16-17 jyl. Biraq jemqorlyqtyń kesirinen biz áli bir jobanyń túbine jete almaı otyrmyz. Shet memlekettermen salystyrǵanda Qazaqstandaǵy jeńil relsti kólik jobasyna áldeqaıda kóp qarjy jumsalǵan. Internettegi ashyq derekkózge súıensek, Ystanbul men Barselona sııaqty megapolısterde salynǵan jeńil relstiń bir shaqyrymyna shamamen 17 mln dollar ketken. Reseıde salynyp jatqan osyndaı jobanyń bir shaqyrymyna 20 mln dollar qarjy tartylǵan. Al Nur-Sultan qalasyndaǵy jobanyń bir shaqyrymy 49 mln dollarǵa baǵalanyp otyr. Ol aqshanyń ózi maqsatty jumsalmady: qomaqty qarjy «tistegenniń aýzynda, ustaǵannyń qolynda» ketti.
Qurylysty salamyz ba, buzamyz ba?
Astana LRT jobasy eldi shyǵynǵa ǵana batyrǵan joq. Osy beton baǵandar elordanyń kórkine de nuqsan keltirdi. Keń kósheni taryltyp, Esildiń oń jaǵalaýyna da, sol jaǵalaýyna da myqtap ornyqqan beton qańqalardy bılik ókilderi ne isterin bilmeı dal. Qurylystyń tamtyǵyn qaldyrmaı buzaıyn dese, onyń baǵasy qurylys salǵannan da qymbatqa túsedi eken. Sondyqtan Memleket basshysy otandyq jáne sheteldik sáýletshiler men ýrbanısterdi tartyp, bir sheshimge kelýdi tapsyrdy. Sol-aq eken, qoǵamnyń pikiri ekige jaryldy. Biri jeńil relsti kólik jelisin aıaqtaý kerek dese, endi biri ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz, ózin ózi aqtamaıtyn jobany birjola súrip tastaý keregin aıtyp jatyr.
Al belgili kásipker, BI GROUP holdınginiń basshysy Aıdyn Rahymbaev Facebook paraqshasynda LRT qurylysyn kompanııa esebinen tegin súrýge daıyn ekenin málimdedi. Onyń aıtýynsha, beton tirekterdiń bárin buzýdyń qajeti joq, tek kósheler men jolǵa, turǵyn úılerge bóget bolyp turǵan tusyn ǵana buzý kerek.
«Qala kórkine syn bolyp turǵan beton tirekterdi alyp tastaý týraly oıymdy taza patrıottyq turǵydan aıttym. Eshqandaı da ekonomıkalyq paıdany kózdep otyrǵan joqpyn. Mysaly, LRT qurylysyn aıaqtaýǵa shamamen 1,5 mlrd dollar ketedi, onyń ústine buǵan deıin jumsalǵan 300 mln dollardy qosyńyz, sonda ketken shyǵyn 1,8 mlrd dollardy quraıdy. Al jobany ustap-kútý jumystaryna jylyna 50 mln dollardaı qarjy jumsalady. Tipti jeńil relsti kólikti paıdalanýshylardan túsken qarjynyń ózi osy aqshanyń bir bóligin de jaba almaıdy. Sondyqtan qurylystyń jarty bóligin buzǵan durys» deıdi A.Rahymbaev. Kásipker keıbir beton baǵandardy qalany abattandyrýǵa paıdalanýǵa bolatynyn jetkizdi. «Esildiń sol jaǵalaýynda salynǵan baǵandardy jazǵy jáne qysqy sportqa arnap jasaqtaý kerek. Jazda velojolaqtar bolsa, qysta shańǵymen júretin jolǵa aınaldyrsa, tıimdi. Al stansalar retinde belgilengen oryndarǵa dámhanalar men demalatyn alleıalar ashý qajet. Biz bul jumystardy atqarýǵa ázirmiz. Bolashaqta halyqtyń sany kóbeıgen saıyn qosymsha joldar qajet bolady. Sondyqtan halyq tyǵyz ornalasqan aýdandarda LRT joldaryn jalǵastyrǵan durys. Keleshekte bizge ol kerek bolady. О́ıtkeni elektromobılder sııaqty kólikter kóbeıedi. Sol kezde jeńil relsti kólik – ózin ózi aqtaıtyn jobaǵa aınalady», deıdi A.Rahymbaev bizben áńgimesinde.
Al ekonomıst-sarapshy Maqsat Halyqtyń aıtýynsha, Astana LRT – áý basta daýly ári ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz kúrdeli joba bolǵan. «Jobanyń ekonomıkalyq turǵydan ózin ózi aqtamaıtyny belgili edi. Biraq qanshama qarjy jumsalǵannan keıin qurylysty aıaqtaǵan durys. Qaıta bul joba Úkimetke úlken sabaq boldy. Endi osyndaı iri ınfraqurylymdyq jobalardy qolǵa alǵan sátte «jeti ret ólshep, bir ret kesken» jón. Jalpy, kez kelgen joba áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan jan-jaqty zerttelip, ábden súzgiden ótkennen keıin ǵana júzege asyrylýy kerek», deıdi sarapshy.
Bizge – jumbaq,
zańǵa – qaıshy
El arasynda bul baǵandardy «jemqorlyq eskertkishi» deıdi. Aıtsa aıtqandaı. Uzaq jyldarǵa sozylǵan naǵyz jemqorlyq oqıǵasy boldy bul. Bul istiń jumbaǵy da kóp bolyp tur. Osyǵan qatysty jeti adam sottalǵany belgili. Ekeýi – Talǵat Ardan men Qanat Sultanbekovke halyqaralyq izdeý jarııalandy. Alaıda byltyr kúzde depýtat Maqsat Ramanqulov sol kúdiktilerdi ustaý sharalaryna, tipti Interpolǵa tirkelgenine kúmán keltirgen edi. «Halyqaralyq izdeý jarııalanǵan jemqorlardyń Interpoldyń tiziminde baryna kúmánim bar. О́ıtkeni olardyń otbasynyń músheleri emin-erkin shetelde ómir súrip jatqany áleýmettik jelilerde anyq baıqalyp tur. Jazbalary sony ańǵartady. Qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵandar elden urlaǵan mıllıardtaǵan aqshasyn erkimen jumsap júr. Demek, qarjy qaıtarý máselesi de keıinge qalatyny anyq. Shetelde zańsyz asqan aqshany sol el tárkilep alýy da múmkin. Osy jaǵyn da eskerý qajet», degen edi depýtat Bas prokýrorǵa joldaǵan saýalynda.
Al jaqynda UQK-nyń burynǵy tóraǵasy Kárim Másimov ustaldy degen aqparattan keıin álgi halyqaralyq izdeýde júrgen, Astana LRT jobasyndaǵy qarjyny jymqyrdy degen kúdikke ilingen Qanat Sultanbekov Facebook paraqshasynda jazba jarııalady. Onda ol: «Másimov, sizdiń nelikten Astana LRT jobasyn tergeýge qatty kedergi keltirgenińiz jáne ózińizge berilgen barlyq bılikti paıdalanyp, «jobanyń aqshasyn urlady» dep bar aıypty maǵan arta salǵanyńyz túsinikti boldy. Siz 2015 jyldyń jeltoqsanynda osy jobanyń nesıelik qujattaryna qol qoıǵan kezde Qytaı damý bankinen nesıe alýdyń bastaýynda turdyńyz» dedi.
Mine, osy sekildi ártúrli jumbaq jaǵdaılardyń bári Astana LRT jobasynyń tym bylyǵy kóp is ekenin ańǵartady. Ne desek te bul jobaǵa qatysty birjaqty sheshim tezirek qabyldanǵany jón. Áıtpese beton tirekterdiń «qazaqstandyq Stoýnhendj» bolyp, jyldar boıy urpaqtan-urpaqqa mura bolyp qalatyn túri bar.
