1978 jyl. Jýan jaz. Qazaqtyń S.M.Kırov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetine emtıhan tapsyryp jatyrmyz. Jýrfakqa qabyldaný úshin memlekettik tórt emtıhannyń aldynda shyǵarma jazýdan jáne aýyzsha áńgimelesýden eki synaq bolady. Jýrnalıst bolsam deıtin talapty jas kóp, sonyń birsypyrasy dál osy eki synaq kezinde sypyryla qulaıdy. Sóıtip, bir orynǵa eki júz, keıde úsh júz talapker bolsa, sonyń talaıy «tońqalań» asyp qalady. Odan keıingi emtıhannyń bári abıtýrıent úshin qylkópirdiń ózindeı: ár emtıhan aldynda bir Allaǵa syıynyp, kúndiz-túni kóz ilmeı daıyndalyp, birinen ótseń – úmit oty mazdap, ile-shala ekinshisine ázirlenip ábiger bolyp jatatyn kez. Almatyǵa jan-jaqtan jınalǵan talapkerlerdiń bir-birimen tanysyp ta úlgermegen sáti. Biraq ár emtıhanǵa daıyndyq barysynda KazGý-diń korpýsynda jıi jolyǵamyz, bir-birimizdiń túrimizdi tanımyz; bir-birimizge tilekshimiz, keıde emtıhanǵa birge ázirlenemiz, áıteýir jýrnalıstıka fakýltetine qujat tapsyrǵaly bárimizden maza ketken; kúlimdeý az, ýaıymy kóp ýaqyttyń jeteginde júrgen edik. Darhandy eń alǵash sol kezde kórip, tanysyp, asqaq arman jetegine birge jalǵasqanbyz.
Dál tórtinshi emtıhan Darhanǵa aýyr tıdi. Tarıh páninen barlyq suraqtarǵa múltiksiz jaýap berip otyrǵan talapty shákirtke ustazdar qasaqana «eki» degen baǵa qoıdy. Sol ýaqytta albyrt jastyń birden eki ıyǵy eńkish tartyp, ádiletsizdikke jany shydamaı eńkildeı jylap bara jatqan sát áli kúnge esimde. Oqýǵa túspeı qalǵanyna qatty nalyǵan da bolar, biraq onyń janyna qatty batqany – qaradaı ádiletsizdikke urynǵany edi. Bárine jaýap berip otyrǵanda «qulata» salǵanyna kúıindi. «О́mirde ádildik degen bar ma, joq pa?» dep dál sol kúni onyń túnimen kóz ilmeı shyqqany daýsyz. Ádildiktiń, ádilettiliktiń, týralyqtyń jaqtaýshysy bolý týraly bálkim, ol tap sol kúni belgili bir toqtamǵa kelgen de bolar. Áıteýir men biletin Darhan qyryq jyldan asty-aý, qashan da ádilettiń aq jolymen júrip keledi.
1979 jyl. Qońyr kúz. Oqýǵa túsken jastar bir-birimizben shurqyrasyp, KazGÝ-diń jýrfaginiń 101 aýdıtorııasyna jınaldyq. Darhan á degennen baısaldy, oıly, jaýapty jigit retinde tanyldy. 102 grýppanyń komsorgy bolyp saılandy. Sabaqtan qalmaıdy, berilgen tapsyrmalardy tııanaqty oryndaıdy. Kóp uzamaı kýrstas jigitterdiń ishinde oqýda alǵyrlyǵymen kózge tústi. Byltyrdan tanystyǵymyz bar, oqý barysynda tipten jaqyn aralasyp, birtindep dostasyp kettik. Ol kezde aýyldan kelgen balalardyń kóbisi oryssha jaqsy bile qoımaıdy, antıkalyq ádebıetten Morozova degen apaı sabaq beretin; foto isinen Redkın aǵaı beredi, emtıhanǵa bárimiz birlese ázirlenetin ádis taptyq; keıbirimizge berilgen ádebıettiń bárin oqyp shyǵýǵa ýaqyt qaıda, kim Pýshkın atyndaǵy kitaphanaǵa baryp, jaqsylap daıyndalyp keledi, sol oqyǵan-toqyǵanyn aıtyp ortaǵa salady. Osyndaı ádistiń arqasynda kýrs bolyp synaqtardan súrinbeı ótip júrdik. Darhan, Altynbek, Beıbit, Erkin, Shámshi oqyp, bilgenderin baıandaýdan jalyqpaıdy. Esesine kitaphananyń da, kitaptyń da betin ashpaıtyn Qaljigit, Abdolla, Áben sekildi jigitter olardan estigenderin Morozova sııaqty apaılardyń aldynda ózderi oqyp kelgendeı kósile sóılep aıtyp beretin.
Sol ýaqytta bizder erekshe bir ádet taptyq. Sabaqtan qolymyz bosaı qalǵan kezde Esik qalasyna baryp, Altyn Adam tabylǵan jerdi kórýge bir attansaq, endi birde Jambyl Jabaevtyń basyna baryp táý ettik. Odan Abaıdyń basyna, Shoqan jerlengen Kerbulaq jaqqa, sosyn Qorqyt Ata eskertkishine, sodan soń Saıramǵa baryp, Ibrahım Atanyń, Qarashash Ananyń rýhyna taǵzym etýdi úrdis ettik. Túrkistanǵa, Arystan Babqa, Semeıge, Syr óńirine, sóıtip stýdent kezdiń ózinde Qazaqstannyń talaı jerine bardyq...
1980 jyl. Ańyraǵan aqpan. Qorqyt Atanyń basyna barýǵa, odan soń eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Ybyraı Jaqaev atamyzǵa sálem berýge Qyzylorda oblysyna tartyp kettik. Kún sýyq. Qyzylordanyń úskirik jeli bet qaratpaıdy. Joldy da, jobany da jóndi bilmeımiz. Josalynyń ar jaǵyndaǵy Qorqyt Ata kesenesin kún eńkeıgen tusta taptyq. Sáýletshi Bek Ybyraevtyń turǵyzǵan qobyz beınesindegi bıik eskertkishtiń túbinde otyryp, Qorqyt babamyzǵa arnap duǵa oqydyq. Ar jaǵyndaǵy Qyryq Qyzǵa da quran baǵyshtadyq. Qaıtar ýaqyt bolǵanda kún ábden keshkirip, qarańǵy túsip te ketip edi. Beıbit Saparaly, Darhan úsheýmiz úlken jolmen jaıaý tartyp kelemiz. Úsheýmiz de Almatydaǵydaı juqa kıingenbiz, basymyzda shlıapa, ústimizde qaýdyrlaǵan birdeńe; art jaǵymyzdan jylt etken jaryq kórinse, jaltaq-jaltaq qaraımyz – úzdiksiz ótip jatqan kóliktiń birde-biri toqtaıtyn emes, tusymyzdan zyryldap óte shyǵady. Ymyrt úıirilip, qarańǵy tústi, kóz baılandy. Jolaı aq kirpishten turǵyzylǵan zırattardy kórgenbiz, dáý de bolsa, sonyń birin panalap, túneýge uıǵardyq. Sóıtkenshe bolmaı, álsiz jaryǵy alystan jyltyldap kórinip, tusymyzǵa qybyrlap ázer jetken bir úlken júk mashınasy toqtaı qaldy. «Peregon» kele jatqan qyrǵyz shopyr eken, táńiri jarylqaǵyr, jaqyn mańaıda eldi meken kórinse demalmaqqa bekinip kele jatqan, ústi-basyn qan jýǵan, kóliginiń aldyńǵy terezesi byt-shyt bolyp synǵan ol aıdaladaǵy bizderge jón suraý úshin toqtaǵan eken. Josalyǵa jettik. Sonda bizdiń Qarmaqshy aýdandyq gazetinde redaktor bolyp isteıtin jegjatymyzdyń úıi bar-tyn, túndeletip sol úıge jetip, sál tynyǵyp, ertesine tań atpaı jolǵa shyqtyq ta Shıelige keldik. Bizdiń úıde boldyq. Odan soń «Qyzyl tý» kolhozynda turatyn dańqty dıhan atamyz Ybyraı Jaqaıulynyń úıine baryp, sálem berdik. Zadynda kóp sózge joq, búkil ǵumyryn eńbekke arnaǵan abyz atanyń aldynda otyrmyz. «Qaı jaqtyń balasysyńdar?», dep Ybekeń saýal tastady. Beıbit – Semeıden, Darhan Shymkentten ekenin aıtty.
– Ol jaqtaǵylar meni bile me ózi? – dedi atam. – Bilgende qandaı, – dedi Darhan men Beıbit. Ybekeń bizge aq batasyn berdi. «Men oqı almadym. О́mir qara jumys, beınetpen ótti. Sender jassyńdar, oqyńdar, bilim alyńdar, elge jumys isteńder!» dedi.
Sol Ybyraı atamnyń batasy úsheýmizge de jaman bolǵan joq. Darhan ile-shala Máskeýdiń M.Lomonosov atyndaǵy ýnıversıtetine oqýǵa attandy. Beıbit ekeýmiz KazGý-di támamdadyq. Osylaısha bizdiń ómir jolymyz birge órilip, qanattasa, qatarlasa ósip jattyq...
Qazaqta «Mata jınama, bata – jına» degen jaqsy sóz bar. Darhannyń budan keıingi ómir joly bata jınaýǵa baǵyttaldy. Ol dúnıeniń sońyna túsken joq, neshetúrli memlekettik qyzmette júrgende bir jerde jaman aty shyqqan joq; tek qana bir Allaǵa syıynyp, eńbegi men qabiletine súıenip, halyqtyń yqylasy men iltıpatyna bólenip keledi. Ybyraı atanyń batasy qabyl boldy – Darhan Máskeýge deıin baryp oqydy, el ıgiligi úshin jumys istep júr.
Biz stýdent kezimizde «Shirkin-aı, nege biz anaý Alash zamanynda týmadyq eken? Sol ýaqytta týǵanymyzda qazaq eli úshin talaı nárse isteýge talpynar ma edik» dep jıi armandaıtynbyz. Sol armandy kóktegi qudaı jerden berdi de, bizdiń naǵyz jumys isteıtin shaǵymyz Táýelsizdik kezeńimen tuspa-tus keldi. Qazaq memlekettiligin qalyptastyrýǵa, táýelsizdik tetikterin iske qosýǵa, el egemendigin baıandy etýge Altynbek Sársenbaıuly dosymyz bas bolyp, qaınaǵan ómirdiń bel ortasynda osy Darhan Myńbaı bel sheship, bilek sybanyp jumys istedi. Áli de osy baǵyt Darhan qyzmetiniń negizgi baǵdary. Qashan kórseń de eldiń, jurttyń jumysyna jegilip, kúndi túnge, túndi kúnge ulastyryp beınet keship keledi.
Kezinde Joǵarǵy Keńeste istegende Darhan Qamzabekuly tikeleı aýdarma jasaý isimen aınalysty. Birde maǵan «aýdarma isimen osydan 20 jyl buryn maman daıarlaý qolǵa alyndy. Talaı adam oqyp shyqty. Qazir qaıda solar? О́tkendegi Astana ekonomıkalyq forýmynda Erdoǵannyń sózi aýdarylmaı qaldy. Sol sııaqty mysaldar óte kóp. Qaıda júr aýdarmashylar? Eger olardan aýdarmashylar tobyn jasaqtaı almasaq, Bilim mınıstrligi qaıda qarap otyr? Oqytyp ne keregi bar onda? Osy máseleni kóterý kerek», dep úlken máseleni qozǵaǵany bar.
Darhannyń isi de, sózi de, ózi de qashan da eldiń aldynda, jurttyń nazarynda.
Darhan Ońtústik Qazaqstan oblysynda ákimniń orynbasary bolyp júrgende talaı jıyn ótkizdi. Talaı jerde sóz sóıledi. Sondaı sharanyń biri – oblystyń 75 jyldyǵyna arnalǵan «О́nerli ólke sýretshileri» albomynyń tusaýkeseri edi. Tuńǵysh ret ońtústikqazaqstandyq sýretshilerdiń shyǵarmashylyq jumystary jınaqtalyp, osy ólkedegi keskindeý óneriniń negizgi damý kezeńderin naqty túsiniktemelermen baıandaıtyn albom jobasynyń jetekshisi Darhan Myńbaı bolatyn. Bul basylym Ońtústik ólkesiniń elge tanymal, Qazaqstan óneriniń damýyna eńbek etip, óz úlesterin qosqan 94 sýretshiniń shyǵarmashylyǵyna túsinikteme beredi, erekshelikterin ekshelep kórsetedi.
Darhannyń baıaǵy Redkın aǵaıdan alǵan dárisi tekke ketpepti, ol ózi de qoly qalt etse, sýret túsirýmen aınalysady. «Aqsý-Jabaǵyly» qoryǵy týraly shyqqan túrli-tústi kitapta Darhan janaryna jalt etip ilingen nebir ádemi kartına kórinis tapqan. Darhannyń arhıv isine qunttylyǵy óz aldyna jeke bir áńgime.
Gazet oqyǵanǵa ońaı. Gazet qolǵa ustaǵanǵa ońaı. Gazet jyrtqanǵa tipti ońaı. Al ony shyǵarýdyń qıyndyǵyn kún saıyn gazet shyǵaryp kele jatqandar jaqsy biledi. «О́rken – Gorızont» gazetinde bas redaktor bolǵanda Darhan Myńbaıdyń redaktorlyq qyry jaqsy tanyldy. Bul gazette onyń aldynda Altynbek Sársenbaıuly, Beıbit Isabaev bas redaktor bolǵan.
Oqyrmanǵa – sóz kerek. Oıly sóz. Nárli sóz. Árli sóz. Baspasóz naryǵy – arzan sózdiń de, marjan sózdiń de bazary. «Bir adam ot jaqsa, myń adam jylynady» deıdi qazaq. Darhan Myńbaıdyń jurtqa jan jylýyn syılaǵan qanshama maqalasy shyqty.
Memlekettik qyzmette júrip oıǵa kelgendi qoıyp qalýǵa, oraısyz bir isti solq etkizip jasaı salýǵa áste bolmaıdy. Darhan ár isti oı tarazysyna salyp, ábden ólshep-piship, kemeline keltirip baryp jasaıdy.
Al Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdent Ákimshiligi Ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisi qyzmetinde júrgende Astanada «Sot isin memlekettik tilde júrgizýdiń ózekti máseleleri» taqyrybynda dóńgelek ústel ótkizdi. Sonda Darhan Qamzabekuly bıik minberde turyp: – «Bizdegi taptaýryndy úrdis boıynsha keıde isti qaraý úderisi oryssha qolǵa alynyp, tolyqtaı sol tilde júrgiziletini jasyryn emes. Endi osy kórinisti basqasha qaıta jasap birtindep júzege asyratyn mezgil de jetti. Iаǵnı isti qaraý múmkindiginshe memlekettik tilde ǵana júrgizilip, al qajet bolǵan jaǵdaıda orys nemese ózge tilde qoldanylǵany durys bolar edi», dedi.
Sóıtti de óz paıymdaýyn keltirdi: – «Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jaldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy bekidi. Baǵdarlama talaby boıynsha halyqtyń 95 paıyzy memlekettik tildi meńgerýi tıis». Búginde respýblıka boıynsha jergilikti jáne atqarý organdarynda is júrgizý memlekettik tilge kóshirilip otyr. Ishki saıasat bóliminde talaı azamat istedi, biraq dál meniń jeke paıymdaýymda máseleni tap osylaısha tótesinen qoıyp, Astana tórinen ashyq aıtqan adam shamaly. Darhan memlekettik tildiń shynaıy janashyry retinde istiń tetigin taba biledi, tilimizdi ómirlik qajettilik etý jolynda eń bir ózekti salada qozǵalmaı turǵan tetikti tezirek túrtip jiberdi.
Til-til dep qyzyl sózdiń kópirigin sapyryp jatqan joq, keýde qaǵyp daý-damaı, aıǵaı-shý shyǵaryp júrgen joq; bárin de óz retimen, oryn-ornymen ustamdy da salıqaly saıasat negizinde jasap júr. Eń bastysy isinde dáıektilik bar. Aıtqan sózdiń oryndalýyna bas mán beredi. Darhan el basqarý isinde bir kisideı tájirıbe jınady, bar jıǵan bilim men biligin memleket pen halyq isine arnap keledi.
Darhannyń jurtshylyqtyń oıyn tap basatyn, keıde ádemi ázilmen, keıde bir támsildermen jınalǵandardyń kóńilinen shyǵatyn qasıeti jóninde aqyn Ábilda Aımaq bylaı dep eske alady: «Marhabat Baıǵuttyń mereıtoıyn ótkizýge Túlkibas aýdanyna tarttyq. Sastóbeniń burylysyna kelip toqtadyq. Osy jerde bizdi aýdan ákimi Darhan Myńbaı qarsy alyp, ári qaraı alyp júrdi. Bizge aýdandyq gazettiń redaktory Rústem О́mirzaqov bastaǵan jýrnalıster qosyldy. Shaı ústinde ylǵı kóptiń kóńilin tabýǵa tyrysatyn, kópshil jáne sezimtal da uǵymtal, zerek, úlken aqyl ıesi Darhan Myńbaı bir áńgime aıtty: – «Baıaǵyda Daǵystan halqynyń kósemi Imam Shámildiń kezinde elde aqyn kóbeıip ketipti baıqap otyrsa, anaý da aqyn, mynaý da aqyn, tipti aqyndardyń kóptiginen adam mezi bolǵandaı eken. Bir kúni Shámil jarlyq shyǵarypty. Ol jarlyǵynda kim de kim aqyn bolsa, erteńnen bastap tereń zyndanǵa tastalady delinipti. Osy jarlyqtan keıin-aq qaptap júrgen 300 aqynnan úsh-aq aqyn qalypty. Aqyry jarlyqty oryndaýshylar úsh aqyndy ákelip zyndanǵa tastapty. Shámil olarǵa óleń jazǵandaryńdy qoımasańdar, tamaq ta berilmeıdi depti. Sonymen ne kerek, úsh aqynnyń ekeýi óleń jazýdy sap tyıyp, bireýi-aq qalypty. Al aqyndy zyndannan shyǵarǵan Shámil eldi jınap: «Mine, naǵyz aqyn – osy!» depti. Aqyrynda aqynǵa mol syılyq berip úıine qaıtarǵan eken». Darhan osy áńgimesimen mereıtoı ıesi Marhabat Baıǵuttyń mereıin tasytyp, mártebesin bıiktetip jiberdi.
Darhan Myńbaı Mádenıet jáne aqparat mınıstri bolyp taǵaıyndalǵanda, sóz ben istiń qadirin biletin azamattardyń bári qýana qabyldady. Mádenıet pen aqparattyń basyna baıaǵy Temirbek Júrgenov, Ilııas Omarov, О́zbekáli Jánibekov sııaqty talantty da talapshyl, óreli istiń órisin, parasattylyqtyń paıymyn, aqparattyń ahýalyn biletin ultjandy, memleketshil tulǵa keldi dep bir-birinen súıinshi surasyp jatty.
2012 jyl. Almaty. Saǵat 3-ten óte Darhan habarlasty. «Almatyǵa keldim, keshki bes jarymdarda qolym bosaıdy, jolyǵaıyq», dedi. «Aqser» qonaqúıine ornalasqan eken. Túngi 12-ge deıin qaýqyldasyp áńgimelestik. Darhan óziniń josparlaryn aıtyp, pikir bólisti. Ol aıtysty ótkizýdiń jańa jobasyn usyndy. «Burynǵydaı on shaqty adam emes, aıtysqa eki-aq adam shyǵady. Baıaǵy «Birjan Sal men Saranyń» aıtysy sııaqty. Bir óńirden eki adam shyǵýy da múmkin. Jeńgen aqynǵa altynnan jasalǵan dombyra syıǵa tartylady. Biraq ol dombyra aýyspaly bolady. «Altyn dombyra» júldesin qatarynan úsh ret ıelengen aqynǵa dombyra syıǵa beriledi. Sonda aıtystyń máni ózgerip, maǵynasy artady. Qazaqtyń sóz óneri ózinshe órnekpen tolyǵady», dedi ol. Keıin dúrkiregen «Altyn dombyra» jobasy osylaı kelgen.
Sodan soń qazaqtyń maqal-mátelderin áıgileıtin eskertkishterdi qoıý, balalarǵa arnalǵan ánder, prozalyq jáne poezııalyq shyǵarmalar jóninen konkýrs uıymdastyrǵysy keletindigin sóz etti. Anımasııalyq jáne mýltıplıkasııalyq fılmder jasaý týraly oılaryn aıtty.
Darhan sóz arasynda: «Din máselesimen biraz aınalysqanda kózim jetken bir nárse – bul taqyrypta eshkimmen daýlasyp, pátýa tappaıdy ekensiń, osyny uqtym. Sosyn til máselesinde de tap solaı eken. Osy eki nársege aralasyp, daýlaspaımyn, dep sheshtim», dedi. Ol til-til dep shýlap júrgender «nege kúnige bir ret bolsa da kemshilikti óz qolymmen túzeıin demeıdi, jurttyń bári synap, minegenge sheber, al naqty ispen eshkim aınalysqysy kelmeıdi, tek syrttan qarap turady» dep keıistik bildirdi.
Dákeń ázilge, qaljyńǵa sheber. Bilmeıtin anekdoty joq. Áńgimeni de ańqyldap kúlip alyp, jarqyldap aıtady. Birde «Uıǵyr teatryna barǵanda teatr dırektory maǵan sol jerde turǵan dýtardy syıǵa tartty. Men sol jerde Sháken Aımanovtyń oqıǵasyn aıtyp berdim. «Sháken Aımanov Máskeýge barady. Odaqtas elderdiń bir ókiliniń týǵan kúni bolyp qalǵan eken, soǵan ne syılaý kerek degende bas qatyryp jatpastan qonaqúıde turǵan vazany alady da qaǵazǵa orap aparyp, «mynaý qytaıdyń vazasy, qoldan jasalǵan, birneshe ǵana danasy bar, sony sizge syılaımyn», dep keremet sóıleıdi. Eldiń bári «Oı, Shaken ı zdes operedıl nas» dep tańdana qol soǵady. Ertesine álgi mereıtoı ıesi qonaqúıden shyǵaıyn dese, vazany qaldyryńyz, deıdi. Nege dese, ol qonaqúıdiń zaty, senbeseńiz astynda ınventar nómiri bar dep kórsetedi. Mereıtoı ıesi Shákendi kezdestirip qalyp: – meni uıatqa qaldyrdyńyz ǵoı, mynaý zat qonaqúıdiki eken ǵoı, dep ókpesin aıtady. Sóıtse Sháken az-kem paýza jasap, «Zato ot dýshı» degen eken. Sol sııaqty mynanyń da ınventar nómiri bolyp júrmesin», dep edim, kúlkiden qyrylyp qala jazdady, dedi.
Daladaı – darhan, baladaı – aqkóńil, aqpeıildi Darhan dos týraly attyń jaly, túıeniń qomynda, asyǵys júrgende týǵan az-kem syrdyń baıanyn irke turǵan da jón. Áıtse de bir nárseni ashyq aıtý kerek: – Darhan da, men de, meniń qanshama turǵylas dostarym da eń aldymen bir Allaǵa shúkirshilik aıtýymyz qajet, sosyn bizdi dúnıege alyp kelgen ata-anamyzǵa ólsheýsiz qaryzdar ekenimizdi atap aıtqanymyz lázim; eger qan maıdannan aman-esen oralǵan ákelerimiz bolmasa, olardyń árqaısysy onshaqty baladan artyna urpaq shashpasa, biz osyndaı bolar ma edik!?. Darhannyń ákesi Qamzabek qarııa elge syıly, óle-ólgenshe halyq dep qam-qareket jasaǵan adam bolsa, anasy – ımany salamat bolsyn, ómirge 15 bala ákeldi, tárbıeledi, azamat etip ósirdi. Shyn eskertkish solarǵa qoıylýy tıis. Biz olarǵa ómir-baqı qaryzdarmyz. Bizdiń atqaryp júrgenimiz azamattyq paryz ǵana...
Darhannyń jýrnalıstıkada júrgende bylaıǵy jurt bile bermeıtin psevdonımi bolatyn. «Shabandoz» degen! Sol sóz túıin: tulparyńnyń shashasyna shań juqpasyn, Shabandoz!
Nurtóre JÚSIP