Bizge qandaı tehnıkalyq ýnıversıtet kerek?

Úzdikter tiziminde reseılik oqý oryndary joq

Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov áleýmettik jelidegi resmı paraqshasynda Prezıdent tapsyrmasyna qatysty bylaı dep jazdy: «5 sheteldik JOO fılıaldaryn ashý otan­dyq ýnıversıtetter arasynda básekelestikti arttyrýǵa múmkindik beredi. 2021 jyldyń qyrkúıeginde De Mont­fort Lester Brıtan ýnıversı­tetiniń (De Montfort University Leicester) fılıaly ashyldy. Sonymen qatar Qozybaev atyndaǵy ýnıversıtetti Arı­zona ýnıversıtetine senimgerlik bas­qarýǵa berý máselesi pysyqtalyp jatyr. Elimizdiń batys óńirlerindegi jastar­dyń joǵary bilimge qol jetkizýin arttyrý úshin onda eki jetekshi sheteldik tehnı­kalyq ýnıversıtettiń fılıaldary ashylady. Sondaı-aq Prezıdenttiń tapsyr­masyna sáıkes Reseıdiń úzdik tehnı­kalyq ýnıversıtetiniń fılıalyn ashý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr. Basqa da álemdik deńgeıdegi ýnı­ver­sıtetterdiń fılıaldaryn ashý qolǵa alynǵan».

Joǵarydaǵy tapsyrmasyna qosa Prezıdent Q.Toqaev jaqynda ótken bıznes ókilderimen kezdesýde: «Bálkim, eń birinshi kezekte Reseıge, tehnıkalyq joǵary oqý oryndaryna jiberý kerek shyǵar. Taıaýda ǵana men álemniń jetekshi elderiniń fılıaldaryn tehnıkalyq ma­man­dyqtar boıynsha ashýdy tapsyrdym. Qazaqtar, jas qazaqtar eń aldymen tehnar bolýy kerek. Bul – meniń túpki baılamym», degen oıyn jetkizdi.

Osy oraıda zertteýshi, ǵalym Jeksen Toqtarbaı álemniń úzdik 200 ýnı­ver­sıtetiniń tizimine reseılik JOO enbeı­ti­nin jetkizdi.

«Reseıde ýnıversıtetterdiń sapasyn kóteretin myqty mamandar shetel asyp jatqandyqtan, ondaǵy joǵary bilim sapasy da tómendep ketken. Buryn Keńes Odaǵy kezinde, sóz joq, MMÝ aldyńǵy qatarly, bedeldi ýnıversıtet boldy. Alaıda qazir tipti álemdegi TOP 150 ýnıversıtettiń qataryna kirmeıtin deńgeıge túsip qalǵan. Ǵalamdyq ýnıver­sı­tetterdiń reıtınginde Reseıden al­dyń­ǵy 300-ge kiretin 2 ýnıversıtet qana bar eken: MMÝ men Máskeý fızıka jáne tehnologııa ınstıtýty. Al álemdik ýnıversıtetterdiń reıtınginde aldyńǵy 500-ge kiretin 5 ýnıversıteti ǵana bar. Endi naǵyz myqtylardyń deńgeıine kelsek, álemdik TOP 200 ýnıversıtettiń tiziminde AQSh-tyń – 57, Ulybrıtanııanyń – 28, Germanııanyń 22 ýnıversıteti bar. Biraq bul tizimde Reseıdiń birde-bir JOO-sy joq. TOP 200 emes, TOP 300-ge 2 ýnıversıteti áreń kiretin Reseıden qandaı bilim-ǵylym úırenbekshimiz?», degen saýal qoıdy.

Sarapshydan reseılik ǵylymnyń da jaıyn surap kórdik. Sebebi joǵary bilimdi damytatyn – ǵalymdar. J.Toqtar­baı­dyń zertteýine súıensek, 8 jylda Reseıden ketip jatqan ǵalymdar sany 5 esege ósken, sebebi ǵylymǵa bólinetin mem­lekettik qarjy ishki jalpy ónimniń 1 paıyzyna de jetpeıdi. Al Japonııa, Izraıl sekildi elderde bul kórsetkish 3-4 esege kóp.

«1990 jyldary Reseıde 992 myń zertteýshi (ǵalym) bolsa, 2019 jyly 348 myń ǵana zertteýshi qalǵan eken. 145 mln halqy bar, AQSh-pen ıyq tireskisi keletin memleketke bul óte az. Sa­lys­tyr­maly túrde aıtsaq, 80 mln halqy bar Germanııa men 50 mln ǵana halyq turatyn Ońtústik Koreıada 350 myńǵa jýyq zertteýshi bar. Reseı ǵalymdary nelikten azaıyp ketti? «Máskeý ýaqyty» saıtynyń málimetinshe, (https://www.themoscowtimes.com /2021/04/21/)
2012 jyly – 14 myń, 2020 jyly 70 myń ǵalym Reseıden shetelge ketipti. Máskeý memlekettik ýnı­ve­rsıteti Halyqaralyq qatynastar ortalyǵynyń júr­gizgen zertteýi boıynsha ǵalym­dar­dyń elden ketýine aılyqtyń azdyǵy (76%), ǵy­lymı jobany iske asyrý múm­kin­diginiń joqtyǵy (50%) sebep jáne bir bóligi urpaǵynyń bolashaǵy (35%) úshin elden ketedi eken. 30 jyldan beri Reseıdiń ǵylymǵa bólgen qarjysy IJО́-niń
1%-ynan asqan joq», dedi J.Toqtarbaı.

MIT-men baılanys ornatqan otandyq JOO bar

Joǵary oqý oryndary qaýym­das­tyǵynyń tóraǵasy Rahman Alshanov aldymen sheteldik bedeldi JOO-nyń fılıa­lyn elimizde ashýdyń ma­ńy­zyna toqtala kelip: «Sheteldik ýnı­ver­sıtetterdiń fılıalyn ashý qajet. О́ıtkeni, Prezıdent aıtqandaı, jańa ekonomıka qurýda ýnı­ver­sıtetterdiń básekege qabilettiligin arttyrý ma­ńyz­dy. Mine, sondyqtan 2025 jylǵa qaraı elimizde bedeldi she­­­tel­­­dik joǵary oqý oryndarynyń kem degende 5 fılıalyn, onyń ekeýin tehnı­ka­lyq baǵytta Qazaqstannyń batys óńirinde ashý tap­sy­ryldy. Nege? Batys oblys­tar­ǵa she­teldik ınvestorlar jańa tehnologııalardy ákelip otyr. Onymen bizdiń jas­tar jumys isteı almaı jatady. Tipti teh­nıkanyń tilin biletin mamandar tap­shylyǵy baıqalady. Otandyq oqý oryn­da­rynda ondaı qural-jabdyqtar joq. Soǵan baılanysty bazasy myqty, qa­lyp­tas­qan sheteldik ýnıversıtet Qazaq­standa fılıalyn ashsa, jastarǵa jańa múmkindik týady», dedi.

R.Alshanov osy baǵyttaǵy jumysty iske asyrýda ýnıversıtet bedeline ǵana emes, mamandyqtarǵa da mán bergen jón ekenin jetkizdi: «Negizi, fılıalyn ashatyn ýnıversıtettiń bedeline qaraǵan durys, degenmen ondaǵy mamandyqtarǵa da mán bergen jón. Sebebi shetelde nemese halyqaralyq ýnıversıtette su­ra­nysta joq mamandyqty oqyp alyp, ju­myssyz júrgen jastar jeterlik. Son­dyqtan aldymen fılıaldy ashatyn óńirge qajetti, qazir tapshy bolyp turǵan ma­­man­­dyqtardy zerdeleý qajet. Sodan soń baryp sol mamandyqtardy qandaı sheteldik ýnıversıtet daıarlaıtynyn bilý kerek. Otandyq ýnıversıtetter osy máse­le­men jiti aınalysqany abzal».

Qazaqstandyq oqý oryndary qazirdiń ózinde sheteldik JOO-larmen baılanys ornatyp otyr. Teh­nıkalyq ma­man­dyqta oqýdy dúnıe jú­zindegi úmit­tilerdiń árbiri armandaıtyn, álem­ge áıgili Massachýsets tehnologııa ýnı­ver­­sıtetimen (MIT – Massachusetts Institute of Technology) baılanys ornatyp otyrǵan qazaqstandyq JOO bar. Bul týraly bile bermeımiz. Dáýlet Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan teh­nıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Jasulan Shaımardanov MIT zerthanasymen birlesip, birneshe jobany júzege asyrý úshin áriptestik ornatylǵanyn aıtty.

«Biz áriptesterimizben birge 2019 jyly AQSh-tyń birqatar ýnıversıtetinde bolyp, sonyń ishinde Senseable City Lab MIT zerthanasymen birlesip, birneshe jobany iske asyrý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik. Joba qorshaǵan ortanyń keshendi monıtorıngine baǵyttalǵan. Atmos­feralyq aýa, sý resýrstary, topy­raq, kómirtegi izi jáne ekologııaǵa, adam den­saýlyǵyna tehnogendik áser etý sal­daryn zertteý. ShQTÝ ǵalym­dary Mas­sachýsets tehnologııalyq ınstı­tý­­ty­nyń ǵalymdarymen birlesip, Sensing Kazakhstan aýqymdy ekojobasyn iske asyrady. Jyl boıy sheteldik árip­tes­termen onlaın rejimde jumys iste­dik. Ǵalymdar О́skemen qalasynyń atmo­s­fe­ra­lyq aýasyn monıtorıngileý úshin mobıldi skanerler modelin ázirledi. Koronavırýsqa baılanysty Senseable City Lab MIT jumys toby tek 2021 jyldyń jeltoqsan aıynyń basynda keldi. PhD doktory Sımone Mora men PhD doktory Fabıo Dýarte bizdiń ýnıversıtette birqatar joba bo­ıynsha jemisti jumys atqardy», deıdi J.Shaımardanov.

Osyndaı baılanys fılıal ashýǵa sebep bola almaı ma? Mundaı sa­ýal oqyrmandy da mazalar. ShQTÝ rek­to­ry­nyń aıtýyna qaraǵanda, MIT Senseable City Lab zerthanasymen baılanys naqty joba sheńberindegi ǵylymı-zertteý qyz­me­tin ǵana qamtıdy jáne fılıal ashý má­selesi zertteý jumystarynyń aıasyna kirmeıdi. Joǵary bilim berýdiń álemdik kóshbasshylary bilim berýdiń tıisti deńgeıin tek ýnıversıtet kampýsynyń ózinde ǵana berýge bolady dep esepteıdi, sondyqtan ádette basqa elderde óz fı­lıal­­­daryn ashpaıdy.

Másele grantpen sheshile me?

Bedeldi JOO-nyń ustanymy belgili, sondyqtan áriptestik negizinde Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıteti se­kil­di birlesken oqý ornyn ashýǵa bolatyndaı. Árıne, bul rette tehnıkalyq mamandyqtar grantyna kóńil bólgen jón. Sebebi JOO negizinen memlekettik granttar arqyly ómir súredi.

Bilim jáne ǵylym mınıstri: «Bilim berý sapasynda úlken alshaqtyǵy bar óńirlerden oqýǵa túsýshiler úshin tehnıkalyq daıyndyq baǵyttary bo­ıynsha qosymsha granttar bólý jos­parlanyp otyr. Atalǵan maqsatty grant­tar elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndarynda bilim alý úshin bólinedi. Bul rette negizgi turǵylyqty jeri bo­ıynsha bitirýshilerdi jumyspen qam­tý sharttardyń biri retinde bekitý usy­ny­lady. Bıyldyń ózinde tehnıkalyq daıyndyq baǵyttary boıynsha joǵary oqý oryndarynda oqý úshin granttar sany aıtarlyqtaı ósedi», degen bolatyn.

Jaqynda atalǵan vedomstvo bilim berý granttary sanynyń taǵy 5 myńǵa artatynyn habarlady. Habarlamada jańa granttardyń stýdentter arasynda suranysqa ıe jáne ózekti mamandyqtarǵa bólinetini jazylǵan. Biraq naqty qandaı mamandyqtardyń ózekti bolyp turǵany jóninde ázirge aıtylmaǵan. Sol sebepti naqty tehnıkalyq mamandyqtarǵa bó­li­­ne­tin granttar kóbeıe me, joq pa, bel­gisiz.

Desek te bıylǵy bilim berý grant­tarynyń bólinisine qarasaq, eń kóp 17 028 grant ınjenerlik, óńdeý jáne qurylys salalaryna bólingen. Oǵan qosa IT salasyna – 7 487, jaratylystaný ǵylymdaryna – 4 088, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdaryna 1 895 oryn bólindi. Atalǵan salanyń bárinde tehnıkalyq mamandyqtar bary belgili. Alaıda jyl saıyn daıarlanatyn osynshama tehnardyń bári birdeı óz salasynda jumys istep júr me? Máseleniń mánisi osynda sekildi.

Sonda bizge qandaı tehnıkalyq ýnı­­­ver­sıtet kerek? Bul suraqqa ár­kim ár­­qı­ly, túrli tarapqa tartyp jaýap berer. Áıteýir bedeli tasyp tursa da, túlekterin tek qaǵaz júzinde ju­mys­qa or­nalastyratyn, tehnıkalyq ma­man­­dyǵy týraly dıplom bergenimen, is júzinde tehnar daıarlaı almaıtyn, mem­lekettik tapsyrys pen esep úshin ǵana fakýltet ashatyn JOO-nyń kerek emes ekeni anyq.