Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Kópqabatty úıde turatyn qalalyqtardyń basty máselesiniń biri – lıft. Jergilikti atqarý organdary turǵyn úı sharýashylyǵyna qatysty problemadan qashqaqtap, ony sheshýdi turǵyndardyń ózderine júktep qoıǵany belgili. Lıft te turǵyndardyń ortaq paıdalanatyn múlkine jatady. Demek ony jóndeý, aýystyrý – turǵyndardyń moınynda. Oǵan ketetin shyǵyndy da ózderi tóleıdi. Qazaqstan lıftishileri ulttyq qaýymdastyǵynyń prezıdenti Erjan Igibaevtyń aıtýynsha, bir lıftini aýystyrý montajdaý jumysymen qosqanda, shamamen 11 mln teńgeni quraıdy. Bul qarajatty ár turǵynǵa shaqqanda edáýir aqsha. Kóp lıftilerdiń ýaqtyly jóndelmeı, aýystyrylmaı qalýynyń bir sebebi osynda kórinedi.
Aıtsa aıtqandaı. Jaqynda bas shahardaǵy «Everest» turǵyn úı kesheniniń lıftisi isten shyqty. Ondaǵy turǵyndardyń biri Ásem Sadyrbaevanyń aıtýynsha, 4-podezdegi lıftiniń istemeı turǵanyna biraz bolǵan. «Basynda lıftimiz dirildep-qaltyrap áreń kóteriletin. Onymen birge ózimiz de dirildep, joǵary qabatqa jetkenshe záre-qutymyz qalmaıtyn. Sońynda múlde isten shyqty. Lıftige jaýapty kompanııa jedelsatynyń redýktory men trosy eskirgenin, ony aýystyrý úshin 900 myńnan astam teńge qajet ekenin aıtty. Aqyry, kompanııa suraǵan aqshany alty aıǵa bólip júrip, áreń tóledik. Endi basqa bólshekteri buzylsa, qaltamyzǵa salmaq bolady. О́ıtkeni úıdiń ortaq qajettiligine qarjy jınaýǵa turǵyndardyń bári birdeı qulyqty emes», deıdi Ásem.
Qazaqstan lıftishileri ulttyq qaýymdastyǵynyń málimetinshe, bir lıftiniń paıdalaný merzimi – 25 jyl. Jedelsaty minsiz jumys isteýi úshin tehnıkalyq mamandar ony aı saıyn josparly tekserýden ótkizip, kem-ketigin ýaqtyly túzep otyrýy tıis. «Lıftilerdi jaýapkershiligine alǵan kompanııa jedelsatylardy jylyna bir ret tehnıkalyq saraptaýdan ótkizýi qajet. Álbette, qondyrǵynyń bólshekterin jańalap, qoldanylý merzimin uzartýǵa bolady. Biraq onyń merzimi eki jyldan aspaýy tıis. Osy ýaqyt ótkennen keıin lıftilerdi adam ómirine qaýip tóndiretin mehanızm retinde qoldanýdan alyp, ornyna jańasyn qoıý kerek. Bul erejeniń oryndalýyn PIK nemese turǵyndardyń ózderi qadaǵalaǵany jón. О́ıtkeni jedelsaty – turǵyndardyń ortaq menshigi», deıdi mamandar.
Alaıda tájirıbe júzinde bul reglament saqtala bermeıdi. Elimizde tozyǵy jetip, saldyrlap qalǵan, tipti Keńes zamanynan qalǵan lıftiler bar. Mundaı qondyrǵymen kóterilýdiń sońy qaıǵyly jaǵdaılarǵa da ákep soǵyp jatady. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıtetiniń baspasóz qyzmeti bergen málimet boıynsha eskirgen lıftilerde apatty jaǵdaılar jyl saıyn bolyp turady. Mysaly, byltyr mamyr aıynda 42 jastaǵy elorda turǵyny lıft kabınasynyń kenet tómenge qulaýynan zardap shekti. Lıft shamadan tys júkteme týraly dabyl bermegen. Joǵary qaraı kóterilip, artyq salmaqty kótere almaı tómenge qaraı quldılaǵan.
2021 jyldyń shildesinde 31 jastaǵy azamat 16 jasar jıenimen birge lıftimen kóterilip kele jatqan kezde jedelsaty kilt toqtap, edeni jaryqshaqtanyp ketken. Osy fakti boıynsha qazir is júrgizý sheshimderi qabyldanypty. «О́kinishke qaraı, mundaı mysaldar az emes. Sondyqtan lıftilerdiń qaýipsizdigine qoıylatyn talaptardy belgileý úshin arnaıy standarttar ázirlenip jatyr. Qazaqstanda lıft jónindegi ulttyq standarttardy ázirleýmen Tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıtetiniń vedomstvolyq baǵynysty uıymy – «Qazstandart» aınalysady. 2018 jyldyń 28 qarashadaǵy komıtet tóraǵasynyń buıryǵymen Qazaqstan aýmaǵynda «Múmkindikteri shekteýli adamdarǵa arnalǵan lıftiler, eskalatorlar, travolatorlar jáne kótergishter» týraly ulttyq standart bekitildi jáne qoldanysqa engizildi. Bul qujatta lıftilerdi jetkizýge, montajdaýǵa jáne paıdalanýǵa qoıylatyn talaptar qamtylǵan», deıdi komıtettiń baspasóz hatshysy Rozalııa Áýbákirova.
Kezinde lıft salasyndaǵy lısenzııalaý alynyp tastalyp, qaýipsizdik máselesi biraz tasada qalǵan edi. Salanyń naryǵynda nebir jaýapkershiligi joq kompanııalar paıda bolyp, sonyń saldarynan kótergish qondyrǵylarda apattyq jaǵdaılar kóbeıgen. Aqyry, 2019 jyly Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi lıft salasyn damytýdyń arnaıy jol kartasyn ázirlep shyqty. Onda aıtylǵan talaptardyń jartysy oryndalǵan. Mysaly, lıft salasymen aınalysatyn kompanııalarǵa sýbsıdııa bólý sekildi jeńildikter qarastyryldy. Ári lıft qaýipti mehanızm bolǵandyqtan onymen jumys isteıtin mamandarǵa erekshe talaptar qoıyldy. Bul qyzmetpen qazir tek zańdy tulǵalar ǵana aınalysady, al jeke kásipkerlerge mundaı jaýapkershilikti ispen aınalysýǵa tyıym salyndy, deıdi komıtet mamandary.
Jalpy memlekettik satyp alýdy ótkizý kezinde lıftilerge qoıylatyn biliktilik talaptarynan basqa, konkýrstyq qujattamada ulttyq standarttardy kórsetetin tehnıkalyq erekshelik bolýy tıis. Biraq tapsyrys berýshiler bul talaptardy eleı bermeıdi jáne ulttyq standarttyń bolýyn kórsetpeıdi eken. «Osydan kelip memlekettik satyp alý kezinde lıftilerdi jetkizý jáne qyzmet kórsetý boıynsha tenderlerdi kásibı deńgeıi kúmándi kompanııalar jeńip alady. Bul da úlken másele bolyp tur», deıdi R.Áýbákirova.
Al Qazaqstan lıftishileri qaýymdastyǵy lıft máselesine jergilikti atqarýshy organdar nemquraıdy qaraıdy degen pikirde. Erjan Igibaevtyń aıtýynsha, Qazaqstanda qazir 4 myńnan astam lıftiniń normatıvti paıdalaný merzimi bitken. Onyń bárin jańǵyrtý kún tártibinde tur. Ásirese, Shyǵys Qazaqstan, Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Pavlodar oblystarynda lıftilerdiń jaǵdaıy syn kótermeıdi. «Súıegi» qaýsap tur. «Bul máseleni udaıy kóterip kelemiz. Biraq tyńdaıtyn qulaq joq. Jergilikti ákimdikter oǵan mańyzdy másele dep qaramaıdy. Eger eskirgen qondyrǵylardy aýystyrmasaq, áli talaı adamnyń ómirine qaýip tónýi múmkin», deıdi E.Igibaev.
Ákimdikter «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly» zańynyń 27-babyna sáıkes ulttyq standarttardyń saqtalýyn qamtamasyz etýi tıis. Biraq jergilikti atqarýshy organdardyń ishinde 3305-2018-baptyń ulttyq standartyn qalaı qoldanýdy bilmeıtinder de bar, deıdi sarapshy.
Qaýymdastyq sondaı-aq, elimizge kúmándi lıftilerdi ákelýdi shekteý tetigin ázirleý qajettigin aıtady. Mamandardyń pikirinshe, lıft naryǵynda ulttyq standart normalaryn saqtamaǵandardy ákimshilik jaýapkershilikke tartý qajet, óıtkeni el halqynyń qaýipsizdigi osy qujattyń talaptaryn saqtaýǵa tikeleı baılanysty. «Jaýapkershilikke tartý sharalary bolmasa, onda ulttyq standart talaptary qaǵaz júzindegi tıimsiz etalonǵa aınalyp shyǵa keledi. Sondyqtan bul – qajetti talap», deıdi Qazaqstan lıftileri ulttyq qaýymdastyǵynyń prezıdenti.
Qazirgi ýaqytta qaýymdastyq Tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıtetimen birlesip, lıft jabdyqtarynyń sapasyn jaqsartý jáne qaýipsizdik talaptaryn jetildirý maqsatynda ulttyq standarttardy ázirleýdi qolǵa alǵan.
E.Igibaev lıft salasynda otandyq ónimderdi qoldaý máselesi de ótkir turǵanyn jetkizdi. Jyl saıyn Qazaqstanǵa 5 myńnan astam lıft ákelinedi. Al otandyq óndirýshiler lıftige degen suranystyń 21,4 paıyzyn ǵana qanaǵattandyra alady. Sondyqtan bul saladaǵy ózimizdiń óndiristi damytýǵa kúsh salý qajet. E.Igibaevtyń aıtýynsha, elimizde óndiriletin lıftilerdiń sapasy Koreıa, Belarýstardyń óniminen esh kep túspeıdi. Lıftige degen suranys jyl saıyn shamamen 10 paıyzǵa ósip otyratynyn eskersek, bul otandyq óndirýshilerge de óz isin damytýǵa úlken kómek bolar edi, deıdi E.Igibaev.
Qazir elimizde lıft shyǵaratyn úsh zaýyt bar. Onyń biri – Almaty qalasynda. Ekinshisi – Aqmola oblysynda bolsa, úshinshisi Talǵar qalasynda ornalasqan. «Qazaqstandyq kásiporyndardyń qarqyny baıaý. Olarǵa jergilikti ákimdik tarapynan qoldaý az. Sondyqtan Memleket basshysy atap ótkendeı, aldymen ózimizdiń óndiristi damytýǵa bet bursaq, lıftilerdi ornatý, olardyń qyzmeti, montajdaý jumystary da arzandary sózsiz», deıdi sarapshy.
