Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy asa iri daǵdarys kezinde ata-analar birinshi orynǵa balalarynyń densaýlyǵyn qoıatyny túsinikti. Alǵashqyda balalardy qorǵaý maqsatynda olardy mektepke, balabaqshaǵa nemese qosymsha kýrstarǵa jiberýden bas tartqandar kóp kezdesti. Osylaısha, balalardyń smartfonǵa telmirip qalǵan jaıy bar. Sondyqtan ahýal bir qalypty bola bastaǵanda, sol óskeleń urpaqtyń joǵaltqanyn túgendeıtin ýaqyt kelgen sekildi.
Balalardyń kópshiligi úıdegi, qoǵamdaǵy kóńil kúı men otbasyndaǵy jaǵdaıǵa asa sezimtal keletinin eskersek, sońǵy jyl eresekterdiń jumyssyzdyq, dári-dármektiń bolmaýy sekildi qıyndyqtarmen betpe-bet kelýinen bastap, eń qorqynyshtysy, otbasy músheleriniń ómir úshin kúresin kórip ósti. Osy sekildi qıyn kezeńder bala psıhologııasyna, dúnıetanymyna áser etpeı qoımaıtyny sózsiz. Onyń ústine mektepke baryp, dostarymen kórise almaı, sabaqty tolyqqandy meńgere almaǵany taǵy bar.
Indettiń taralý deńgeıin tómendetý úshin álem boıynsha 190-nan astam elde mektepter jabylyp, 1,4 mıllıard oqýshy úıinen oqýǵa májbúr bolǵan. Oqý oryndary epıdemıologııalyq ahýalǵa baılanysty birde ashylyp, qaıta jabylyp otyrdy. Human rights watch uıymynyń esebi boıynsha pandemııa dúnıejúzi boıynsha mektep jasyndaǵy balalardyń shamamen 90 paıyzynyń bilim alýyna kedergi keltirgen.
Bilim berýdegi teńsizdik máselesi birinshi orynǵa shyqty. Sebebi mektepter jappaı onlaın oqytýǵa kóshkende oǵan barlyǵy birdeı daıyn bolmady. Adam quqyǵynyń buzylmaýyn ditteıtin uıym ókilderi elder úkimetteri pandemııa kezinde bilim alý prosesi úzilgen oqýshylardy mektepke qaıtaryp, oqý úderisin burynǵy qalpyna keltirýdi maqsat etpeýi kerek deıdi. Qashyqtan oqý kezinde ózgeler sekildi tehnologııaǵa qol jetkizip, onlaın bilim alýǵa daıyn bolmaǵandarǵa kóbirek kóńil bólingeni jón deıdi mamandar. Balalardyń oqý baǵdarlamasyn qýyp jetýine múmkindik berilýi kerek degen pikirler de aıtyldy. Jalpy, memleketter úkimetteri tolyqqandy bilim alýǵa múmkindigi bolmaǵan balalarǵa barlyq jaǵdaıdy jasaýy kerek.
Túrli elder men óńirlerdegi oqýshylardyń sapaly bilimge qol jetkizý múmkindigi ár qalaı. Tipti bir elde balalarǵa ártúrli jaǵdaı jasalynǵan. Mundaı qorytyndyǵa Human Rights Watch uıymy 60 elde 470 adammen áńgimelesý arqyly kelgen. Máselen, Indonezııadaǵy Borneo aralyndaǵy oqýshylar muǵalimderinen WhatsApp habarlamalaryn alýǵa jáne tapsyrmalardy elektrondy poshta arqyly jiberýge jetkilikti telefon sıgnalyn tabý úshin aptasyna tórt ret motosıklmen 24 shaqyrym jol júrip otyrǵan. Keıbir el úkimetteri sabaqtardy radıo men teledıdar arqyly taratqan. Qazaqstan da osy ádiske júgingeni belgili. Dese de kóptegen balaǵa pandemııa kezinde oqýdy jalǵastyrý úshin qajetti qural-jabdyqtar men múmkindikter berilmegen.
Mamandar balalardyń bilim alýyna keltirilgen zalal buryndary bolǵan máselelerge negizdelgenin aıtady. BUU málimeti boıynsha árbir besinshi bala COVID-19 indetine deıin de mektepke barmaǵan.
«Elder úkimetteriniń kópshiligi qaı toptyń balalarynyń mektepke barmaıtynyn nemese mektepten jıi shyǵyp qalatynyn jaqsy biledi, olardyń qoldarynda naqty derekter bar. Olar mektepterdiń jabylýynan kim kóp zardap shegetinin aldyn ala bile tura pandemııa kezinde sol balalardy sapaly bilimnen shettetti», delingen baıandamada.
UNICEF Ońtústik Afrıkada oqýshylardyń mektep baǵdarlamasynan 1 jylǵa artta qalyp qoıǵanyn aıtady. UNESCO-nyń Almatydaǵy keńsesi Ortalyq Azııada mektepterdiń jabylýy barlyǵy 16 mln oqýshyǵa áser etkenin aıtady. Sondaı-aq Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azııany qosa alǵanda balalardyń 34 paıyzy, ıaǵnı 25 mln oqýshyǵa onlaın nemese televızııalyq sabaqtar júrgizilmegen. Qazaqstanda respondentterdiń 70 paıyzy bilim deńgeıi kem degende tórtten birge sapasyzdandy dep eseptegen.
Dúnıejúzilik banktiń esebi boıynsha bul jaǵdaı uzaqmerzimdi máselelerge ulasýy múmkin. Máselen, test nátıjeleriniń tómendeýi bolashaqta jumyspen qamtýdyń tómendeýimen baılanysty ekeni belgili. Kerisinshe, oqýshylar úlgeriminiń jaqsarýy olardyń bolashaq kiristeriniń edáýir ósýine ákeletini dáleldengen. COVID-19 pandemııasynan týyndaǵan bilim alý máseleleri der kezinde sheshilmese, kóptegen balanyń bolashaqtaǵy ál-aýqatyna teris áser etýi múmkin degen boljam aıtylýda.
Byltyr jarııalanǵan taǵy bir zertteýde pandemııadan eń kóp zardap shekkender bastaýysh synyp oqýshylary ekeni anyqtalǵan. Ǵalymdar 6 myń bastaýysh mektepte 1,47 mıllıon oqýshynyń úlgerimi óz jasyna qanshalyqty saı ekenin zerttegen. Nátıjesinde, barlyq synyp oqýshylarynyń kórsetkishi tómendegeni baıqalǵan. Alaıda mektep tabaldyryǵyn jańadan attaǵan oqýshylardyń úlgerimi eń tómen deńgeıdi kórsetken. Máselen, pandemııaǵa deıin 1-synyp oqýshylarynyń 82%-y oqýda, 79%-y jazýda jáne 83%-y matematıkada óz jasyna saı nátıje kórsetse, 2020 jyly jazda balalardyń oqý boıynsha 60 paıyzy, jazý boıynsha 54 paıyzy, matematıka boıynsha 59 paıyzy ǵana atalǵan baǵyttardy óz jasyna saı meńgergen bolyp shyqty.
Odan bólek keıbir zertteýshiler balalardyń mentaldy kúıi, úıde ózin ózi ustaýy men tártibi de nazardan tys qalmaýy kerek dep esepteıdi. Sebebi dostarymen kórispeı, jeke baılanysy úzilip qalǵan balalar úshin bul jaǵdaı aýyr bolýy múmkin. Taǵy bir zertteýdiń birinde mamandar myńnan astam ata-ana men 10-18 jas aralyǵyndaǵy 350 azamatpen áńgimelesken. Psıhıkalyq densaýlyqtyń alty salasy – depressııa, mazasyzdyq, ashýlanshaqtyq, nazardyń bólinýi, gıperaktıvtilik jáne belgili bir nársege ádettegiden bólek asa qyzyǵýshylyq tanytý boıynsha boljamdar jasalǵan. Mektep jasyndaǵy balalardyń 70,2 paıyzy (6 jastan 18 jasqa deıin) jáne mektep jasyna deıingi balalardyń 66,1 paıyzy (2 jastan 5 jasqa deıin) kem degende bir kórsetkish boıynsha tártibi ózgergeni baıqalǵan.
Mine, osy sekildi zertteýler balalar men jasóspirimderge pandemııanyń qalaı áser etkenin ańǵartady. Mektep jasyndaǵy balalarǵa qatysty aldaǵy sheshimder osy sekildi máselelerdiń baryn negizge ala otyryp qabyldanýy mańyzdy. Sebebi jastardyń eki jyl ýaqytyn urlaǵan pandemııanyń izi birden kózge túspegenimen, bolashaqtaryna áser etýi ábden múmkin.
