Ult ustazy atyndaǵy oqý zaly ashyldy

Mazmundy jıyn tizginin ustaǵan tilshi-ǵalym, akademık Sherýbaı Qur­manbaıuly kórnekti ult qaırat­keriniń mereıtoıy elimizde ǵana emes, álemdik deńgeıde ótkeli otyrǵanda, Ulttyq akademııalyq kitaphanada toıdyń betashary retinde Ahań atyndaǵy oqý zalynyń ashylǵany – oqyrmandy izgilikke únder ónegeli bastama ekendigin aıtty.

− Ahmet Baıtursynuly − san qyrly tulǵa ǵana emes, ǵajaıyp ensıklo­pedııalyq bilim ıesi. Ahańnyń ult úshin jasaǵan eńbegi ushan-teńiz. Ol – uly aǵartýshy, ult ustazy, ádebıettaný ǵylymy men qazaq tilin oqytý ádisteme­siniń jáne qazaq baspasóziniń negizin qalaýshy. Aqyn, aýdarmashy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri... Qysqasy, uly ǵalymnyń san qyryn aıta berýge bolady. Ahań aqtalǵannan beri ol týraly kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalar qorǵaldy. Júzdegen maqala jazyldy. Táýelsizdik alǵannan beri Ahmet Baıtursynuly esimin halqymyzdyń eń kóp aıtylyp, eń kóp silteme jasaıtyn ǵalymy dep bilemiz. Alaıda Ahańnyń artynda qalǵan mol murasynyń bas-aıaǵy tolyq túgendelip, jan-jaqty zert­teldi dep aıta almaımyz, – dep sózin túıin­dedi. Odan keıin túrkitanýshy ǵalym Shákir Ybyraev ult ustazynyń kisilik kelbeti men adamı qasıeti, memle­ketshildik rýhy jaıynda parasatty oı qorytty.

− Búgin akademııalyq kitaphanada Ahań atyndaǵy oqý zalynyń ashylýynda úlken mán bar. Shyn máninde, Ahmet Baıtursynuly – ultqa qyzmet etýdiń úzdik úlgisi. Alash zııalylarynyń eshqaısysyn da bólip-jarmaımyn, solardyń ishinde ult ustazynyń orny bólek. Ol san-salaly ǵylymnyń negizin qalap, aldymen oqýlyq jazdy. Oqýlyq bolmaıynsha, eldiń rýhanı, mádenı, ǵylymı beınesi túgendelmeıtinin tereń sezindi. Shyndyǵynda, alash zııalyla­rynyń jetken deńgeıine qazirgi qazaq qoǵamy jetken joq. Onyń sebebi, olar eshqandaı boıamasyz, ótirik­siz halyqqa shynaıy qyzmet istedi. Biz úshin sol úlgi bolý kerek», dedi.

Sondaı-aq jıynǵa astanalyq ǵa­lym­dar ǵana emes, onlaın arqyly alma­tylyq zııaly qaýym ókilderi de at­sa­lysyp, óz oı-pikirlerin bildirdi. Má­se­len, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy bas­qar­masy tóraǵasynyń orynbasary, aqyn, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Baýyrjan Jaqyp Muhtar Áýezovtiń «Ahańnyń elý jyldyq toıy», degen maqalasyndaǵy: «Qazaq» gazetiniń sútin emip ósken bir býyn osy kúnde pikir-bilim jolynda buǵanasy bekip, is maıdanyna shyǵyp otyrsa, keıingi jas býyn Ahań salǵan órnekti bilip, Ahań ashqan mektepti oqyp shyqqaly tabaldyryǵyn jańa attap, ishine jańa kirip jatyr. Ahańnyń bul istegen qyzmeti – qazaqtyń uzyn-yrǵa tarıhymen jalǵasyp ketetin qyzmet, istegen isimen ózine ornatylǵan eskertkish», dep jazǵan sózin mysalǵa keltirdi.

«Ult qaıratkeri 1913-1918 jyldary «Qazaq» gazetiniń redaktory bolǵanda, halqymyzdyń san alýan ózekti problemalaryn qozǵap, sony sheshýge kúsh saldy. Onyń birazy áli kúnge deıin iske asqan joq. Osydan bir ǵasyr buryn Ahań aıtqan dúnıeni qolǵa alatyn kez endi kelip jatyr. Ahmet Baıtursynulynyń 1926 jyly Tashkentte jaryq kórgen «Ádebıet tanytqysh» eńbegi – kórkem sóz ónerindegi alǵashqy ǵylymı eńbek dep aıtamyz. Keıin kórnekti ǵalym­dar Qajym Jumalıev pen Zeı­nol­la Qabdolovtyń jazǵan ádebıet teorııasy osy Ahańnyń «Ádebıet ta­nyt­qyshynan» nár alyp jazylǵan dúnıe ekendigin qazir biz kórip otyrmyz» deı kelip, Baýyrjan aǵamyz alash arysynyń mereıtoıy aıasynda Qa­zaqstan Jazýshylar odaǵy M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtymen birlesip, Baıtursynulynyń tolyq shyǵarmalary jınaǵy men Ahań týraly zertteýlerdi jınaqtap shy­ǵa­­rý­dy josparlap otyrǵandyǵyn jetkizdi.

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetiniń professory Rahymjan Turysbek ǵıbratty ǵalym­nyń oqý-ádistemelik eńbekteri jóninde salmaqty sóz sabaqtady. «Qazaq tarı­hynda myń-san ataqty adamdar bol­ǵan. Mysaly, Ál-Farabı, Shoqan, Ybyraı, Abaı salǵan dástúrdi odan ári jalǵastyrǵan alash oqymystylary, solardyń bel ortasynan Ahańdy kóre­miz. Qazirgi ýaqytpen saralap qa­ra­ǵanda, ol kisiniń ulttyq muratqa adal­dyǵy, eldik múddege qyz­me­ti­niń asa mándiligine kózimiz jetedi. Ult aǵartýshysynyń artynda qalǵan mura­sy, ásirese kósem sózderi men ádebı teorııalyq qı­syn­dary oqý isinde mańyzy zor ekenin ańǵaramyz» dese, belgili ǵalym Qaırat Saq alash qaıratkeriniń ulttyq jýrna­lıs­tıkanyń negizin qalaǵan tulǵa retindegi qyzmetin áńgimeledi. «Ahań­nyń toıyndaǵy qurmettiń eń úlkeni: ult ustazynyń ilimi, ósıeti, keıingige aıtyp ketken aqyl-keńesi júzege assa deımin. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda alash ıdeıasymen qarýlanyp, sol baǵyt­ta jyljyǵanda kóp nárseden utar edik. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda Ahań bastaǵan alash zııalylary ult­tyq múddeni kóteretin baspasóz shyǵa­rýdy oılady. Qarqaralydaǵy Qoıan­dy jármeńkesinde patshaǵa petısııa jarııalaǵanda, sondaǵy bir talap qazaq tilinde gazet shyǵarý ıdeıasy boldy. Sol talapty alash azamattary 1905 jyly kóterse, oǵan 1913 jyly ǵana qol jetkizdi» dedi ol.

Sonymen qatar is-shara barysynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Nur-Sultan qalalyq fılıalynyń dırektory, aqyn Dáýletkereı Kápuly, aqyn Baqytjan Tobaıaq, qoǵam qaıratkeri Sádibek Túgel de tuǵyrly tulǵanyń jan-jaqty qyrlaryna toqtalyp, ǵıb­ratty sóz órnektedi. Jıyn sońynda qa­tysýshylar Ulttyq akademııalyq ki­tap­hana uıymdastyrǵan Ahmet ata­myz­dyń shyǵarmashylyq ómirin qamty­ǵan «Ulttyń uly ustazy» atty kitap kórmesin tamashalady.