Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Ofshor máselesi tek bizde emes, alpaýyt memleketterde de daýǵa aınalǵaly qashan?! Foreign Policy málimetteri boıynsha, 2020 jyly ofshor keńistiginde shamamen 36 trln dollar bolǵan. Bul álemdik baılyqtyń 12 paıyzy. BAÁ azamattarynyń – 70 paıyzy, Reseıdiń eń baı adamdarynyń – 50 paıyzy, EO rezıdentteriniń 15 paıyzy jeke baılyqtaryn «salyq jumaǵynda» saqtaıdy. Sarapshylar bul derek aldaǵy ýaqytta óspese, azaımaıtynyn aıtyp otyr.
Bizdiń elde ofshor taqyryby ashyq túrde 2010 jyldan bastap aıtyla bastady. 2013 jyldyń tamyz aıynda sol kezdegi Premer-Mınıstr S.Ahmetov ekonomıkany ofshorsyzdandyrýmen aınalysatyn jumys tobyn qurdy. 2016 jyly «Úlken jıyrmalyq» (G20) elderiniń qarjy mınıstrleri Vashıngtonda ótken otyrysta kúmándi aqshany zańdastyrý maqsatynda ofshorlyq qarjy ındýstrııasy júıesin retteýge baǵyttalǵan qadamdardy maquldady. 2017 jyldyń qańtar aıynda Qazaqstan Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń tabysty syrtqa alyp shyǵýǵa qarsy kúres jobasyna qatysty. Bul qujatta ishki zańnamaǵa ózgerister engizý, baǵany belgileý, transfert jónindegi halyqaralyq kelisimge qosylý, dúnıejúzilik salyq máselesi men aqparat almasý syndy máseleler qamtyldy. Demek, álemniń kez kelgen núktesindegi jasyryn qarjyny sýyryp alýǵa ózimizdiń zań da, biz qol qoıǵan halyqaralyq kelisimder de múmkindik beredi.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń tóraǵasy Marat Ahmetjanov byltyr shilde aıynda Qazaqstan aqparatty jańartý týraly halyqaralyq kelisimge qol qoıǵanyn málimdedi. Bul kelisim boıynsha Qazaqstan Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń búkilálemdik avtomatty salyq júıesine qosylady. «Jemqorlyq pen kóleńkeli bıznesten paıda tabý aıasy ýaqyt ótken saıyn tarylyp keledi» degenge biz de, Úkimet te sendik. Biraq onyń baǵyty ýaqytpen birge qyryq qubylyp ketkeni, ekonomıkalyq emes, saıası-olıgopolııalyq boıaýynyń «qalyńdap» ketkeni jaqynda belgili boldy. Buǵan deıin Májilis depýtaty Maqsat Ramanqulov sońǵy 25 jylda elimizden sheteldik ofshorlarǵa shamamen 140-160 mlrd dollar shyǵarylǵanyn aıtqan bolatyn. Ekinshi deńgeıli bankter tek qańtar aıynda shetelge mol qarjy aýdarýǵa árekettengen 200-deı áreketti toqtatqanyn resmı oryndar rastaıdy. Al «Aq jol» partııasy fraksııasynyń jetekshisi Azat Perýashev álemde ofshordyń keńistigi tarylyp kele jatqanyn aıtady.
Jalpy, 2004-2013 jyldar aralyǵynda bizdiń elden ofshorlarǵa barlyǵy 167 mlrd dollardan astam qarajat shyǵaryldy. Al odan bergi jyldardaǵy derekterde ártúrli málimetter aıtylady.
A.Perýashev aıtyp ótkendeı, Qazaqstannyń AQSh, Ulybrıtanııamen zańsyz aktıvter jaıly aqparat almasý týraly kelisimi bar. Tipti Shveısarııa eli de ofshordy jarııalaýǵa den qoıyp jatyr. «El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev otandyq iri bıznes ókilderimen kezdesýinde barlyq salany jappaı olıgopolııa jaılap alǵanyn, jańa betburystardyń baǵyty aıqyndalatynyn, qarajattyń ofshorlarǵa ketýine jol bermeıtin tosqaýyldar qoıylatynyn aıtty. Qazir Qazaqstannyń ǵana emes, álemniń qaltasy ofshorǵa jyrymdalýdan sharshady. Men ofshordaǵy qarjyny elge qaıtarý úsh baǵytpen júrse deımin. Birinshi kezeńde memlekettik qyzmette júrip, ofshordan pana tapqan tulǵalar tabysynyń qandaı jolmen kelgenin el aldynda dáleldesin. Memleket basshysy aıtyp ótken ishtegi bıznesti olıgopolııanyń qysymynda tunshyqtyryp kelgen top – osylar. Olar laýazymyn nemese laýazymdy qyzmette otyrǵan týystarynyń yqpalyn paıdalanyp, bıznesti tunshyqtyryp keldi. Ofshordyń bizdiń elge qatysty segmentin osy toptan tazartsaq, ózge qarjynyń elge qaıtýy kúshpen emes, evolıýsııalyq jolmen júredi», deıdi A.Perýashev.
Qazaqstannan jeke ushaqtarmen ketip qana qoımaı, qyrýar qarjyny sheteldegi esepshottarǵa aýdarǵany týraly resmı emes aqparat bar. Mundaı derekti ekinshi deńgeıli bankter de rastaıdy. Tek qańtar aıynda EDB shetelge iri kólemde aqsha aýdarmaq bolǵan 200 operasııaǵa ruqsat bermegen.
Aqyn, qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenovtiń aıtýynsha, ofshor aımaǵy álem úshin jańalyq emes. Álem qazynasynyń keminde 12 paıyzy ofshorda jasyrynyp jatyr. Qazaqstandyq olıgarhtardyń ofshordaǵy qarjysy emes, jyljymaıtyn múlik túrindegi aktıvteriniń zańsyz jolmen kelgenin AQSh, Ulybrıtanııa tárizdi alpaýyt memleketter kezinde bildi, biraq jolyn kespedi. Qazaq bıliginiń ofshorǵa qatysty ustanymynyń deklaratıvti sıpaty basym bolyp keldi. Bul tásil kezinde ózin ózi aqtady. Sebebi ofshor olıgarhtarǵa tabysyn jasyryn ustaýǵa múmkindik berdi. Memleket tapqan tabystyń qaıda jumsalǵanyn jarııalaý týraly talap qoıǵan joq. Halyq Úkimet kúresip jatyr dep sendi, Úkimet sendirdik dep oılady. O.Súleımenov endigi jerde ofshordaǵy qarjynyń qaıtarylýyna aldymen memleket múddeli bolýy tıis ekenin aıtty. «Elde bul máseleniń jarııaly túrde aıtylyp kele jatqanyna on bes jyldaı boldy. Birneshe ret sheteldegi kapıtalǵa keshirim jasaldy. Biraq onyń nátıjesi az boldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke eki aı ishinde qarjyny keri qaıtarýdyń josparyn jasaýdy tapsyrǵany týraly estidim. Olar bankter arqyly, banktegi jeke esepshottar arqyly ketti. Árbir tranzaksııanyń tarıhy, qashan jiberilgeni týraly derek saqtalady. Sondyqtan ony qadaǵalaý, izine túsý, tabý qıyn sharýa emes. Úkimettiń ekonomıkalyq blogy kapıtaldy qaıtarý ǵana emes, qaıtqan qarjyny jumys istetetin mehanızmder jaıly oılaýy tıis. Buǵan deıin de bul másele talaı kóterildi. Biraq nátıjeli bolǵany shamaly. Sebebi, bıznes bılikke senbedi», deıdi O.Súleımenov.
Sarapshylar ofshor taqyrybynyń sońǵy kezde tym saıasılanyp ketkenin aıtady. Al kásipkerler Qazaqstanda ShOB pen iri bıznes arasynda túsinbeýshilik nemese teketires joq degen oıǵa basymdyq beredi. Bulardy bir-birinen bólýdiń ózi qatelik. Olar bar bolǵany bir-biriniń damýyna múddeli ekonomıkalyq júıe. Qarjynyń syrtqa ketip qalýyna naryqtyń deformasııasy ǵana kináli. Naryq qoldaǵy qarjyny qajetti salaǵa jumsaıtyn ekonomıkalyq tetikterdi, ınvestısııalyq jaılylyqty qalyptastyra almady. Kezinde bıznesmenderden Marǵulan Seısembaev bastaǵan kásipkerler ǵana ofshorlyq tizimge qatysty alǵashqylardyń qatarynda túsinik bergenin umyta qoıǵan joqpyz. Alaıda bıznes ókilderi kezinde ofshorlyq kompanııalarǵa qarjy quıǵanyn, biraq memlekettik qyzmetke, salyq zańnamalaryna qaıshy keletin zańsyzdyqtar bolmaǵanyn alǵa tartady.
Sarapshylar ofshorlyq kompanııalardy qurý zańǵa qaıshy emes ekenin, biraq olardyń arasynda memlekettik qyzmette júrip, tabysyn tyqqan tulǵalardyń boı kórsetkenin álemniń eshbir zańy qup kórmeıtinin aıtady. Sondyqtan ekonomıst Petr Svoık aqshasyn jasyrǵan memlekettik laýazymdaǵylardyń bári tabysy qaıdan kelgeni jóninde esep berýi tıis dep esepteıdi. Sebebi, qarjysyn ofshorda jasyrǵandar, birinshi kezekte salyqtan únemdeýge tyrysady. Al memlekettik qyzmette júrgenderdiń mundaı áreketke barýy – halyq pen bıliktiń arasyndaǵy senimsizdik sındromyn qalyńdatyp jiberetin faktor. Sarapshylardyń birazy kóleńkeli bıznes pen salyq zańynyń solqyldaqtyǵynan osyndaı jaǵdaıǵa tap bolǵanymyzdy aıtady.
Sarapshy D.Krıvosheev bizdiń elde ofshorǵa qatysty túsiniktiń ózi asa saýatty emes ekenin aıtyp berdi. Tipti keıbir kásipkerler muny salyqtan jaltarýǵa múmkindik beretin jaıly meken dep qabyldaıdy. Al onyń bastapqy tabıǵaty bızneske ǵana emes, bılikke jaqyn adamdarǵa da halyqaralyq arbıtraj arqyly sheshimderdi daýlaýǵa múmkindik beretin ıýrısdıksııa. Sarapshy aıtyp ótkendeı, biz ofshor týraly sóz bolǵanda, eń aldymen «kapıtal nege elde qalmady, buǵan qandaı jaǵdaılar sebep boldy?» degen suraqtarǵa jaýap izdeýimiz kerek. «Salyq júıesinde qosarlanǵan salyqtyń kóp bolýyna baılanysty osyndaı jaǵdaıǵa tap boldyq. Qarjyny elge ákelýge daıyndyqty zańdy jetildirýden bastaý kerek. Buǵan bılik múddeli bolýy tıis.
Ofshor keńistigi búginge deıin ártúrli maqsatta qoldanylyp keldi. Mysaly, Ulybrıtanııa uzaq ýaqyt boıy Makmafııa zańy qabyldanǵanǵa deıin ofshorǵa beıresmı «baspana» berip kelipti. Zańmen shektegennen keıin aqshanyń tazalyǵyn tekserýge basymdyq berildi. «Qazir ofshordaǵy qarjy zańdardyń, halyqaralyq kelisimderdiń tezine túsip, tazalanyp keledi. Degenmen olardyń qylmystyq jolmen kelgenin dóp basyp anyqtaý qıyn», dedi D.Krıvosheev.
Sarapshylar dál qazir Qazaqstan úshin aqshany elge qaıtarýdyń sáti túsip turǵanyn, Úkimet endigi jerde qarjyny qaıtarýdyń jolyn ǵana emes, ony jumsaý tetikterin de myqtap oılanýy kerek ekenin aıtady.
ALMATY
