Qoǵamnyń damýy – tehnıkalyq bilimde

Memleket basshysy usyn­ǵan tapsyrmalardyń eń mańyzdyla­ry­nyń biri – bilim berý júıesin reformalaý. Prezıdenttiń al­daǵy jyldary «Qazaqstanda bes sheteldik joǵary oqý oryndary­nyń fılıaldary ashylsyn» de­gen naqty tapsyrmasyna sáı­kes aqparat quraldarynda, ǵalym­dar­dyń arasynda túrli tal­qy­laý­lar bolyp jatyr. Elde­gi bi­lim salasynyń damýyn, tehnı­ka­lyq jaǵynan nyǵaıýyn arttyrý úshin joǵary oqý oryndary arasyndaǵy básekelestikke jol ashý qajet.

Aldaǵy «2025 jylǵa deıin Qa­zaqstanda kem degende tanymal bes ýnıversıtettiń fılıaly ashylýy tıis. Onyń ekeýi Batys óńirde ornalasqany jón», dedi Q.Toqaev. Bul rette úsh teh­nı­­kalyq joǵary oqý ornyn ash­saq ta úlken jetistik bolar edi, qalǵan eki oqý ornynyń bireýi aýyl sharýashylyǵy boıynsha, ekin­shisi medısınalyq oqý orny bolsa degen usynys jáne bar. Eli­­mizdegi turalap qalǵan bul sa­la­lardy da qosymsha damytý bú­gingi tańda zaman talaby bolyp otyr.

Eki tehnıkalyq joǵary oqý or­ny batysta ornalasqan tórt ob­lystan suranysqa qaraı ashylsyn delik. Bir tehnıkalyq joǵary oqý orny «Jeńil jáne tamaq ónerkásibi nemese Jeńil jáne toqyma ónerkásibi» baǵytynda Túr­kistan, Jambyl, Shymkent aı­maqtarynyń qalyptasqan su­ranysyna saı ashylsa eken. Sebebi Jambyl oblysynda burynnan materıaldyq-tehnıkalyq ǵyly­mı bazasy qalyptasqan Jambyl jeńil jáne toqyma ónerkásibi ınstıtýty bolǵan. Ári oblysta teri óńdeıtin zaýyttar men odan daıyn buıym jasaıtyn fabrıkalar, kishigirim sehtar osy kúnderi jumys isteıdi. Tórt túlikten aly­na­­tyn jún talshyǵynan da­ıyn buıym jasaıtyn zaýyttardyń da basym bóligi Jambylda orna­lasqan.

Shymkent qalasynda soń­ǵy úlgidegi tehnologııamen jab­dyq­talǵan toqyma fabrıkala­ry jumys istep tur. Onyń ús­tine M.Áýezov atyndaǵy Ońtús­tik Qazaqstan memlekettik ýnı­versıtetiniń «Jeńil jáne toqyma ónerkásibi» fakýltetinde 2 myń­ǵa tarta stýdent bilim alý­da. Qaladaǵy toqyma fabrıka­la­rynyń keńeıýine baılanysty bo­lashaqta bul salanyń mamandaryn qajet etetini sózsiz.

Túrkistan oblysynda halyq tyǵyz ornalasqan, týý kórsetkishi óte joǵary, halyqtyń tutyný qa­jettiligi kún ósken saıyn ul­ǵaıýda. Klımattyq jaǵdaıy kórshi­les О́zbekstanmen birdeı bol­ǵandyqtan, shıtti-maqta tal­shyǵy elimizde Túrkistan oblysynda ǵana egiledi. Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrliginiń shıtti-maqtaǵa beriletin sýbsıdııany azaıtýdyń sebebinen jyl saıynǵy ónim kórsetkishi tómendeýde. Buǵan negizgi faktorlar sýarmaly jerlerdiń azaıýy, topyraqtyń qunarsyzdanýy, sharýalardyń suranysqa saı basqa da daqyldardy egýinde. Bıyl elimizde 320 myń tonnaǵa jýyq shıtti-maqta jınaldy. Ortasha ónimdilik gektaryna 25 sentnerdi qurady. Bul ónim kórsetkishi – az da bolsa otandyq ǵylymnyń jetistigi.

Joǵaryda atalǵan máseleler­di eskere kele, jańadan quryl­ǵan Túrkistan oblysynyń ortaly­ǵynan «Jeńil jáne toqyma óner­kásibi nemese Jeńil jáne ta­maq ónerkásibi» ýnıversıtetin nege ashpasqa? Sebebi munda baı tájirıbe, shıkizat, ǵylymı áleýet bar. Halyqtyń ónimdi tu­tyný kórsetkishi óte joǵary. Elimizde ishki óndiriletin azyq-túlik ónimderiniń 57%-y osy ońtústik oblystarǵa tán.

Shıtti-maqta men tabıǵı jún­nen, hımııalyq talshyqtardan, teriden daıyn buıym jasap, ony eksportqa shyǵarý el ekonomıkasyna qyrýar paıda ákeleri sózsiz. Al shıkizat kúıinde satý eldi progreske ákelmeıdi. Azyq-túlik ónimderi de dál solaı. Elimizge asa qajet bolǵandyqtan ózimizde tehnar mamandar da­ıar­lap, shıkizatty ózimizde óńdep na­ryqqa shyǵarar bolsaq nur ústine nur bolar edi.

Adam balasy táýliktiń 24 sa­ǵatynyń kemi 15 saǵatynda kıim kıedi, kúnine tórt-bes márte tamaqtanady. Bul eki úrdis – adamzat balasy jaratylǵaly toq­­tamaı kele jatqan dúnıe. «Adam kórki – shúberek» degen­deı ústimizge kıip júrgen kıimniń sapasyna mán bermeımiz, kerisinshe sánine ǵana qaraımyz. Sol kıimniń matasy qandaı, qaıda toqylǵan, qaıda tigilgen – buǵan nazar aýdaryp jatqan eshkim joq. Sonymen qatar aýrý astan keletinin de umytpaǵan jón. Qu­ramy tabıǵı kalorııaǵa baı, adam densaýlyǵyna zııansyz azyq-túlikti tutyný da bara-ba­ra qol jetpes arman bolyp ba­rady. Sapasyz daıyndalǵan astan ýlanýdyń nátıjesinde adam­zattyń densaýlyǵy kún saıyn tómendeýde.

Atalǵan máseleler boıynsha úkimettik deńgeıde memlekettik komıssııa jedel túrde qurylyp, quramyna ǵalym, óndiris pen jańa tehnologııany biletin mamandar ense eken. Aldaǵy 2022-2023 oqý jylynda joǵaryda atalǵan tehnıkalyq oqý orny ashylar bolsa, atqarylǵan jumystardyń nátıjesi jarqyraı kóriner edi. Elimizdiń damýyna baǵyttalǵan isterdiń qaıyry kóp bolǵaı.

Súndet KÁRIMOV