Memlekettik tildiń kósegesi qashan kógeredi?!

Sonaý bir jyldary elimizde, bizdiń óńirimizde de osyndaı qoǵamnyń belsendi jumys jasaǵany bar edi. Ýaqyt óte kele, ózge jumystardyń tasasynda qaldy. Quryltaıy ótip, tamyryna qan júgirmegeli on jyl bolypty.

Atqaratyn sharýa shash-etekten. Je­rine jetkizilmegen is jeterlik. Soltús­tik óńirde qazaq tiliniń kirpigi ǵana qı­myl­daıtyny jalpaq jurttan jasy­ryn emes. Jergilikti jerlerdegi ońtaı­landyrý máselesiniń saldarynan áne bir jyly Aqmola, Pavlodar, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan tárizdi oblystarda til basqarmalary qysqartylyp, ózge basqarmanyń quramyna bólim bolyp engizildi. Bul qadam qazaq tiliniń damýy­na jasalyp otyrǵan qııanat. Bálkim, jergilikti ult tili men ǵajaıyp salt-dástúri jaqsy damyǵan ońtústik óńirge til basqarmasynyń asa qajet bolmaýy múmkin, al tyńnyń epısentri atanǵan soltústik óńirge óte-móte qajet edi. Bas­qar­manyń barynda birshama sharýa tyndyryldy. Til tóńiregindegi úmit túgel kóktep ketpegenimen, bolashaqqa degen úmit basym-tuǵyn. О́ıtkeni qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtý maqsatynda atqarylatyn is-sharalardy, onomastıka jumystaryn til basqarmalary júzege asyryp keldi. Tamyry tarylǵan til mu­ńyn aıtpaǵannyń ózinde soltústik óńirdegi onomastıka máselesiniń ózi asa aýqymdy dúnıe emes pe?

– Onomastıka taqyryby óte názik. Sondyqtan bul arada qamyrdan qyl sýyrǵandaı eptilik kerek, – deıdi «El birligi» qoǵamdyq qorynyń jetekshisi, jýrnalıst Baqyt Smaǵul, – negizi kez kelgen eldi mekenniń ataýyn ózgertý ońaı-ospaq sharýa emes. Eldi mekenderdiń aty bir kezde syńarjaq saıasattyń saldarynan oryn alǵanymen, jańasha sıpatqa ıe bolyp jatqandyǵy belgili. Burnaǵy jyldary Selınograd aýdanyndaǵy Se­me­novka selosynyń ataýyn ózgertý ke­zinde keıbir adamdar kóp qarsylyq kór­setti. Shaǵym jazbaǵan jeri qalmady, aqyry aýylǵa Qaramende batyr ataýy berildi. Asylynda, qazaq jer-sý attaryna óte baıyppen qaraǵan. Aqyl tarazysyna salsańyz, kisi ataýynan góri tabıǵat sıpaty basymdaý. Mysaly, Shoq­qaraǵaı, Altyndy, Qaıyńdy degen tárizdi. Al sonaý patsha zamanynan beri qaraı kele jatqan, jany sonshalyqty siri Antonovka, Ivanovka ataýlary áli de qaptap tur. Oblys óńirinde 200-den asa eldi meken ataýlary men 500-den astam kóshe attary ıdeologııalyq turǵydan ábden eskirgen. Táýelsiz el bolǵan soń tilimizdi jandandyryp, jadymyzdy jańǵyrtý úshin qareket etý kerek qoı. Quldyq sanadan qutylatyn ýaqyt jetti. Jer-sý ataýlaryn tarıhı qalpyna keltirý ulttyq ıdeologııanyń ózegi. Aınalyp kelgende tilimizdi damytýǵa, ulttyq uǵymdy myqtaýǵa septigin tıgizetin jaı emes pe?

Osy bir til túıtkilin sheshetin taǵ­dyr­­ly tusta aýdan, qalalarda da máde­nıet pen tilderdi damytý bólimderi ishki saıa­sat nemese sport bólimderimen birik­tirilýiniń ózi úlken soqqy boldy. Osyndaı óreskeldiktiń saldarynan aýdandarda til máselesimen aınalysatyn maman múldem qalǵan joq.

– Til basqarmalaryn jaýyp, qyl aıaǵy qurdymǵa jiberý, ulttyń tamyry­na balta shapqanmen birdeı boldy, – deıdi qart ustaz Aıaǵan Seıilov, – shyndyǵyn aıtqanda bul degenińiz jergilikti ákimdikterdiń qa­­zaq tiline degen kózqarasyn bildiredi. Tili damymaǵan halyqtyń qalaı ómir súre­tindigi aqylǵa syımaıdy.

El aǵasy aıtsa aıtqandaı, til máselesi dál qazir maqtanarlyq jaǵdaıda emes. Qoǵamdyq oryndarda óz qandastarymyz áli de ana tilinde sóılemeıdi, ózge ult ókilderi qazaq tilin juqalap aıtqanda mensine bermeıdi. Júsip Balasaǵunı babamyz «Adamǵa eki nárse tirek tegi: biri – til, biri – diliń júrektegi» degen eken. Uqqan urpaqqa ulaǵat bolatyn-aq sóz emes pe? Basqa tildiń birsypyrasyn bilgenmen, óz ana tilin bilmeıtinderdi kórip, júregiń tuz sepkendeı ashıdy. Keıbir derekterge qaraǵanda, bizdiń óńirde memlekettik tilde taza sóılep, saýatty jazatyndardyń sany 30 paıyzdyń tóńireginde eken. Ana tili­niń janashyrlary bıliktegilerdi kinálaı­dy. Memlekettik til týraly zań shala dese­di. Til zańynda esh kemtiktiń bolmaýy da múmkin, anyǵynda aqsap jatqany, onyń oryndalýy. Búgingi tańda Qazaqstan halqy Assambleıasy aınalasynda áńgime az aıtylyp jatqan joq. Jergilikti ult tilin oqytýǵa kelgende enjarlyq basym. Bizdegi assambleıanyń ózinde 8-9 tildi oqytatyn top jumys isteıdi. Oqytsa, oqytsyn jón sharýa, degenmen memlekettik tildi oqytý negizgi nazarda bolsa ǵoı.

Til túıtkili qordalanyp qalǵan jer – bilim oshaqtary. Oblystaǵy 555 mekteptiń 178-i orys tilinde, 220-sy aralas bilim ordalary. Oqýshylardyń memlekettik tilde oqıtyndary áli kúnge deıin 50 paıyzǵa jetken joq. Kolledjder týraly da dál osyndaı syn aıtýǵa bolady. О́ńirdegi 32 kolledjdiń ekeýinde ǵana qazaq tilinde bilim beriledi. Bilim alýshylardyń sany 21 myńnan asssa, memlekettik tilde ma­man­dyq ıgerip jatqandardyń kólemi 6 myń­nyń ǵana aınalasynda.

Aryǵa barmaı-aq, oblys ortaly­ǵyn­daǵy jaǵdaıdy alyp qaraıyqshy. Kókshetaýdaǵy ulttyq tilde tálim-tárbıe beretin mektep saýsaqpen sanarlyq. Otyzdan astam bilim oshaǵynyń negizi orys tilinde, qalǵany aralas mektepter. Al aralas mektepterdegi jaǵdaı belgili, ne ári, ne beri emes.

Bıylǵy jyly oblys bilim oshaqta­ryn­da 86 175 qazaq balasy bilim alyp júr­se, sonyń 23 532-i taza orys tilinde oqı­dy. Birinshi orys synyptaryna 15 042 jer­gilikti ult ókilderiniń balalary baryp otyr. Biz keıbir ata-analarmen tildestik, ýáj­deri negizinen birdeı. О́zderi ana til­derin erkin meńgermegendikten, balalary­na sabaq oqýyna kómektese almaımyz de­gen jeleý aıtady. Osy taqyrypta aq­sa­qaldy ata, aq jaýlyqty ájemen de sóı­lestik.

– Keshegi keńes zamanynda orys tilin bilmegen adam ne qyzmet istep, ne joǵary oqý ornynda bilim alyp jaryta almaıdy ǵoı. Sosyn amalsyzdan bala-shaǵamyzdy orys tilinde oqyttyq. Sol kezde tili orys­sha shyqqan balalar qazir óz balalaryn orys tilinde tárıbelep jatyr, – deıdi Kókshetaý qalasynyń turǵyny Qonys Esenov, – qazir otaý úıdiń báriniń tili negizinen oryssha. Tálim-tárbıe de solaı, ulaǵat ta sananyń uńǵysyna solaı sińip jatyr. О́kinishti ekenin bilemiz, ózegimiz órtenedi, biraq isteıtin amalymyz qansha?!

Bilim ordalaryndaǵy jaǵdaı osyndaı bolǵanda bala baqshalardyń da kósegesi kógerip turǵandyǵy shamaly. Aýyldyq jerlerdi qaıdam, oblys ortalyǵyndaǵy mektepke deıingi mekemelerdegi mán-jaıdy kórgen til janashyrynyń ımany qasym bolar edi. Negizi tildik ortany qalyp­tastyratyn tárbıeniń aq besigi osy balalar baqshasy desek, onda da sábılerdiń tili oryssha shyǵyp keledi.

Ata-analardyń aıtýyna qaraǵanda, tárbıeniń tinin sógip turǵan taǵy bir kúrdeli másele gadjet. Bala-shaǵa kúnimen telefonǵa tesilýde. Onyń tili árıne, oryssha. Orysshany aıtasyz, aǵylshyn tiline aýǵan. Aınalyp kelgende, tehnologııa­nyń qaısybir taqsyretin tartyp otyrǵan qazaq tili.

– Bizdiń óńirde balalardyń janyn baýraıtyn qazaq tilindegi basylymdar óte az, – deıdi kópbalaly ana Samal Ospanova, – dúńgirshekterde kózdiń jaýyn alatyn balalarǵa arnalǵan basylymdar qaptap tur. Ańyz-ertegiler de. Biraq barlyǵy derlik Reseıdiń baspa ónimderi. Taıaýda qazaq tilindegi ertegiler jınaǵyn alyp kórdim, aýdarma eken. Orys ertegilerin qazaq tilinde sóıletipti. Al jınaqtaǵy sýret sol eldiń ańyzdary jelisi boıynsha qurylǵan. О́zimizdiń tól týyndylarymyz tárbıege jaratylmaı jatyr.

Qazir kez kelgen memlekettik mekemede Til týraly zań talabynyń buzylýyn taba almaısyz. Búkil qujat eki tilde sóılep tur. Biraq keıde basshylardyń qazaq tilindegi nusqaǵa qol qoımaıtyndyǵy kezdesip qalady. Bul memlekettik tildegi qujat aına­lymy 90 paıyzdyń tóńireginde degen aqparat úshin ǵana kerek dúnıe. Shyn­týaıtynda jergilikti ult tilindegi nus­qaǵa eshkim kóńil aýdaryp jatqan joq. Barlyq qujat eń aldymen, orys tilinde daıyndalyp, sosyn qazaq tiline aýdarylady. Shirkin-aı, deısiń, aldymen qazaq tilinde daıyndalyp, sosyn orys tiline aýdarylsa she? Áıtpese, ana tili aýdarma til bolyp qalyp tur.

Til tóńiregindegi túıtkildi másele ja­ńa qoǵam qurylǵan soń jaqsaryp ketse ja­­­rar edi. Áıtpese. til janashyrlarynyń jú­­re­gin qazaq tiliniń kósegesi qashan kóge­re­di degen saýal tuz sepkendeı ashytyp tur.