О́ńirde 605 eldi meken bar. Sharýashylyq esebine súıensek, aýyldaǵy malsaq qaýym 250,6 myń iri qara, 43,2 myń qoı-eshki, 12,8 myń jylqy baǵyp otyr. Barlyǵyn qosqanda 811,4 myń bas. Sońǵy jyldary jaıylymdyq jáne shabyndyq jerdiń jetispeýshiliginen sharýanyń jigeri muqala bastaǵandyǵyn aıqyn ańǵarýǵa bolady. Aýyl sharýashylyǵynda alǵa basqan qadamdy keri ketirip turǵan da osy túıtkil. Bul másele iri megapolıstermen qatar, shalǵaıdaǵy, at tóbelindeı adam qalǵan aýyldarda da jıi baıqalady. Qalalyq jerde tipti kúrdeli. Máselen, Kókshetaý qalasynyń irgesinde Nurlykósh aýyly bar. Aýyl turǵyndary negizinen oblys ortalyǵynda jáne irgedegi «Altyntaý Kókshetaý» aksıonerlik qoǵamynda jumys isteıdi. Isteımin degen adamǵa jumys tabylady, áıtse de, Qyrym men Qytaıdan el táýelsizdiginiń arqasynda ata-baba topyraǵyna qonys aýdarǵan qaýymnyń qoly baılaýly. Osy dalada ata kásip – mal sharýashylyǵynan nesibesin aıyrǵan aǵaıyn tórt túligin ósirip, yryzdyqqa kenelsem deıdi. Al oǵan jaıylymnyń joqtyǵy Abylaı aspas asýdaı jol bermeı jatyr.
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2021 jyldyń qazan aıynda «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan ornyqty ekonomıkalyq ósý» ulttyq jobasyn usynǵan bolatyn, – deıdi Nurlykósh aýylynyń turǵyny Dámetken Esethan, – bul jobanyń ishinde aýyl sharýashylyǵyn damytý da bar. Negizi, qazir memleketke alaqan jaıyp otyratyn ýaqyt emes. On eki múshesi saý adam jumys istep, óz kúnin ózi kórýi kerek. Biz atajurtqa kóship kelgende alaıyq dep emes, Otanymyzdyń damýyna óz úlesimizdi qosaıyq dep keldik. Átteń shirkin, mal ósirý úshin jaıylym men shabyndyq bolsa, búıirimiz shyǵyp qalar edi. Kúnkóris qana emes, keleshegińdi kemel etetin kásip emes pe, bizdiń aýyl turǵyndarynyń barlyǵy ata kásiptiń jaıyn jaqsy biletin adamdar, tek bergi jaǵymyzda Krasnoıar aýyly, arǵy jaǵymyzda temir jol. Ala sıyr jaıatyn alaqandaı jer joq. Mal baǵýǵa jaǵdaı jasalsa, eshkimge alaqan jaımas edik.
Mundaı keleńsizdiktiń beleń alyp ketkendigi ras. Ár jerdiń qunary ártúrli, shóp shyǵymyn esepteı kele, óńirde ár qara malǵa 6,5 gektardan 13,5 gektarǵa deıin, qoı-eshkiniń ár basyna 1,3 gektardan 2,7 gektarǵa deıin, al jylqynyń ár tuıaǵyna 7,8 gektardan 16,2 gektarǵa deıin jaıylym qajet dep eseptelingen. Qazirgi jaıylymnyń kólemin qolda bar mal basyna shaqqanda 1,7 mln gektar jaıylymnyń qajet ekendigi belgili bolady. О́ńirdegi Arshaly, Egindikól, Jaqsy, Zerendi, Qorǵaljyn, Shortandy aýdandarynda jáne Stepnogorsk qalasynda jaıylym jaǵdaıy tipti ýshyǵyp tur. О́zge aýdandarda qajettilik 58 paıyzdan joǵary. Maldy-jandy Ereımentaý aýdanynda 287,6 myń gektar, Zerendi aýdanynda 180,3 myń gektar, Selınograd aýdanynda 150,2 myń gektar jaıylymdyq jer jetispeıdi. Bulandy men Býrabaı aýdandarynda da dál osyndaı másele týyndaǵan. О́risi tarylǵan Sandyqtaý, Egindikól, Astrahan aýdandaryn da ataı ketýge bolady. Aýdan ákimdikteri aýyl turǵyndary tarapynan oryndy ókpe-naz týyndaýyna sebepshi bolyp otyrǵan osy jaıdy birjola sheshýge talpynǵanymen, ázirge jaǵdaı ońalar emes. Eldi mekender shekarasyn anyqtap, memlekettik qordaǵy jerdi qosqannyń ózinde óris kólemi aıtarlyqtaı óse qoıǵan joq. Aýyl turǵyndaryna qolaıly jaǵdaı týǵyzý úshin aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń ıeligindegi jaıylymdyq jerdi alyp, onyń ornyna ózge jerden berip, amaldaýǵa kóshken.
– 2021 jyly balamaly jer telimderin berý arqyly 2,1 myń gektar alqap keri alyndy, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bólim jetekshisi Rımma Qarymsaqova, – shóp shabý jáne mal jaıý úshin jeke tulǵalarǵa 14,7 myń gektar kóleminde jer berildi, 0,7 myń gektar jerdiń kelisimsharty erikti túrde buzyldy. Orman alqaptaryndaǵy bos jerlerdiń 13 myń gektaryn aýyl turǵyndary paıdalaný úshin kelisimshart jasalǵan. Sondaı-aq 154,2 myń gektar jaıylymdyq jer eldi mekenderge bekitilip berilgen.
Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aýyl turǵyndaryna malyn fermerlerdiń jerine jaıýǵa ruqsat beriledi degen jalǵan memorandým jasalǵandyǵyn da atap ótken bolatyn. Iá, ókinishke qaraı, memorandýmnyń deni jalǵan bolyp shyqty. О́tiriktiń órisi qysqarǵan soń 219 kelisimshart ǵana qalyp otyr. Aldaǵy ýaqytta bul jumys áli de shıratyla túsedi.
Aýyldaǵy áleýmettik shıelenisti órshitpeý úshin aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilermen birlese otyryp, 545 myń gektar jerdi paıdalaný úshin qala jáne aýyldyq ákimdikter 219 memorandýmǵa qol qoıǵan. 2018-2021 jyldary jaıylymnyń jetispeýshiligine baılanysty Shortandy aýdanynyń Damsa aýylynan, Zerendi aýdanynyń Bulaq, Shaǵalaly aýyldyq okrýgterinen, Selınograd aýdanynyń Orazaq, Qorǵaljyn aýdanynyń Qorǵaljyn aýylynan aryz-shaǵym kóp tústi. Bul eldi mekenderdegi qordalanyp qalǵan másele sharýashylyq nysandarymen jaıylymdy birlesip paıdalaný týraly kelisim jasaý arqyly sheshildi. Bul jaıdy sheshýdiń taǵy bir amaly bar, ol kóne jaılaýlardy qaıtadan qalpyna keltirý.
– El rýhanı jańǵyryp jatyr, sharýashylyq ta sol sııaqty eskiniń jurnaǵyn jańartý arqyly uıymdastyrylýy kerek. Mysaly, baǵzy zamandaǵy shúıgin jaılaýlardy qalpyna keltirsek utymdy bolar edi, – deıdi el aǵasy Amangeldi Bekhojın, – mal basy birtindep kóbeıgen soń jaıylymnyń kerektigi belgili. Keshegi keńes zamanynda san ǵasyr boıy týsyrap jatqan Saryarqanyń saıyn dalasy jóndi-jónsiz jospar qýýdyń kesirinen týtalaqaı bolyp, tanaptar tabaldyryqqa deıin jyrtyldy. Búgin de sol kórinis. Sóıtip, shóp qory, shóptiń tuqymy joǵalyp ketti. Egistik kólemin ulǵaıtamyz dep júrip, eldiń malyna tıesili jaıylymnyń azaıǵany da ras. Qoıdy, sıyrdy, jylqyny toqymdaı jerde topyrlatyp, ıirip baqqan soń taqyrǵa aınalmaǵanda nesi qalsyn. Keıingi jyldary ekpe shóp alqaptary tozyp, óspeı qaldy. Ýaqtyly kútilmegendikten. Esildiń boıyndaǵy keń kósilgen jaıylymdarda mııa, bozǵanaq, buıyrǵyn, tobylǵy, bozjýsan, qońyrjýsan, jerjýsan, kókpek, balyqkóz, tuzjapyraq, ajyryq, qarashaǵyr, aq shaǵyr, qarǵatuıaq, qońyrbas, aqseleý, káriqyz, túıejapyraq, báısheshek, qııaq tárizdi ósimdikter qaýlap ósedi. Eger osy jerde jaılaý uıymdastyryp, qolda bar maldy kóktemnen kúzge deıin baqsa, aýyl irgesindegi jaıylymdar bosar edi. Jaılaýda memleket malǵa qajetti qudyq qazyp, jaǵdaı týdyrsa tipti jaqsy. Mal basyn kóbeıtýge bel býyp otyrǵan búgingi tańda jańa agroınnovasııalyq salanyń qarqyndy damyp, aıtarlyqtaı ónim alýy, alǵan ónimmen tolaıym eldi qamtamasyz etýi úshin ósimdik sharýashylyǵyn túbegeıli zerttep, onyń ónimdi paıdaly túrlerin tozyp ketken jaıylymdyq jerlerge aýystyrýy qajet.
2018 jyly aýdandyq, qalalyq ákimdikterge Jer Kodeksiniń 84 babyna sáıkes memleket múddesi úshin jerdi qaıtaryp alýǵa múmkindik berilgen. Áıtkenmen, qaıtaryp alý kezinde sol aýyldyq okrýgten dál sondaı jer berilýi qajet. Al olaı jasaýǵa bos jatqan jerdiń joqtyǵy múmkindik bermeı otyr. Osyǵan oraı búgingi kúni bul mehanızmniń máseleni sheshýge qaýqary jetpeıtindigin qadap aıtýǵa tıistimiz. Sondyqtan Jer Kodeksine tıisti ózgertýler engizilýi qajet. Memleket múddesi úshin qaıtarylǵan jerdiń óteýine dál sondaı jer telimi berilmeıtin bolsa she?.. Endigi bir másele, aýyldyń irgesine deıin egistik alqaptarynyń ornalasýy. Bul óte úlken qıyndyq týǵyzyp otyr. Taıaýda Sadovyı aýylynda úı salatyn jer telimi kezegine 200-den astam otbasynyń turǵandyǵyn, mal jaıatyn balanyń jaıalyǵyndaı jerdiń joq ekenin el gazeti «Egemende» jazǵan bolatynbyz. Dál osyndaı keri ketken kórinisti kóptegen aýyldan kórýge bolady. Áýel basta aýyldyq jáne aýdandyq ákimdikter aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna egistik jerdi bólgen kezde aýyl turǵyndarynyń múddesin múldem eskermegen.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, óteýge beriletin jer teliminsiz jerdi qaıtaryp alý mehanızmi ormandy alqaptary kóp Býrabaı, Zerendi, Bulandy aýdandarynda qoldanylsa oń bolar edi. Kýrortty aımaqtyń quıqaly jeri erekshe qorǵalatyn óńir. Sondyqtan bul jerde jannat jerdi bas-kózsiz jyrta berýge jáne bolmaıdy.
Aýyldaǵy shıelenisti joıý, turǵyndardyń ál-aýqatyn arttyrý tórt túliktiń súmesimen kún kórip otyrǵandyqtan keıin jaıylymdyq jáne shabyndyq jerge tikeleı baılanysty ekeni aıtpasa da túsinikti. Másele ońynan sheshilse ǵana el ishindegi ókpe-naz seıilip, bereke kirer edi. Áıtpese, jaıylymy joq aýylǵa jal bite me?!
Aqmola oblysy
