Bul joly da gúl hanshaıymy – raýshannyń bási basym bolyp tur. Gúldiń osy túriniń úlesi 65,5 paıyz bolsa, pıon tárizdi raýshan gúliniń erekshe sorty ranýnkýlıýstiń úlesi 0,2 paıyzben shektelip tur. Al jekelegen elder sanatyndaǵy ımporterlerdiń tizginin 66,5 paıyzben AQSh bastap tur. Naqtylasaq, ótken jyly bul el bizge 1,6 mln dollarǵa gúl satqan. Qazaqstandaǵy gúl naryǵyna boljam jasaýdyń múmkin emes ekenin sarapshylardyń bári aıtady.
Naryqtyń eń názik segmentindegi jaǵdaı – erke qyz ben sylqym kelinshektiń minezi sııaqty aı saıyn qyryq qubylyp turǵanymen, paıdasy basym baǵyt. Ishki naryqty 20 jyldan beri bılep-tóstep kele jatqan sary tis oıynshylar saýda aınalymynda jyldyń kórsetkishi 120-200 mln, sonyń ishinde ımporttyń úlesi 20-40 mln dollardyń arasynda qubylyp turatynyn aıtady.
Kúni búginge deıin Almaty men Nur-Sultan qalalary gúl bıznesi úshin eń jaıly aımaqtardyń qatarynda atalatyn. Endi bulardyń qataryn Aqtaý men Atyraý tolyqtyrypty. 2021 jyldaǵy jaǵdaı gúl naryǵynyń qalyptasqanyn, gúldi syrttan, ishten jetkizýshiler men satyp alýshylar arasyndaǵy baılanystyń da júıelengenin kórsetip tur. Sarapshylar bul salada otandyq ónimniń úlesi ózge ónim túrlerimen salystyrǵanda qozy kósh alǵa ozyp ketkenin aıtady. 2021 jyly gúl naryǵyndaǵy otandyq ónimderdiń úlesi 30 paıyzǵa jetipti. Bul – ótken jylmen salystyrǵanda 7,2 paıyzǵa kóp.
2018 jyldan beri otandyq úleste ósim bar. florist.kz ınternet salonynyń ıesi Denıs Honnyń aıtýynsha, qazaqstandyqtar shetel asyp kelgen ónimderden emes, sabaǵynan jańa úzilgen, hosh ıisti gúlderge basymdyq bere bastaǵan. Sarapshynyń aıtýynsha, naryqtaǵy oıynshylar endi akademııalyq ǵylymı qaýymdastyqpen jumys isteýge daıyn otyr. «Jyl ótken saıyn gúl túri kóbeıip keledi. Bir ǵana raýshan gúliniń birneshe júzdegen sorty bar. Sońǵy jyldary otandyq ǵalymdar raýshan gúlin pıon gúlimen býdandastyryp, erekshe surypty gúl túrin oılap tapty. О́tken jyly gúldiń osy túrine suranys joǵary ekeni baıqaldy», deıdi D.Hon.
D.Honnyń aıtýynsha, tutynýshylardyń jas ereksheligi de talǵamǵa áser etetin kórinedi. 16-35 jas aralyǵyndaǵylar jasandy jasyl jelektermen bezendirilgen gúl shoǵyryna basymdyq berse, postkeńestik raýshan gúl shoqtary – 35-ten joǵary toptyń talǵamy. «Biz gúlderdi múldem standartty emes formatta kórkemdeýge tyrysamyz. Tipti qarapaıym gúlderdi jasandyryp qoıyp, joǵary baǵaǵa satýǵa bolady», deıdi D. Hon.
Gúlderdiń sapasynyń halyqaralyq standarttarǵa sáıkestigine qaraı olarǵa reıtıng qoıylyp, sonyń negizinde baǵa qalyptasady. Satýshylar da osy ustanymdy basshylyqqa alatyn kórinedi. О́tken jyly 14 qańtar – 8 naýryz kúnderi bir raýshannyń baǵasy orta eseppen 1000-1500 teńge boldy. Gúl bıznesindegi barlyq oıynshy osy baǵadan aýytqyǵan joq. Degenmen gúl bıznesiniń alpaýyttary mereke kúnderi eń tómengi marjamen satyp, gúldiń baǵasyn tómendetip jiberýge tyrysady eken. Aınalymda birneshe mln dollar kapıtaly bar iri oıynshylar marjany tómendetkennen zııan shekpeıdi, qınalatyn – jańa oıynshylar. Gúl bıznesiniń táýekeli joǵary. Salanyń qyr-syryn bilmeı jatyp, kóp qarjy salyp, jer soǵyp qalǵandar bar. Sabaǵynan úzilgen raýshan gúli on kúnge deıin arnaıy tońazytqyshtarda túrin bermeı saqtalady. Gúldiń tońazytqyshtan satý núktesine jetkizilgenge deıingi ýaqyty 3 kúnnen aspaý kerek. Onyń ýaqyty uzaǵan saıyn baǵasy 15-20 paıyzǵa deıin arzandaıdy.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, Qytaı men О́zbekstannan jetken gúl suryptary eki túrge bólinedi. Alǵashqy túrdegi 50 paıyzy bastapqy baǵasynan 100 paıyz kóterip satady, ekinshi túr – syrty solǵyn, kúltesheleri syr berip qalǵandaryn óz baǵasyna ótkizse de utylmaıdy eken. Saıyp kelgende satýshynyń paıdasy – 50 paıyz. Kózin tapsa, osy paıyzben de bıznesti alǵa jyljytýǵa bolatyn kórinedi.
Almatynyń mańaıynda kóp jyldan beri jylyjaı gúl bıznesimen aınalysyp júrgen Dáýren Baımaǵambetov alys-jaqyn shetelderden qyr asyp jetetin barlyq gúl túrin ózimizde ósirýge bolatynyn aıtady. Bul rette bizdiń jer jaǵdaıyna beıimdelgen tyńaıtqyshtardy qoldaný kerek. Halyqaralyq talaptarǵa sáıkes, barlyq óndirýshi gúl ósirý kezinde hımııalyq zattardy paıdalanýdy azaıtýǵa tyrysady. Hımııalyq eritindilerdi kóp qoldanǵan saıyn gúldiń kúltesheleri qataıyp, bastapqy hosh ısinen aıyrylyp qalady.
Raýshan gúlderi sortymen ǵana emes, uzyndyǵy boıynsha da bólinedi. Bizge jetkenderiniń symbat-soıy 40, 50, 60, 70-80 sm jáne odan joǵary. Sarapshy aıtyp ótkendeı, bizdiń naryqta ǵana emes, jazyq, ashyq keńistikte boıy 80 sm-den asatyn raýshan gúlderdi ósirý múmkin emes. Sondyqtan uzyndyǵy 2 metrlik raýshandar bizge Ońtústik Amerıka taýlarynan jetedi. Ekvadorlyqtar men kolýmbııalyqtar gúldiń saqtalý merzimin uzartý úshin qymbat tehnologııany qoldanýǵa májbúr bolady eken. Bul gúldiń osy sortynyń túrin úı jaǵdaıynda buzbaı saqtaýǵa múmkindik beredi.
Sodan keıingi basymdyq – arzandyǵy. Mereke kúnderi muhıt asyp kelgen raýshandardyń baǵasy 2 myń teńge bolsa, bizdiń jylyjaıda ósken gúlderdi 500-700 teńgege satyp alýǵa bolady. Sarapshylar bizdegi gúl bıznesiniń ındýstrııa bolyp qalyptasýyna múmkindikter mol ekenin aıtýdan jalyqqan emes. Sonyń basty ólshemi – halyqtyń yqylasy. Ekinshisi – qazaqstandyq gúlderdi satatyn, taratatyn saýda núkteleriniń kóp bolýy. Sarapshylar úshinshi baǵyt retinde barlyq aımaqta, ásirese eldiń batys aımaǵynda jylyjaıdyń kóptep salynýy qajettigin, gúldi ósirýmen, sánimen aınalysatyn mamandardy JOO baǵdarlamasyna engizý qajettigin aıtady. Gúldiń ótimdilik merzimi týǵan kún nemese merekelermen shektep qoıýǵa bolmaıdy. Dúnıe esigin gúlmen ashyp, gúlmen jabý dástúrge endi. Sol sebepti Qazaqstannyń barlyq óńirinde jylyjaı tehnologııasyna basymdyq beretin kez keldi. Jalpy, bizde sheteldik seleksıonerlermen sátti básekege túsýge múmkindik mol. Gúldi tutyný mádenıeti ózgerip, adamdar kún saıyn sýpermarketterden, býtıkter men ınternet-dúkenderden gúl satyp ala bastasa, naryq ósedi. Demek eldegi gúl naryǵynyń taǵdyryn tutynýshynyń talǵamy sheshedi.
ALMATY
