Sýretti túsirgen Raqym QOILYBAEV
Jaıyq ózeninde qalyptasyp otyrǵan túıindi másele Qazaqstan men Reseı prezıdentteriniń kezdesýlerinde únemi talqylanyp keledi. Prezıdentter deńgeıindegi talqylaýlar byltyrǵy qyrkúıekte Qazaqstan-Reseı óńiraralyq yntymaqtastyǵynyń HHVII forýmynda da talqyǵa tústi. Keıin el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev ótken jylǵy jeltoqsanda Máskeýge barǵan saparynda da osy máselege erekshe nazar aýdardy. Budan soń eki eldiń Premer-Mınıstrleri 2021 jylǵy jeltoqsanda Máskeý qalasynda, tipti jaqynda ótken Eýrazııalyq úkimetaralyq keńes otyrysynda da Jaıyq transshekaralyq ózeniniń basseıni boıynsha birlesken jumystardy jalǵastyrý qajettigine ýaǵdalasty.
Qazaqstan men Reseı arasynda transshekaralyq ózender basseıni boıynsha yntymaqtastyq otyz jyl buryn bastalǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni 1992 jylǵy 27 tamyzda transshekaralyq sý nysandaryn birlesip paıdalaný jáne qorǵaý týraly úkimetaralyq kelisimge qol qoıylǵan. Al 2010 jylǵy 7 qyrkúıekte eki el Úkimetteri burynǵy ýaǵdany jańa kelisimmen qaıta bekitti. Qazir eki elge ortaq bes transshekaralyq sý basseıni bar. Transshekaralyq sý nysandaryn birlesip paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi Qazaqstan-Reseı komıssııasy, sondaı-aq Jaıyq, Ertis, Esil, Tobyl, Qıǵash, úlken jáne kishi ózender basseınderi boıynsha alty birlesken jumys toby bar. Komıssııa otyrysy jylyna bir ret, jumys toptarynyń otyrysy jylyna keminde eki ret ótkiziledi.
Biraq otyz jyldan beri transshekaralyq ózenderdi birlese paıdalaný, qorǵaý jóninde úkimetaralyq komıssııa bolǵanyna qaramastan, sońǵy birneshe jyldan beri tirshilik nárine aınalǵan Jaıyq ózenindegi sý deńgeıi kúrt azaıdy. Tipti sýalýǵa bet alǵan syńaı baıqalady. Transshekaralyq ózendegi sý deńgeıi sońǵy 20 jylda eki ese azaıǵan. Al balyqtyń ýyldyryq shashatyn qonys aýdany 80%-ǵa, 958 gektardan 197-ge deıin qysqardy. Osylaısha, Jaıyqtyń búgingi ahýaly memlekettik máselege aınalyp otyr.
Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Serik Qojanııazovtyń málimetinshe, Jaıyq ózeni basseınindegi sý aǵynynyń 80%-dan astamy Reseı Federasııasynyń aýmaǵynan keledi. Qazir Jaıyq ózeniniń joǵarǵy bóliginde, Reseı aýmaǵynda 315 sý qoımasy bar. Onyń ishinde úsh sý qoımasynda 4 tekshe shaqyrym sý jınalady. О́zenniń gıdrologııalyq ereksheligine toqtalsaq, ózenniń jyldyq aǵynynyń 70%-dan astamy sý tasqyny kezeńinde qalyptasady. Osy sebepten, bul ózenniń ekologııalyq jaǵdaıy úshin tasqyn sýdyń kólemi aıryqsha mańyzǵa ıe bolyp otyr.
– Jaıyq ózeninde 2018 jyldan beri sýdyń azaıý kezeńi bastaldy. 2001-2020 jyldar aralyǵynda ortasha uzaq merzimdi aǵyndy sý mólsheri 9,58 mlrd tekshe metr bolǵanda aǵyn sý orta eseppen 8,14 mlrd tekshe metrdi qurady. Al 2019 jyly tarıhı mınımým – 3,5 mlrd tekshe metrge, 2020 jyly – 4,3 mlrd tekshe metrge, 2021 jyly 3,6 mlrd tekshe metrge jetti. Sýdyń azaıýynyń sebebi – klımattyń ózgerýi men antropogendik faktorlar, – deıdi S.Qojanııazov.
Másele eki eldiń basshylary deńgeıinde qozǵalǵanymen, Jaıyq ózeniniń arnasy ázirge tolar emes. О́zendegi sý deńgeıiniń jyl saıyn azaıyp bara jatqany alańdatady. О́ıtkeni bıyl da ózende sýdyń az bolýy yqtımal ekenine aldyn ala gıdrologııalyq boljam jasalyp otyr.
– Sý az bolǵan kezeńde sý tasqynynyń 85%-y Reseı men Qazaqstan aýmaǵyndaǵy sý qoımalarynda ustalyp, antropogendik faktordyń áserin kúsheıtedi. Osyǵan baılanysty 2020 jylǵy qazanda Jaıyq ózeniniń gıdrologııalyq rejimine birlesken zertteýler júrgizý týraly biryńǵaı Jol kartasyna qol qoıyldy. Maqsat – Jaıyq ózeni basseınindegi sý sharýashylyǵy jaǵdaıyn jaqsartý. Jol kartasy 2021 jyldan bastap iske asyryla bastady. Birlesken zertteýlerdiń negizgi maqsaty – sý az jyldary barynsha aǵynǵa jaqyn sý tasqynyn qamtamasyz etý úshin Qazaqstan men Reseı aýmaqtarynda ornalasqan sý qoımalarynyń jumys rejimin sınhrondaý boıynsha usynystar ázirleý, – deıdi S.Qojanııazov.
Mınıstr orynbasarynyń aıtýyna qaraǵanda, taraptar 2021-2024 jyldarǵa arnalǵan Jaıyq transshekaralyq ózeni basseıniniń ekojúıesin saqtaý jáne qalpyna keltirý jónindegi Qazaqstan-Reseı yntymaqtastyǵynyń baǵdarlamasyn bekitipti. Prezıdenttiń tapsyrmasyn oryndaý úshin Úkimet pen óńirlerdiń ákimdikteri Jaıyq-Kaspıı basseınindegi sý sharýashylyǵy jaǵdaıyn jaqsartý, onyń ishinde Aqtóbe, Atyraý jáne Batys Qazaqstan oblystarynyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń keshendi josparlary sheńberinde naqty is-sharalar qabyldaǵan. Mundaı is-sharanyń qatarynda sý túbin tereńdetý, jaǵalaýdy nyǵaıtý, jumys istep turǵan sý qoımalaryn qaıta jańartý, jańa sý qoımalaryn salý, kanaldardy tazartý, ózen basseınindegi sý jınaý alańdaryn ulǵaıtý, ruqsat etilmegen úıindilerdi joıý men ózenniń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan san alýan jumys bar.
– 2020 jyldan 2025 jylǵa deıingi kezeńde 98 mlrd teńgeden astam qarjyǵa jumystar júrgizilip jatyr. Qarjylyq múmkindikter men jobalyq-smetalyq qujattamanyń daıyn bolýyna baılanysty bólinetin qarjy kólemi qaıta túzetilýi múmkin. Mundaı is-sharalar Reseı Federasııasynyń tarapynan da qolǵa alyndy. Áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń keshendi josparlary aıasynda Jaıyq ózeniniń bir salasy – Aqtóbe oblysynyń aýmaǵyndaǵy Elek ózeniniń aǵysyn beretin Qarǵaly men Aqtóbe sý qoımalaryn qaıta jańartý bastaldy. Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Kırov sý qoımasyn, Kamen toptyq sý qubyryn qaıta jańartý, jańadan eki sý qoımasyn salý, sýarý-sýlandyrý júıelerin tazartý men kúrdeli jóndeý josparlandy. Atyraý oblysynda Jaıyq jáne Qıǵash ózenderiniń gıdrologııalyq rejimin jaqsartý úshin túbin tereńdetý jumystary, sýǵa batqan kemeler men basqa da iri kólemdi zattardy alý, sýarý-sýlandyrý júıelerin kúrdeli jóndeý, magıstraldyq sý qubyrlary men toptyq sý qubyrlaryn salý, rekonstrýksııalaý júrgizilýde. Qaraózen jáne Saryózen ózenderi basseınderiniń qazaqstandyq bóligine sý berýdi jaqsartý úshin Edil sýyn jetkizý shyǵyndaryn óteýge 2020 jyly 2 mlrd 96 mln teńge, 2021 jyly 4 mlrd 16 mln teńge bólindi. Bıyl 5 mlrd 164 mln teńge bólinedi, – dep málim etti mınıstrdiń orynbasary.
Jaıyq ózenindegi sýdyń azaıýy Batys Qazaqstan men Atyraý oblystarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna keri áserin tıgizedi. О́ıtkeni qos oblystyń birneshe aýdany men sharýa qojalyqtary, iri kásiporyndary ózen sýyn paıdalanady. Sol sebepten, memlekettik máselege aınalǵan Jaıyq ózenindegi alańdatarlyq ahýal jaıbasarlyqtan góri jedel qadamǵa barýdy qajet etip otyr. О́ıtkeni bıyl taǵy da ózen sýy azaısa, ne bolaryn bilesiz be? Birinshiden, ózen arnasy keýip, qos óńir sýsyz qalady. Ekinshiden, Aral teńizindegideı ekologııalyq apatqa uryndyrýy múmkin.
Qoryta aıtqanda, transshekaralyq Jaıyq ózeniniń arnasyn qaıta toltyrýdyń qamyna kirisý qajet.
Atyraý oblysy
