Pavlodar aýdany Kemeńger aýylynda ornalasqan Pavlodar aýyl sharýashylyǵy tájirıbelik stansasynyń qyzmetkerleri qoldanysqa tuqymnyń jańa suryptaryn engizip, jergilikti sharýalardyń mol ónim jınaýyna qolushyn sozýda. Jergilikti seleksıonerler aımaqtyń klımatyna tózimdi jańa astyq suryptaryn usynýda. Tájirıbelik stansanyń seleksıoneri Irına Kýznesovanyń málimetinshe, bir surypty qoldanysqa engizýdiń ózine 15 jyldaı ýaqyt qajet eken.
– Sońǵy jyldary jazǵy jumsaq bıdaıdyń «Anel-16» surpyn, sulynyń «Ertis samaly» surpyn qoldanysqa engizdik. «Pobeda» JShS-men birlesip, arpanyń «Orlovskaıa» surpy paıda boldy. Sondaı-aq «Galıskoe» JShS-men baılanys ornatyp, bıdaıdyń «Galıchanka» atty jańa surpy tirkeldi. Sharýashylyqtar astyq daqyldarynan kóbine «Severıanka», «Kondıterskaıa ıarovaıa», «Iýbıleınaıa» sııaqty suryptardy qoldanady. Sebebi olar aımaǵymyzdyń aýa raıyna tózimdi bolyp keledi. Buryndary «Seke» tuqymy kóp egiletin. Qazir bul suryp qaraǵandylyqtardyń tarapynan mol suranysqa ıe, – deıdi N.Kýznesova.
Sońǵy 2-3 jylda sharýalardyń egis alqabynda seleksııadan ótken tuqymdar egilip, tájirıbe júrgizilýde. Eger astyqtyń ónimdiligi sharýalardyń kóńilinen shyǵyp jatsa, tájirıbelik stansadan tuqym satyp ala alady. Aıtpaqshy, atalǵan seriktestik – oblysta sýperelıtaly tuqym shyǵaratyn jalǵyz mekeme. Keıin «Galıskoe», «Abaı» sııaqty elıtaly tuqym sharýashylyqtary ári qaraı kóbeıtip, ózgelerge usynady. Tájirıbelik stansanyń ǵylym jónindegi basqarma tóraǵasynyń orynbasary Dáýlen Valıevtiń aıtýynsha, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary egis alqabyn jappaı reseılik tuqymdar jaýlap alǵan. Keıingi jyldary sharýalar jergilikti ǵalymdardyń kómegine júginetin bolǵan. Dese de, áli kúnge deıin Reseıdiń tuqymdaryna basymdyq beretinder az emes eken.
– Kórshi elden ákelingen tuqymdar ylǵalsúıgish, ıaǵnı qýańshylyqqa tózbeıdi. Pavlodarlyq suryptardyń turaqty ónim beretini áldeqashan dáleldengen. Jasyratyny joq, keıbir usaq sharýashylyqtardyń basshylaryna sapasynan góri baǵasy mańyzdy bolyp jatady. Sosyn elimizde sýperelıtaly tuqym qoldanǵanyńyz úshin sýbsıdııa berilmeıdi. Kerisinshe, 1-inshi reprodýksııaly tuqymdarǵa qarastyrylǵan. Sáıkesinshe, dıqandar demeýqarjy alý úshin sýper elıtaly tuqymdy qajetine jaratpaıdy da. Bul ónim sapasynyń tómendeýine alyp keletini sózsiz, – deıdi ol.
Búginde aımaqtaǵy egis alqabynyń 50 paıyzyna kórshi eldiń tuqymy sebiledi eken. Atap aıtsaq, bıdaıdyń «Saratovskaıa – 29» jáne «Omskaıa – 18» sekildi suryptary 50 jyl boıy qoldanysta. Otandyq tuqymdardyń sapasy eshkimnen kem emes. Tek sharýalardyń oıynda sol baıaǵy «sovetskıı», «reseılik» ónimder jaqsy» degen pikirler qalyptasyp qalǵan.
– Salystyrmaly túrde mysalǵa alsaq, pavlodarlyq bıdaıdyń ár gektarynan 30-35 sentner ónim alynsa, reseılik tuqym 10-15 sentner ónim beredi. Sharýalar tuqymdy kóbine Omby óńirinen ákeledi. Tuqymmen birge ósimdik aýrýlary da kelýi múmkin. Jalpy, Pavlodar oblysynyń ár aýdanyndaǵy topyraqtyń qunarlylyǵy bir-birine uqsamaıdy. Bul rette, agrohımııalyq zertteýler júrgizilip, sharýalarǵa qandaı tuqym egý kerektigi jóninde usynys beremiz. Kómegimizge kóbine shaǵyn sharýashylyqtar júginedi. Iri sharýa qojalyqtarynda tájirıbeli agronomdar bar. Dese de, olarmen de qoıan-qoltyq jumys istep jatyrmyz. Atap aıtsaq, «Pobeda», «Galıskoe» sııaqty seriktestikter senimdi serigimizge aınalyp otyr, – deıdi Dáýlen Valıev.
Iá, sońǵy jyldary aýyl sharýashylyǵy salasynyń ardagerleri bastapqy tuqym sharýashylyǵy júıesi qazirgi zamanǵy agrobıznes talaptaryna sáıkes kelmeıtinin jıi aıtady. Otandyq tuqym naryǵy baqylaýsyz, fermerlerdiń kópshiligi standarttarǵa saı emes astyq sebedi. Osy faktorlardyń barlyǵy egin alqaptarynyń ónimdiligi men óndiristiń tómendeýine ákelip soǵady. Tuqym sharýashylyǵyn baqylaý júıesine ózgerister engizýdi, reestrde tirkeýdiń úsh jyldyq sıklin kútpesten daqyldardyń perspektıvaly suryptaryn naryqqa shyǵarýǵa ruqsat berý kerek dep esepteıdi sala ardagerleri. Jasyratyny joq, qazir kóbi qaı jerde baǵa arzan, soǵan qaraı júgiredi. Sapasynyń tómendigine qarap jatqan eshkim joq. Bul rette, jergilikti sharýalar barlyq talapqa saı Pavlodar aýyl sharýashylyǵy tájirıbelik stansasynyń joǵary sapaly tuqymdaryn kádege jaratsa eken deımiz.
El naryǵynda pavlodarlyq kartopqa suranys joǵary ekeni belgili. Bul rette, tájirıbelik stansanyń jańadan iske qosylǵan zerthanasynda kartoptyń birneshe túri synamadan ótýde. Atap aıtsaq, «Gýllıver», «Lıýbava», «Bellaroza», «Darenka», «Bırgıt» tuqymdary kóktemde egis alańyna egiledi. Artyqshylyǵy sol, vırýsy joq tuqymdar nebári 2 aıdyń ishinde ónim beredi. Ádette kóktemgi egis kezinde shuńqyr qazyp, tuqymdyq kartopty salatynymyz belgili. Al vırýssyz kartoptar sabaq arqyly kóbeıetin kórinedi. Mundaı kartoptardy Reseı ǵalymdary oılap tapqan. Pavlodarlyq seleksıonerler ony jergilikti klımatqa beıimdep, damytýda. Ázirge jańashyldyqty «Tımýr», «Maıak», «Arna» sharýashylyqtary qoldanysqa engizýde. Tuqymdy sebetin arnaıy tehnıka bolmaǵandyqtan ba, kóbi vırýssyz kartoptyń mashaqatynan «qashatynǵa» uqsaıdy.
Memleket basshysy ǵylymsyz aýyl sharýashylyǵynyń damýyn elestetý qıyn ekenin jıi aıtady. Osy rette, jergilikti ǵalymdarǵa zor qoldaý kórsetilse, tájirıbelik stansanyń jumysy jandana túsip, sáıkesinshe, óńirdegi egin sharýashylyǵynyń órisi keńeımek. Byltyr oblysta sońǵy 30 jylda tuńǵysh ret 1 mln tonnadan astam astyq jınalyp, rekordtyq kórsetkish tirkelgenin eskersek, buǵan Pavlodar aýyl sharýashylyǵy tájirıbelik stansasy qyzmetkerleriniń de qosqan úlesi zor ekeni sózsiz.
Pavlodar oblysy
