Bul kúni búkil aǵaıyn-týma áýlettiń bas ıesine, aýyl-aımaq sol jerdiń aqsaqalyna, jasy kishi úlkenge arnaıy baryp, qol berip kórisip, «bir jasymen» quttyqtaıdy. Bir nársege renjisip qalyp, aralaspaı júrgen jandardyń da bir-biriniń qolyn alyp, ókpeni umytatyn sáti.
Sońǵy jyldary kórisý salty elimizdiń ózge aımaqtaryna da taraı bastaǵanyn baıqaımyz. Shynynda dinı de, saıası da astary joq, taza áleýmettik, adamı qarym-qatynasqa qurylǵan bul merekeniń ǵumyry uzaq bolatyn sııaqty.
Jalpy, naýryzdyń 14-in jergilikti qarııalar kóktemniń basy, jańa jyldyń alǵashqy kúni dep sanaıdy. Árkim jeke basynyń týǵan kúnin atap ótpeıtin eski zamanda bul búkil bir halyqtyń ortaq týǵan kúni dese de bolǵandaı. Qol alysyp kóriskende «Bir jasyńmen!», «Jasyń qutty bolsyn!» deıtini de sondyqtan.
Tarıhqa qarasaq, kórisý dástúri tek batys qazaqtarynda ǵana emes, elimizdiń kóp jerinde bolǵanǵa uqsaıdy. Shákárim Qudaıberdiulynyń balasy Ahat óz jazbalarynda: «14 mart – eskishe 1 mart. Ákeı aıtty: «Búgin eskishe 1 mart, qazaqsha jańa jyl, Ulystyń uly kúni deıdi. Al jańa jyldyń burynǵy aty – Naýryz, bul farsy tili, jańa kún degen sóz. Qoja-moldalar eski ádetti qaldyramyz dep, qurban, oraza aıttaryn ulys kúni degizip jibergen. Eski qazaqsha, eski túrikshe jańa jyl kúniniń aty – ulys. Jańa jyl basynyń ulys ekenine mynadaı dálel bar. «Ulys kúni qazan tolsa, ol jyly aq mol bolar. Uly kisiden bata alsa, sonda oljaly jol bolar» degen...».
Mańǵystaý oblysynda Kórisý kúnin jergilikti jurt «Amal» dep ataıdy. Sońǵy jyldary bul merekeni maıly qııan jurty Otpan taýdyń basynda uran ot jaǵyp, kópshilik dástúrli sharaǵa aınaldyryp aldy. «Amal» (hamal) – naýryz aıynyń kóne ataýy. Hamal, sáýir, zaýza, saratan, áset, súmbile, mızan, aqyrap, qaýys, jedi, dálý, hut dep keletin arabsha aı ataýlaryn kúndelikti turmysta qoldanatyn kónekóz qarııalar el ishinde áli de bar.
Kórisý kúnin atam zamannan beri atap ótetin bolsa da, Batys Qazaqstan oblysynda bul mereke zamanaýı keskin-kelbetin qalyptastyra qoıǵan joq. Áıtpese, jan bitkendi ultyna, dinine, jynysyna, áleýmettik tegine bólmeıtin naǵyz halyqtyq kórisý merekesin ultty uıystyrýǵa, tatýlyqty arttyrýǵa baǵyttalǵan shynaıy sharaǵa aınaldyrýǵa ábden bolar edi.
– Dál osy Kórisý merekesin jalpyhalyqtyq shoýǵa, oqıǵaly týrızm nysanasyna aınaldyryp jiberýge bolar edi. Mysaly, UNESCO-da tirkelgen qazaqtyń materıaldyq emes mádenı muralaryn – kıiz úıin, aıtysy men kúı ónerin, asyq oıyny men qazaqsha kúresin, qusbegilik ónerin, ulttyq dastarqan mázirin nasıhattaıtyn ǵajap shoý uıymdastyrýǵa bolady. Iаǵnı etnostyq baǵyttaǵy festıval bolýy kerek. Menińshe, bul sharanyń fıshkasy, ıaǵnı basty ereksheligi dál osy kórisý saltynyń aınalasynda bolǵany durys. Osylaısha, festıval, shoý retinde ótse, jergilikti halyq qana emes, kórshiles óńirden de týrıster kelip, qarajat túser edi. Batys Qazaqstan oblysy Reseı Federasııasynyń 5 gýbernııasymen shektesedi, ol jerde qazaq mádenıetine qyzyǵýshylar az emes. Mysaly, ulttyq festıval naýryzdyń 14-inde bastalyp, úlken meıram – 22 naýryzǵa deıin sozylsa, ár kún ártúrli taqyrypqa arnalsa. Árıne, mundaı úlken sharany uıymdastyrýǵa qarajat kerek. 5-6 jylǵa deıin ózin-ózi aqtamaıdy da. Biraq turaqty ári óz deıgeıinde ótkizip otyrsa, dástúrli sharaǵa aınalyp, keıin ájeptáýir qarjy túsiretin festıvalǵa aınalar edi, – deıdi belgili ólketanýshy, jergilikti týrızmdi damytyp júrgen Aıbolat Qurymbaev.
Ázirge Batys Qazaqstan oblysynda kórisý kúnine jyl saıyn turaqty shara ótkizip júrgen bir uıym – Dádem ata – Jumaǵazy haziret qory. Halyqaralyq Samara-Shymkent kúre jolynyń boıynda ornalasqan Dádem ata áýlıeniń zııaraty – keńes zamanynda da basynan adam arylmaǵan kıeli meken edi. Búginde Qazaqstannyń jalpyulttyq kıeli nysandary tizimine kirgen osy jerde jyl saıyn 14 naýryzda úlken as beriledi. Arnaıy shaqyrylǵan el aqsaqaldary tórge shyǵarylyp, ǵıbratty áńgimeler aıtylady, jastar bata alady. Sońǵy jyldary pandemııa saldarynan saıabyrsyp qalǵan kópshilik sharalar qaıta jandana bastady. Búgin de áýlıeli meken ábigerge toly.
Jergilikti mádenı mekeme basshylarynyń habarlaýynsha, Oral qalasynda Tuńǵysh Prezıdent alańynda teatrlandyrylǵan konserttik baǵdarlama ótedi. О́ńir basshylary, ákimder Dostyq úıinde oblysqa tanymal qarııalarǵa amandasyp, alańǵa kelýi josparlanǵan.
«Hamal (naýryz) basynda qazaq ǵurpynsha jańa jyl kirip, eski jyl shyǵady. Eski ólip, jańa tirilgende, ólgendi eske túsirip, jaqsy jaǵyn, qylǵan jumystaryn aıtyp otyrý ádet...» dep bastap, belgili aǵartýshy Ǵumar Qarash «Durystyq joly» gazetinde 1918 jyldyń egjeı-tegjeıli esebin bergen eken. Árıne, qazir de túrli deńgeıdegi ákimder halyq aldynda esep bere bastaıtyny bar. Biraq ol esep ǵulama Ǵumardyń parasat-paıym bıigine jete bermeıtini ókinishti...
Bir-eki aýyz sózimizdi sol Ǵumar Qarashtyń ǵasyr ótse de eskirmegen shýmaǵymen aıaqtaıyq:
Jańarǵan qutty bolsyn
jylyń, qazaq!
Jarqyrap tursyn
balqyp kúniń, qazaq!
Ár jerde azamatyń bas kótersin,
Esitip bostandyqtyń únin,
qazaq!
Shirigen eskilikti otqa jaǵyp,
Ushyrsyn kókke qaraı kúlin,
qazaq!
Bostandyq jańa týǵan
kún astynda
Kúneltsin kórmeı qara túnin, qazaq!
Qaıyrly, meıirimdi, qutty bolsyn,
Jańarǵan jylyń qazaq,
jylyń qazaq!
Batys Qazaqstan oblysy
