Rýhanııat • 20 Naýryz, 2022

Jeti qazyna – jeti yrys

13974 ret kórsetildi

Keıbir jaǵdaıda kóshpendiler tanymynda materıaldyq qundylyqtardy da qazy­­na­ǵa telý bar. Demek qazaqtyń qazyna týra­ly pálsapalyq baılamy – qarapaıym tilmen aıtqanda, qoǵam­dyq damýdyń ustyn­da­ryna jatatyn materıaldyq hám rýhanı qun­dy­­lyq­tar. Iаǵnı jeti qazyna dál mynaý deı­tin­deı naqty toqtam joq. Biraq bul uǵym hal­qymyzdyń ejelgi tanymyna sińiril­gen – «jeti qabat kók», «jeti qabat jer», t.b. tujy­rym­da­ry negizinde «jeti» sa­nyna tu­raq­tap, basty qundylyqtardy ár­túrli jeti jikke bólgeninen ańǵarýǵa bo­la­dy.

Mysaly, óte ertedegi bir nusqada kúlli ǵalam, jaratylysty, ıaǵnı – Aspan, Kún, Aı, Ot, Sý, Jer, Aýa dep jeti negizge jiktep, bulardy «Uly jeti qazyna» dep tanyǵan. Dál osy ustanymy qytaıdyń kóne Dao ilimi arqyly Azııa halyqtaryna tarap, ejelgi túrki babalarymyzdyń da tanym kókjıegine áser etkenin ańǵaramyz. Jalpy, «jeti» adam­zat­tyń tirek tutatyn sany. Mysaly, bizdiń zamanymyz­dan buryn 1500 jyl buryn ómir súrgen va­vılondyqtar «jeti» sanyn kıe tu­typ, ǵıba­dat­hanalaryn jeti qat etip jasasa, jeti qazyna uǵymy ıslam dininde: Qyzyr, Baq, Aqyl, Ilim, Baılyq, Densaýlyq jáne Quranda aıtylatyn «Úńgir ıeleri» týraly aıattyń táp­sirindegi qytymyr atty It nusqasymen to­lyǵady.

Al qazaq halqynyń uǵymyndaǵy jeti qazyna qandaı? Ǵalym Ismet Keńesbaev ejelgi mıfologııa jaıly eńbekterinde, ultymyzdyń aýyz ádebıeti men pálsapasynda jeti sany kıeli bolyp esepteledi. Mysaly, Táýke han tusyndaǵy el basqarýdyń zań-joralǵysy «Jeti jarǵy» atalýy tegin emes, deıdi.

Sol sııaqty HIH ǵasyrda ómir súrgen, ataqty Bógenbaı batyrdyń shóberesi Saqqulaq bı: «adamnyń basshysy – aqyl, jetekshisi – talap, jolaýshysy – oı, joldasy – kásip, qor­ǵa­ny – sabyr, qorǵaýshysy – minez, synaý­shy­sy – halyq, jeti qazyna degen osy» dese, al kóp jaǵ­daıda halqymyzdyń turmystyq-rýhanı tir­shiligi men mádenıetine ózek bolǵan: Aqyl­dy áıel, Júırik at, Qyran búrkit, Qumaı tazy, Be­ren myltyq, Qandy aýyz qaqpan, О́tkir kez­dik osy jeteýin «jeti qazyna» dep tanyp júr­miz.

Al qaharman tulǵa Baýyrjan Momyshuly ata­myz joǵaryda aıtylǵan jalpy halyqtyq uǵym­ǵa sińirilgen qazynalardy taldaı otyryp, bular er-azamattyń jeke basyna, turmys-tirshiligine qajetti qundy dúnıeler ekenin aıtyp, jigittiń jeti qazynasyn bylaı dep túsindiredi: «1. Júırik at – jigittiń qanaty. «At – er qanaty» degendeı, atsyz jigittiń kúni qarań bolǵan; 2. Qyran búrkit – jigittiń alǵyrlyǵy, búrip túser kúsh-qýaty; 3. Qumaı tazy – senimi, dosqa adal beriktigi; 4. Beren myl­tyq – oty, qahary; 5. Qaqpan – serti, birsózdi márttigi; 6. Almas kezdigi – susy, aıbyny; 7. Sulý áıel – eldiń bárine sulý qaıdan tabyla bersin, biraq sulý bolsyn-bolmasyn, ol – er-azamattyń artyndaǵy qamaly, otynyń berekesi. Sulý áıel degende tek bet kórki emes, onyń jan tazalyǵy, aqyl-parasatyn aıtady. Beti jyltyraǵan urǵashynyń bári qazynaǵa jatpasa kerek. Sózdiń qysqasy, er jigittiń basyndaǵy osy jeteýi túgel bolsa, tar­shy­lyq kórmeıdi, depti burynǵylar».

Osy oraıda, qazaqtyń etnografııalyq saryndy týyndylarynyń biri «Ańshynyń áni» atty shaǵyn án-tolǵaýda: «Júırik at, qyran búrkit, ushqyr tazy, Jigittiń oǵan qumar ónerpazy, Kúlimkóz, oımaq aýyz bir sulýǵa, Taryqpa oıda-joqta qalsań tańylyp...» degen shýmaqta, joǵaryda Baýkeń atamyz jiktep-jiliktegen qazynalardyń soraby aıtylady.

Endi osy qazynalarǵa jeke-jeke toqtalar bol­saq, joǵarydaǵy jeti dúnıe bir ǵana adamǵa tán buıymdar. Demek bul qazynalar jeke tulǵaǵa qajet jaraq retinde, jigittiń sán-saltanatyn tolyqtyryp turatyn zattyq qundylyqtar. Atam qazaq aqyldy hám sulý áıeldi «Aqyldy áıel – yrysyńnyń jartysy» nemese «Jaqsy bolsa alǵanyń, Dúnıeniń shyraǵy...» dep sıpattasa, júırik atty «Er qanaty – júırik at» nemese «Jaqsy jylqy – jan azyǵy» degen eken.

Sol sııaqty, qazaq qyran búrkitti er jigit­tiń sánine balasa, qumaı tazy, beren myltyq, qandy aýyz qaqpan, ótkir kezdik bulardyń bári turmystyq mádenıettiń asa qajet ja­raq­tary retinde kóshpendilermen birge, bite qaı­nasyp jasap kele jatqan dúnıeler. De­mek jeti qazyna degenimiz – jeti yrys. Bul qazynalar – zattyq mura retinde adamnyń aqyl-oıyn, amal-aılasyn jetildirip, tabıǵatpen etene úılesimin, ańǵarympazdyǵyn arttyratyn dúnıeler. Bir sózben aıt­qanda, «Itti alyp, ańǵa shyq­sa, qusty bireý, Erine altyn baldaq etip tireý, Jigittiń bes kún jarym ǵumyrynda, Pa, shir­kin, bolsyn degen bul bir tileý» dep ánde aıtylǵandaı adamnyń aqyl-parasaty men sán-salta­na­tyn ushtaıtyn baǵa jetpes qundylyqtar.

Sońǵy jańalyqtar

Aqyly joldaǵy ahýal qandaı?

Aımaqtar • Keshe

Buǵybulaý

Qazaqstan • Keshe

Júze bilý – ómir

Qoǵam • Keshe

О́lketanýshy

Qazaqstan • Keshe

Kebenek

Tarıh • Keshe

Sáýkele

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar