Mereıli merekeniń taǵylymy

Bereke bastaýy

Naýryz – birliktiń, yntymaqtyń, bereke men tatýlyqtyń merekesi. Bul kúni arazdasqandar – adamgershilik, renjiskender – raqymdylyq jolyn ustanady. Asylynda musylmandar úshin bireýge renjýge de, ózgeni ren­ji­­­týge de bolmaıdy. Alla taǵala qa­­­­sıetti Quranda «Keshirim jolyn us­­­tan» dep buıyrǵandyqtan, osynaý izgilik merekesinde adamdar keshi­rimdilikke, tatýlyqqa uıysady. Ra­syn­da da, qazirgi kezde jeri keń, al sany az qazaq halqyna aýyzbirshilik aýadaı qajet. Ol úshin birigip is jasaýymyz kerek. Uly Jaratýshymyz Qasıetti Quranda: «…Jaqsylyqqa, taqýa­lyqqa járdemdesińder. Kúnáǵa jáne dushpandyqqa járdem­des­peń­der. Alladan qorqyńdar! Kúdiksiz Al­lanyń azaby qatty» («Máıda» sú­resi, 2-aıat) degen. Birliginen aıy­ryl­ǵan elden bereke qashady. Jaratýshy Alla Quran Kárimde bizdi birlik pen yntymaqqa shaqyra otyryp, bylaı deıdi: «Barlyqtaryń Allahtyń jibine (dinine) jarmasyńdar, sondaı-aq ózara bólinbeńder» (Ál-Ǵımran súresi, 103-aıat). Al paıǵambarymyz Muhammed Mustafa (Allanyń oǵan ıgi­ligi men sálemi bolsyn): «Mú­min­­der kirpishterden qalanǵan bir ǵı­marat ispettes» deı otyryp, biz­der úshin birlik pen yntymaqtyń qan­shalyqty mańyzdy ekendigin bil­dir­gen. Sondaı-aq Islam dini árbir ult ókil­derine qurmetpen qarap, eshkimdi ultyna, násiline jáne jynysyna qarap ajyratyp bólmeıdi.

Árqashan keshirimdi bolyńyz

Dinimiz árbir pendege meıirimdi jáne keshirimdi bolýdy buıyrady. Bul shyn máninde, halyqtyǵymyzǵa, eldigimizge ejelden beri óte jaqyn másele desek artyq aıtqandyq emes. Qa­sıetti Quran Kárimde bylaı deıdi: «Ke­shirim jolyn usta, durystyqqa bu­ıyr, bilmestikten aýlaq bol» (Aǵraf-199).

Islam bizden úı ishinen úı tigýdi ne­mese túrli aǵymǵa bólinip, keıbir dinı-saıası toptyń qolshoqpary bolyp, búlik shyǵarýdy emes, kerisinshe qo­ǵamdaǵy yntymaq pen birlikti us­ta­nýdy buıyrady.

Paıǵambarymyzdyń (Allanyń oǵan­ ıgiligi men sálemi bolsyn) myna bir hadısinde: «Senderge birge bo­lý­­laryńdy ósıet etemin. Bólinip shy­­ǵý­dan óte qatty saq bolyńdar. Sebebi shaıtan jeke basyna ómir súr­gen kisige jaqyn bolady. Birge bol­ǵan eki adamnan alys turady. Kim­de kim jánnattyń dál ortasynda ómir súrgisi kelse, birge bolýǵa mán ber­sin» (Tırmızı, Fıtán 7).

Batańyz qabyl bolsyn

«Batamenen er kógeredi, jańbyr­menen jer kógeredi» dep halqymyz tekke aıtpaǵan. Osy oraıda myna hıkaıany aıtyp ótýdi jón sanaımyz.

Ábý Hanıfanyń atasy Zuta ar­daq­ty sahaba Álımen (r.a) kez­de­sip, balasy Sábıtke ıgi tilek tileýin ótinedi. Sonda ardaqty sahaba Álı (r.a) Jaratqan Alladan onyń ulyna jaq­sylyq, qut-bereke tilep, duǵa etedi. Sol shynaıy jasalǵan duǵa qa­byl bolyp, Sábıtten álemge másh­húr Ábý Hanıfa atymen atalatyn Nuǵ­man esimdi dúnıege ul keledi. Bul da bolsa «jaqsydan – sharapat» de­gen sózdiń dáleli bolsa kerek. Son­dyqtan osyndaı aıtýly mereke kún­deri úlken kisilerden bata alýǵa ty­ry­­sý kerek.

Syılyq berýdi umytpańyz

Eki dúnıe sardary – Muhammed paıǵambarymyzdyń (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn) árbir amal-áreketi – adamzat úshin asyl mura, adastyrmas aqıqat jol ekendigi daýsyz. Endeshe, súıikti paıǵambarymyz ja­sa­ǵan árbir amal-áreketti qaıtalaý – biz­derdi saýapqa kenelteri sózsiz.

Súnnetterdiń ishindegi eń názigi – syılyq jasaý dástúri. Bul adam­dar­­dyń arasynda dostyq pen súıis­pen­shilikti nyǵaıtady. Ábý Hýraıra (r.a.): «Bir-birińe syılyq jasańdar, bir-birińdi jaqsy kóresińder», degen hadıs jetkizgen (Baıhaqı).

Syılyq jasaý úshin asa kóp qara­jat jumsaýdyń qajeti shamaly. Kitap­sha, oramal, taqııa, shapan, gúl, qa­lam­sap sııaqty qarapaıym zattardy shyn yqylaspen ata-anaǵa, áıeline ne­mese kúıeýine, aǵa-inige syıǵa berý olardyń kóńilin bir marqaıtyp tas­taı­tyny belgili. Naýryzda káde-syı­lyq jasaýdy umytpaıyq.

Sálemge sarańdyq jasamańyz

Ata-babalarymyzdyń: «Sálem túzelmeı, álem túzelmeıdi», «Sálem – sózdiń anasy», «Sálem – sóz basy» de­gen nasıhattary sálem berýdiń ma­ńyzyn aıshyqtaı túsedi. Sálem – bul arab tilindegi «As-Sálám» sózi, ma­ǵynasy «tynyshtyq, beıbitshilik, amandyq-esendik» degendi bildiredi

Sálemdesý – Jaratýshy Jabbar Jalǵyz Iemiz Allanyń úıretken esendik sózi. «As-Sálám» – Alla taǵa­lanyń kórkem esimderiniń biri. Ábý Hýraıradan (r.a.) jetken hadıste paıǵambarymyz (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn): «Adam­­dardyń eń álsizi – duǵaǵa ál­siz­dik etkeni (ıaǵnı qajetin Alla ta­ǵaladan tileý isine selqos qara­ǵa­ny). Adamdardyń eń sarańy – sálem­ge sarańdyq etkeni» (ımam Taba­ronı jáne Imam Báıhaqı), – dese, Ábý Zarrdan (r.a.) jetken hadıste: «Rasýlýlla (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn)maǵan: «Sharıǵat oń kórgen árbir iske, tipti baýyryńdy jaıdary júzben qarsy alýdyń ózine nemquraıly qarama»,  dedi» (ımam Múslim).

Ábý Hýraıradan (r.a.) jetken hadıste paıǵambarymyz (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn): «Kólikte otyrǵan adam – jaıaýǵa, júrip kele jatqan – otyrǵanǵa, azshylyq – kóp­shi­likke sálem beredi», delingen. Minekı, musylmandyq sálemdesý úlgisi – jaı aıtylǵan sóz emes, amandasyp turǵan adamǵa tirshiliginde, árbir isinde Alla Taǵaladan esendik, amandyq, bereket tileý bolyp tabylady.

Kim birinshi sálem beredi:

– Kishi – úlkenge;

– О́tip bara jatqan – turǵan adamǵa;

– Attyly adam – jaıaýǵa;

– Kóliktegi kisi – jaıaýǵa;

– Azshylyq – kópshilikke;

Sálem beredi.

– Qabirstanǵa barǵanda;

– Eshkim joq úıge kirgende;

– Aýrýdyń aldyna kóńil surap barǵanda;

– Meshitke kirgende sálem beri­le­di;

– Ul-qyzy ata-anasyna birinshi bolyp sálem beredi.

Aǵash otyrǵyzýdyń saýaby mol

Halqymyzdyń tarapynan Naý­ryz merekesinde adamdarǵa ǵana emes, tabıǵatqa da erekshe qam­qor­lyq jasalyp otyrǵan. Ol jó­nin­de dana halqymyz: «Bir tal kes­seń, on tal ek», degen qanatty sóz qaldyrǵan. Muny Islam dini erek­she qoldaıtyn dástúr deýge bola­dy. Asyl dinimizde tabıǵatty aıalaý jáne ony qamqorlyqqa alý ja­ıynda Paıǵambarymyz (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn) bylaı degen: «Bir musylman bir aǵash otyrǵyzsa nemese bir nárse ekse jáne odan bir qus, bir adam nemese janýar­ jese, ol adam úshin sadaqa bolyp esep­teledi» (Býharı rıýaıaty).

Naýryzkóje din joralǵysymen úndesedi

Qazirgi kúnderi Naýryz merekesin «jaqsy bıdǵat» dep tanýǵa bola ma degen syńaıdaǵy suraqtar jıi kez­desedi. Hanafı mazhabynyń shart­tarymen Naýryz merekesin jaq­sy bıdǵat dep tanýǵa tolyq negiz bar. Sebebi ataqty Imam Aǵzam quqyq­tyq mektebindegi úkim berýdiń jeti qaı­narkóziniń biri – ádet-ǵuryp.

Úkim berýdiń «ádet-ǵuryp» qaǵı­da­sy boıynsha, ıslam jańadan engen eldiń burynǵy salt-dástúrleri ıslam negizderine qaıshy kelmeı, qoǵamdyq qatynasty oń rettegen bolsa, bul salt-dástúrler saqtalady ári musylman quqyǵynyń úkimi re­tinde qarastyrylady. Búgingi dás­tú­rimizdegi Naýryz merekesiniń ıs­lam­ǵa eshqandaı ala-bótendigi joq. Máselen, Naýryz merekesinde da­ıyn­­dalatyn naýryzkójeniń ıslam mádenıetindegi «ashýra táttisimen» mazmuny bir.

Nuh (ǵ.s.) kemeden qaýymymen jerge túskende dorbanyń túbinde tam-tumdap qalǵan túrli daqyldardy qa­zanǵa salyp pisirip, sodan «ashýra táttisin» jasaǵan. Árbir jyly mu­syl­mandar Ashýra merekesi kún­de­ri «ashýra táttisin» jasap, bir-birin qonaq etedi. Qazaqtar da Naýryz merekesinde qystan qalǵan dorbanyń túbindegi dán-daqyldan naýryzkóje daıyndap, bir-birine dám tattyra­dy. Iаǵnı qazaqtyń naýryzkóje daıyn­daý dástúri Islam dininiń joral­ǵy­la­ryna negizdelgen.

Naýryz amaldary

 Merekelerdiń ishindegi eń me­reı­li­si – áz Naýryz merekesi. Osy kún­deri myna amaldarǵa nazar aýdar­ǵan artyq bolmaıdy. Mereke kúnderi:

– ǵusyl quıyný, ıaǵnı kóshege tazalanyp, dáretpen shyǵý;

– jaqsy jáne taza kıim kııý (múm­kin­digi bolyp jatsa jańa kıim­der kııý);

– jaǵymdy ıis maılar sebý;

– mereke kúnderi Alla Taǵalany es­ke alyp, duǵa-tilek jasaý;

– eń birinshi, kishkentaı baldyr­ǵan­darǵa, balalarǵa syılyqtar men oıynshyqtar alyp berý;

– ata-anamyzdy, dostarymyzdy mere­kemen quttyqtap, syı-sııapat jasaý;

– mereke kúnderi arazdasýshylardy tatý­lastyrý;

– aıtýly kúnderi áýeli kórshi­le­ri­mizdiń dinine, ultyna qaramastan me­re­kemen quttyqtaý;

– ómirden ozǵan adamdardyń úı­le­ri­ne baryp Quran baǵyshtaý;

– naýqastanǵan baýyrymyzdyń kóńilin suraý;

– turyp jatqan jerimizge aǵash otyrǵyzyp, aryq-atyzdardy tazalaý;

– jaǵdaıy tómen otbasylar men men jetim-jesirlerge qol ushyn sozý, kómek berý;

– kópshilikke qaıyrymdylyq ne­gi­zinde as berip, dastarqan jaıý;

– jasy kishi úlkenderge baryp sálem bergeni abzal;

– saýapty istermen aınalysý, t.b.

Jalpy, bul kúnderi udaıy qýa­nysh­ta bolyp, barsha jaqsylyq ataý­ly­nyń basy-qasynda júrip, qoldan kelgen izgi amaldar jasaý – siz ben bizdi Alla taǵalanyń raqymyna bó­leı­­tin amaldar, ınshaallah.

Muhamedjan ESTEMIROV,

Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy Shymkent qalasy
bas ımamynyń orynbasary