Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Eń bastysy, elordany azyq-túlikpen qamtý aımaǵyna jatatyn oblystyń berekesi mol bolýy shart. Berekeniń mol bolýy kóktemgi beınetti istiń tyńǵylyqtylyǵyna tikeleı baılanysty. Bıyl 17 myń gektar alqapqa kartop, 2,7 myń gektarǵa kókónis ósirilmek. Dıqandar daqyl túrlerin mol óndirse, básekelestik paıda bolyp, ónim baǵasyn sál de bolsa arzandatýǵa septigi tıip qalar degen úmit bar. Byltyrǵy qurǵaqshylyq kezinde baǵymdaǵy maldyń jem-shóbin taýyp berý malsaq qaýymnyń bas aýrýyna aınaldy. Bıyl da dalada qar az, qys boıy jaýǵan aq ulpa at tilerseginen ǵana keledi. Qazirdiń ózinde egistik alqaptardyń qary erip ketti. Naýryzdaǵy syrǵyma borannyń saı-salany qýalaǵan az ǵana qary negizinen ormandy alqaptardyń yǵynda. Uzaq jylǵy mol tájirıbesi bar dıqandar endigi arada kóktemgi ylǵal jabý jumystaryn tyńǵylyqty júrgizý qajet ekenin aıtyp otyr. Áıtpese, ylǵal topyraqqa sińbeı ushyp ketse, kókóskinniń boı salyp kóterilýi qıyn. Mal azyǵyn muqııat qamdaý úshin 185,5 myń gektarǵa tuqym sińirý mejelengen. Bul oraıda da ósim bar. Naqtyraq aıtatyn bolsaq, 2021 jylǵy deńgeıden 10 myń gektarǵa artyq. Osy arada jalǵyz egistik sharýashylyǵyna ǵana ıek súıemeı, tórt túlik maldyń qamyn oılaýdyń da qajet ekenin ekpin túsirip aıta ketsek artyqtyǵy bolmas. Jer kólemi óte kóp óńir úshin keńeıtilgen 10 myń gektar asa tolymdy kórsetkish emes. Sondyqtan, aýyl sharýashylyǵy qurylymdary mal azyǵyna meılinshe mán bergenderi jón bolar edi.
Álemdegi geosaıası jaǵdaıǵa oraı kóktemgi naýqanda tuqym jetkilikti bolar ma eken degen kúdik kóńilge alań kirgizgen edi. Dátke qýaty, dál qazirdiń ózinde bul oraıdaǵy barlyq suranys 100 paıyz oryndalǵan. Demek asa bir qajettilik joq. Qolda bar tuqymdy saralaı ketetin bolsaq, birinshi sanattaǵysy 153 myń tonna, sondaı-aq ekinshi sanatty 105, úshinshi sanatty 25 myń tonna tuqym bar. Bul kólem óńirdiń barlyq sharýashylyqtaryn tuqymmen tolyq qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Oblysta ózine qajetti sapaly tuqym qamdap alatuǵyn jaǵdaı bar. 33 elıtalyq tuqym sharýashylyǵy barlyq aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn óngishtik qasıeti joǵary tuqymmen qamtamasyz ete alady. Bıylǵy kóktemde elıtaly tuqym sharýashylyqtarynyń qambalarynda 50 myń tonnaǵa jýyq tuqym irkilip qalǵan. Onyń ishinde elıtalysy 27 myń tonna, birinshi reprodýksııalysy – 23 myń tonna.
Burnaǵy jyldary sheshýshi kezeńde qolbaılaý bolatyn dúnıe, aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń mashına-traktor parkiniń ábden tozyǵy jetýi bolatyn. Sońǵy jyldary memlekettiń kómegi arqyly bul másele de ońynan sheshilip qaldy. Dıqandar úshin ár sáti qymbat naýqandyq jumys kezinde qolda bar tehnıkanyń bári kidirmeı júrip-turýy kerek.
О́ńir dıqandary bıyl erte qamdandy. Sol istiń nátıjesinde kóktemgi dala jumystaryna qajetti barlyq tehnıka jóndeýden ótkizilip, 100 paıyz daıyndyq shebine qoıyldy. Egis naýqanyna uzyn-yrǵasy 18 myńnan astam tuqym sebetin tehnıka men joǵary ónim egý kesheni qatystyrylmaq. Az kúsh emes. Osyndaı daıyndyqtyń nátıjesinde kóktemgi dala jumystaryn topyraqtaǵy ylǵal keýip ketpeı turǵanda seýip úlgerýge bolady. Jyl basynan beri shamamen 9 mlrd teńgeniń 229 aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy satyp alynǵanyn aıtar bolsaq, óńirdegi dıqandar múmkindiginiń birshama molaıyp qalǵanyn ańǵarýǵa bolady. Naqtyraq aıtqanda, 65 traktor, 48 kombaın, 22 tuqym sepkish jáne basqa da tehnıka alyndy.
Endigi másele – janar-jaǵarmaı. Sońǵy jyldary oǵan Úkimet tarapynan jetkilikti kóńil bólinip otyr. Bıyl da arzandatylǵan baǵamen 72 myń tonna dızel otyny bólindi. Bul – óńirge qajetti janar-jaǵarmaıdyń 95 paıyzy. Búgingi tańda qalǵan kólemge aldyn ala qarajat tólenip, aýdandyq termınaldarǵa tasymaldanýda. Kógerip kóktem kelgenshe bul baǵyttaǵy kóp-kórim sharýa ýaqtyly tyndyrylmaq. Eger osy jospar júzege assa, dıqandar janar-jaǵarmaıdan qysylmaıdy. Bul arada aıta ketetin bir jaıt, sońǵy baǵa – lıtrine 208 teńge. Pavlodar munaı óńdeý zaýytynan 32 myń tonna jáne Shymkent munaı óńdeý zaýytynan 40 myń tonna janar-jaǵarmaı jetkizý kózdelgen.
Mol astyqtyń negizin qalaıtyn jaıdyń biri – tyńaıtqysh. Qajetti mıneraldy tyńaıtqyshtardy satyp alý jumystary áli de jalǵasýda.
– Búginge deıin mejelengen 100 myń tonna tyńaıtqyshtyń 40 myń tonnaǵa jýyǵy satylyp alyndy, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Erkesh Álenov, – ótken jyly 90 myń tonna kóleminde tyńaıtqysh ıgerilgen bolatyn. Bıyl jer qunaryn arttyrý úshin kólemin de ósirip otyrmyz.
Dıqandarda qajetti qarjynyń da bar ekenin aıta ketken lázim. Kóktemgi dala jumystaryn nesıelendirýge «Keń dala» baǵdarlamasy boıynsha «QazAgro» fılıaldary arqyly 2,6 mlrd teńgeniń kóleminde 76 ótinim qarjylandyryldy. «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasy» Ulttyq kompanııasy arqyly «Kókshe» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasynyń kepildigimen aýyl sharýashylyǵy ónimderin forvardtyq satyp alý jumystary júrgizilýde. Bul maqsatqa Úkimet tarapynan 23 mlrd teńge bólindi.
– Egin shyǵymdylyǵy jer qunary men ylǵalǵa baılanysty ekendigi belgili, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy «Qulan» sharýa qojalyǵynyń ókili Qulan Bolatov, – bir jyldary erte ekkender utyp, kesh ekkenderdiń egini kóterilmeı qalatyny da bolady. Eń bastysy, tuqym sebetin ýaqytty qalt jibermeý qajet.
Dala tynysyn qalt jibermeı qadaǵalaıtyn sharýa adamynyń kóp jyldyq tájirıbesine súıenip aıtqan ýájine de den qoıǵan lázim. Shynynda da kez kelgen is óz ýaqytynda atqarylǵany jón emes pe?!
Aqmola oblysy
