Tátti qanttyń ashy dámi

Onyń ishinde qyryqqabat 11 pa­­ıyzǵa, pııaz 9,3 paıyzǵa, kar­top 4,7 pa­ıyzǵa, sábiz 3,3 paıyzǵa jáne ju­myrtqa 1,7 paıyz­ǵa kóterilgen eken. Al dál osy tus­ta ishki naryqta «qant daǵ­da­­rysy» týyp kete jazdaǵany bel­gili. О́kinishtisi, sońǵy 2-3 apta­da qant saýdasymen aınalysatyn deldaldardyń baǵany 40 paıyzǵa deıin qasaqana kótergeni anyqtalǵan. Sonda jyl basyn­da shamamen 235 teńgeden satylǵan qanttyń ár kılosy 587,5 teńgege birden ósken bolyp shyǵady. Kóńilge medet bolary, Úkimet elde qant jetkilikti degen usta­nymda.

Alaıda ol uzaqqa barmaıtyn sııaqty. Iаǵnı qordaǵy qanttyń túbi kó­rine bastaǵan syńaıly. О́ıtkeni, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrli­giniń málimetinshe, jyl sońyna deıingi jetis­peýshilik 45 myń tonnany quraıdy. Endi Úkimet bul máseleni ımportqa kvota bólý arqyly sheshpek. Iаǵnı, syrtqy ónimge degen táýeldilik ósedi. Al ózimiz óndirgen qant syrtqa shyqpaıdy.

– Qazirgi ýaqytta mınıstrlik 126 myń tonna qant pen quraq qant shıkizatyn bajsyz ákelýge kvota berdi. Kvotanyń qalǵan bóligine ótinimder qabyldaýdy júzege asyryp jatyr. Bul 124 myń tonna shamasynda. Al qant eksportyna ty­ıym salýdy engizýge bastama jasaldy, qantty bajsyz ákelýdi kvotalaý jónindegi ustanymdarǵa ózgerister engiziledi. Iаǵnı tasymaldaýshylar taýardy tutynýshyǵa tikeleı satý múmkindigine ıe bolady. Bul rette qantty ákelýge ruqsat berý tár­tibin engizý, baǵa belgileýdiń búkil tiz­begi bo­ıynsha aq qant pen shıki qantty ım­port­taýǵa jáne ótkizýge qosylǵan qun saly­ǵyn nólge keltirý, sondaı-aq zaýyttar­dy tolyq júkteý úshin egis alańdary men qant qy­zylshasynyń jalpy jınaǵyn ul­ǵaıtý usynylady, – degen bolatyn Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev.

Mınıstr bul sózin jaqynda Almaty oblysyna kelgen jumys saparynda taǵy da qaıtalap aıt­ty. E.Qarashókeev óńirdegi agro­óner­kásiptik keshendi damy­tý­dyń qazirgi jaǵdaıymen, atap aıtqanda, qant óndirisiniń búgingi ahýalymen tanysty. Jalpy, ishki naryqtaǵy qant tapshylyǵyn boldyrmaýdyń jolyn izdegen Úkimet ózimizdiń óndiristi qol­daý­dyń barlyq múmkindigin qaras­tyryp-aq jatyr. Jetisýlyq qant qyzyl­sha­syn ósirýshiler men jergilikti óndirý­shi­lermen kez­desý barysynda vedomstvo bas­­shysy aýyl sharýashylyǵy taýar ón­dirý­shilerine kórsetile­tin memle­ket­tik qol­daý sharalary tý­raly baıandap, salany tıim­di damytý úshin «Qant óndirý tu­jy­rym­damasy» daıyndal­ǵanyn aıtty. Onda qant qyzylshasyn ósiretin óńirlerdegi dıqandardyń usynystary eskeriledi.

– Bıyl agroónerkásip keshenin da­mytýǵa 309 mlrd teńge sýbsıdııa baǵyt­talady. Qosymsha qar­jy bólý qaras­tyrylyp jatyr. Qazir bizge qant óndirisin da­my­týǵa ne kedergi bolyp tur­ǵa­nyn anyqtaý kerek. Aýyspaly egisti, sý resýrstaryn, zamanaýı agrotehnologııany damytý men engizýdi esepke ala otyryp, alqapty keńeıtýdiń naqty kórsetkishterin esepteýimiz qajet. Bul úshin barlyq baǵytta júıeli jumys istep, salany damytýdy qolǵa alý kerek. Osy saparymnyń nátıjesi retinde sizder aıtqan usynys «Qant ón­dirý tujyrymdamasyn» daıyn­daý barysynda eskeriletin bolady, – dedi mınıstr.

Al kezdesýge qatysqan sharýalar qant qyzylshasyn ósirýdegi negizgi másele zaýyttardyń shıkizatty tómen baǵada satyp alýynda bolyp otyrǵanyn aıtty. Shıkizattyń qazirgi boljaldy qunynyń 1 kılosyna 27 teńge dep belgilenýi sharýalardy qanaǵattandyrmaı­dy. Olar bul baǵanyń 35 teńge­ge deıin kóterilgenin qalaıdy. Sonda ǵana laıyqty tabys ta­ýyp, tehnıkaǵa da, zamanaýı sýarý quraldaryna da qarjy salýǵa bolady. Degenmen bul máseleni egis naýqany bastalǵanǵa deıin sheshken jón deıdi olar.

– Biz aınalysatyn salalar birin-biri tolyqtyrady. Jylyna 3 200 tonna un, 160 tonna makaron ónimderin, 190 tonna jarma, 40 tonna jartylaı daıyn ónimder, 15 tonna shujyq, sol sııaqty nan ónimderin shyǵaramyz. Bizdiń sehtarymyz shaǵyn, ózimiz ósiretin ónim kólemine laıyqtalǵan. Qysqasha aıtqanda, túıindelgen óndiristik sıkl. Qazir sút óńdeýdi oılastyryp jatyrmyz. Mysaly, ótken jyly 4 500 tonna sút óndirdik. Ázirge ony tolyǵymen «Fýdmaster» kompanııasyna ótkizip otyrmyz. Bizde 500-den astam adam jumys isteıdi. Qant qy­zyl­shasyn ósirýmen buryn­­nan aınalysamyz. Son­dyq­­tan bul baǵyttyń damýyna biz de beıjaı qaramaımyz. Mem­leket qoldaý kórsetse, salany odan ári damytýǵa atsalysa­myz, – deıdi Eskeldi aýdanyn­daǵy «Hıl­nıcheno ı K» seriktesti­giniń basshysy Aleksandr Hılnıchenko.

Bıyl óńirdegi agrarlyq sala­nyń jalpy ónimi 1 060,7 mlrd teńge bolady dep kútilýde. Iаǵnı ósim deńgeıi 1,5 pa­ıyz bolmaq. Bul rette egistik kólemi 974 myń gek­tar­dan asqan, onyń ishinde qant qyzyl­shasynyń alqaby 6,2 myń gek­tarǵa kóbeıgen. Jalpy, qant qyzyl­shasyn damytý jos­pary­na sáıkes aımaqtaǵy tátti túbir ósetin alań jyl saıyn ulǵaı­tylyp, 2025 jylǵa qaraı 11,2 myń gektar bolady. Al oblys­taǵy qant óndirisiniń kólemi 175 myń tonna, bul eldiń qant­qa degen suranysynyń 35 paıyzyn óteıdi.

Qazir aımaqtaǵy qant óndi­ri­si qyzylshadan da, qamystan da ónim óńdep, óndirýde. Atap aıt­qan­da, byltyr Kóksý qant zaýyty qamys qantyn óndiretin jelini iske qosqan bolatyn. Bıyl­­dan bas­tap Aqsý qant zaýyty da qamys­tan qant shyǵarýǵa kiris­pek. Bul kásiporyn jergilikti jerdiń óńdeletin shıkizaty qa­jetti kólemge jetkenshe 2025 jyl­­ǵa deıin tek osy daqylǵa ma­man­­danatyn bolady. Osy maq­sat­ta bolashaqta kásiporynǵa jer­gilikti dıqandarmen qatar tátti túbir ósirýge jer ýchaskesin berý jos­­parlanyp otyr. Ázir­ge Kóksý qant zaýytynyń bas­shy­lyǵy shalǵaı aýdandardan kásip­orynǵa jetkiziletin shıkizat­tyń tasymaly úshin sharýa­shy­lyqtardy sýbsıdııalaıtyn bolady. Búginde Aqsý qant zaýy­tynyń óńdeý qýaty – 550 myń tonna. О́ndiris­ti qaı­ta jańǵyrtý­ǵa 14,5 mlrd teńge ın­ves­tısııa tartylǵan. Al Kóksý qant zaýytynyń jobalyq qýaty – 250 myń tonna, oǵan da ınvestordyń 4,5 mlrd teńge jeke qarajaty quıylǵan.

– Qant qyzylshasy – mańyzdy daqyl. Degenmen ósirý qıyn bol­ǵan­dyqtan, mol ónim alý ońaı emes. Sondyqtan sharýalar tehnıkalyq turǵydan jaraqtanyp, tabys tabýy úshin shıkizatty satyp alý qunyn durys belgileýimiz kerek. Biz óz tarapymyzdan tıisti qol­daý kórsetemiz. Sondaı-aq Úki­met tarapynan usynylǵan tu­jy­rymdamany talqylaýǵa iri sha­rýashylyqtar ǵana emes, usaq sharýa qojalyqtary ıeleriniń de qatysýy mańyzdy. Sol sııaq­ty sýarý sýynyń tarıfi, sýarý kanaldaryn tazalaý men jań­ǵyrtý, ylǵal saqtaý tehnolo­gııa­syn damytý, aýyspaly egisti saq­taý, teh­nı­kanyń daıyndyǵy má­se­le­leri de nazardan tys qal­maýǵa tıis. Jalpy, jumyla ju­mys iste­sek, ishki naryqty qant­pen qam­tý­ǵa múmkindigimiz je­tedi. Máselen, ótken jyly sura­nys­tyń 42 pa­ıyzyn biz ishki ón­diris ese­bi­nen toltyrdyq. Dúr­ligýge bıyl da eshqandaı sebep joq. Qant­pen qamtý jaǵdaıy baqy­laý­da tur, – dep sendirdi jetisý­lyq dıqan­darmen kezdesýde mınıstr E.Qarashókeev.

Almaty oblysy