Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Al elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev Qazaqstanda 15 maýsymǵa deıin bıdaı men undy eksporttaýǵa shekteý engiziletinin, erejelerdi kelisý prosedýrasy júrip jatqanyn habarlady. Mınıstr atap ótkendeı, bizdiń el osy kezeńde 1 mln tonna bıdaı men 300 myń tonna un sata alatyny belgili boldy. Biraq bıdaı ósirýshiler eń aldymen ishki naryqty elden shyǵarylatyn kólemniń 10 paıyzymen qamtamasyz etýge mindetti.
Reseı men Qazaqstannyń astyq eksportyndaǵy naryǵy aıtarlyqtaı ózgeshe ekeni osyǵan deıin talaı ret aıtylǵan. Bizdiń el bıdaı men undy Ortalyq Azııa elderi men Aýǵanstanǵa, Qytaıǵa satsa, Reseı Qara teńiz mańaıyndaǵy naryqtar men shalǵaı naryq alańdaryna satady. Demek bul tusta Reseı bizge báseke bolǵan emes. Biraq sarapshylar kórshi eldiń sheshimi bizdiń naryqqa keri áser etpese de biraz ózgeris engizýge týra keletinin ashyq aıta bastady.
«Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń Agroónerkásiptik keshen jáne tamaq ónerkásibi departamentiniń dırektory Erbol Eseneevtiń aıtýynsha, qazir eldegi astyq baǵasy tonnasyna – 150 myń teńge. Batys pen EO elderinde baǵa bizdegi mólsherden biraz qymbat. Buryn logıstıkalyq shyǵyndar paıdanyń kózin qysyp tastasa, qazirgi baǵa shyǵynnyń ornyn toltyryp, ústinen paıda kórýge múmkindik bar. Degenmen, eksport máselesinde barynsha saqtyq kerek.
«Qorymyzda astyq qory jetedi dep statıstıkaǵa senip qalýǵa bolmaıdy. Qoımalarda qansha astyq baryn túgendep shyǵý kerek. Statıstıkalyq organdardyń derekteri aımaqtardaǵy astyq qory týraly málimetterdi tek jalpylama túrde habarlap júr. Mundaı jaǵdaıda aımaqtardaǵy astyq qory týraly naqty málimetti bilý múmkin emes. Qorda qalýy tıis 1,9 mln tonna astyqty eksporttaýǵa da, ishki naryqtyń qajetine aldyn-ala jumsap jiberýge de bolmaıdy. Aldaǵy maýsymnyń shyǵymy qandaı bolatynyn Reseı de, biz de bilmeımiz. Eger jazda qurǵaqshylyq bolsa, Reseıdiń shekteý merzimin odan ári sozýǵa quqy bar. Osyǵan deıin qorda qalýy tıis astyq kólemi týraly naqty derek statıstıkamen sáıkes kele bermeıtinin talaı ret baıqaǵanbyz», dep atap ótti E.Eseneev.
Astyqqa degen qajettiligimizdiń keminde 25 paıyzy Reseıden, qalǵanyn ózimiz daıyndaımyz. Kórshi eldegi baǵa arzan bolǵandyqtan, kóleńkeli jolmen keletin astyq eksporty arqyly statıstıkadaǵy olqylyqtyń ornyn toltyryp, tuqymdyq astyqtyń biraz bóligin solardan alyp keldik. Bıylǵy qajettilikke 22 myń tonna bıdaıǵa tapsyrys berilgen. Onyń 10 myń tonnasyn alyp úlgerdik. Kóbi kelisimge qol qoıyp, aqshasyn tólep, jetkizilýin ǵana kútip otyr. Endigi jerde el Úkimeti osy kelisilgen, jarty aqshasy tólengen astyqty elge kirgizýge jaǵdaı jasaýy kerek.
«Reseıdiń EAEO elderine astyq eksportyn shekteý týraly málimdemesi elimizdiń Aýǵanstan, Tájikstan jáne О́zbekstan sııaqty eksporter elderine de áser ete bastapty. Alystaǵy Mysyrdan da usynystar túsip jatyr. Bul faktor eksport kólemin taǵy kem degende 100 myń tonnaǵa arttyrý qajettigin alǵa tartyp tur. Bizde óz qajettiligimizden birneshe ese kóp astyq ósirýge múmkindik bar», deıdi E.Eseneev.
Sarapshy Úkimet usynǵan eksporttyq baj salyǵy týraly máselege de pikir bildirdi. «Bizge taýar óndirýshilerge, ásirese un óndirýshilerge kómektesý úshin sýbsıdııa tetigin barynsha jetildirip, retke keltirý kerek. Bolashaqta sýbsıdııanyń ornyna tómen paıyzben nesıeler beriledi degen pikir bar. О́zbekstanǵa, Qyrǵyzstanǵa eksporttaǵan kezde eksporttyq baj salyǵy bolmaıdy degen kelisim bar. Bul kelisimder memleketaralyq kelisimder negizinde ratıfıkasııalanyp ketkendikten, biz ony buza almaımyz», dep túsindirdi E.Eseneev.
Iаǵnı elimizge astyq naryǵyn ártaraptandyryp, daıyn ónimderge basymdyq beretin kez keldi. Alys-jaqyn kórshiler qazaq bıdaıynan un tartyp, shetelge eksporttap otyr. Sondyqtan astyqtyń basym bóligin ózimizde qaldyryp, daıyn ónimder shyǵarýǵa arnalǵan logıstıkalyq áleýetti paıdalanǵan abzal. Sarapshylar jerdiń tozyp, qunarlylyǵynyń tómendeýi, kórshi memleketter tarapynan bolǵan dempıngter saldary taýar óndirýshilerdiń jaǵdaıyn álsiretkenin aıtyp júr. Meteorologter bıylǵy jazdyń astyqqa asa qolaıly bolmaıtynyn erte kóktemnen bastap eskerte bastady. Bul faktor elde qalatyn astyq qoryn erte bastan qamdap alý qajettigin kórsetip tur.
Qazaqstan astyq óńdeýshiler odaǵynyń tóraǵasy Evgenıı Gannyń aıtýynsha, bul túıtkilderdiń bir ǵana sebebi bar – aýyl sharýashylyǵynyń óńdelgen ónimi salasynda naqty eskport strategııasy joq. Bıdaı men un qoryn astyq eksporty, undy ishki tutyný jáne un eksportyna bólip qarastyrý kerek. Reseıden keletin astyq ımporty elimizdegi astyq baǵasymen salystyrǵanda arzan bolǵandyqtan baǵa belgilýge áser etip, astyq baǵasyn turaqtandyryp keldi. Demek aldaǵy ýaqytta astyq baǵasynda byltyrǵy baǵamen salystyrǵanda ózgeris bolýy ábden múmkin. E.Gannyń aıtýynsha, jyldyń jartysynda bıdaı baǵasynyń qansha bolatynyn eshkim aıta almaıdy.
Reseıdiń astyq eksportyn shekteý týraly másele qaralǵan Eýrazııalyq komıssııa otyrysynda EAEO-nyń barlyq aýmaǵynda aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksportyn retteýdiń biryńǵaı tetigi – eksporttyq baj salyǵy nemese kvotany engizý máselesi kóterilgen-di. Astyq óndirýshiler odaǵy bul sátti ýystan shyǵaryp alýǵa bolmaıtynyn aıtady. Eksporttyq baj salyǵyn astyq ósirýshilerdi qoldaýǵa baǵyttaıtyn kez keldi. Bul olarǵa memleketke de, astyq ósirýshilerge de qosymsha tynys alýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstan astyq óńdeýshiler odaǵynyń vıse-prezıdenti Talǵatbek Álıhan qazir astyq qorynda 6 mln astyq baryna kúmándánatynyn aıtty. 2021 jylǵy qýańshylyq kezinde astyq túsimi oıdaǵydaı bolǵan joq. Sarapshy aıtyp ótkendeı, 2022 jyldyń qańtarynda eksportqa 600 myń tonna, aqpanda 700 myń tonna astyq jóneltildi. Bul 2021 jyldyń qańtar-aqpan aılarymen salystyrǵanda eki esege jýyq kóp. Demek astyq eksportyna baj salyǵyn engizý unnyń kóbirek daıyndalýyna múmkindik beredi. Biz úshin bıdaıdyń bási emes, unnyń básekesi joǵary bolaıyn dep tur.
«Qazaqstan óz astyǵyna eksporttyq baj salyǵyn engizse, Reseı bıdaıyn Qazaqstanǵa jetkizýdi qalpyna keltirýge týraly kelissózderde biraz jeńildikterge ıe bolamyz. Onyń qansha bolatynyn barlyq múddeli taraptar birge talqylap, ortaq sheshimge kelýi kerek», deıdi T.Álıhan.
Sarapshylar eksporttyq baj salyǵyn engizý týraly usynysty, tipti astyq treıderleriniń ózi qoldaıtynyn osyǵan deıin de aıtyp kelgen. Ázirge barynsha aıqyn túsinikti tetik osy ǵana. Sarapshy eskertip ótkendeı, ótken jyl ońaı bolǵan joq. Bıylǵy jyldyń da táýekeli joǵary. Mundaı jaǵdaıda kelisimsharttar oryndalmaı, máseleni jeń ushynan jalǵasyp júrip sheshý jaǵy beleń alyp ketýi múmkin.
Álemde 1,5 mlrd-qa jýyq adam asharshylyq jaǵdaıyn bastan keship otyr. Astyqqa zárý elderdiń qatary ósip, álemdik naryqtaǵy baǵaǵa áser etetini belgili bolyp qaldy. Sarapshylar AQSh, Qytaıda da astyq qory azaıatynyn aıtyp otyr. Demek bizge eksport máselesinde barynsha saqtyq tanytý kerek. О́zge salalardaǵy óndiristen úlken ósim kútip otyra bermeı, astyq pen un óndirýshilerdi qoldaýdy arttyra tússek jón bolar edi.
ALMATY
