Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Búgin – Ǵylym kúni. Osyǵan oraı otandyq ǵylymnyń keshegisi men búginin baǵamdap, bolashaǵyn boljaý maqsatynda bas basylymnyń ǵylymdaǵy keıipkerlerine tanymdyq sholý jasaǵandy jón kórdik.
Keshe
Birneshe ǵylymnyń salasyn meńgerip, qanshama ǵylymı eńbek jazyp ketken Ál-Farabıdi aıtyp árige barmalyq. Biz úshin qazaqstandyq ǵylymnyń «keshegisi» – el egemendigine deıingi kezeń. Bul kezeńde ómirge kelip, ekonomıkanyń toqyraǵan tusynda ǵylymmen aınalysý – ekiniń biri táýekel ete qoımaıtyn is. Olar otandyq ǵylymdy saqtap qalý degen aýyr mindetti arqalady. Sondyqtan toqsanynshy jyldary eshbir jalaqy berilmese de ǵylymda qalǵan ár ǵalym otandyq ǵylymnyń irgetasyn qalady deýge bolady. Endeshe, sol qıyn-qystaý kezeńge qaramastan, ǵylymnan qol úzbegenderdiń ishinde qalamymyzǵa «ilikkenderdi» tizbeleı keteıik. Biraq bul tizbeni tolassyz tolyqtyrýǵa bolatynyn, oǵan oqyrman da atsalysa alatynyn eske sala ketkimiz keledi. Sonymen...
Temirǵalı KО́KETAEV
Qoǵamdaǵy kóp jurttyń biri bilse, biri bilmes. Alaıda ony fızıka-matematıka salasynyń álemdik ǵalymdary jaqsy biletini sózsiz. О́ıtkeni oǵan 25 jyl boıy zerttep ashqan «Qatty deneniń absolıýttik spektroskopııasy» atty jańalyǵy úshin Outstanding people of the 20 th century (qazaqshasy: XX ǵasyrdyń kórnekti adamy) ataǵy berilgen. Bul – bir ǵasyrda bir-aq ret beriletin ataq. Osy ataqqa ony Japonııanyń ǵylymı ınstıtýty laıyq kórip, kandıdat retinde usynǵan. 5 jyl boıǵy irikteýdiń nátıjesinde, 1999 jyly fızıka ǵylymyn damytqany úshin «XX ǵasyrdyń kórnekti adamy» atandy.
Kúnsulý ZAKARIа
Iá, bul keıipkerimizdiń
atyn estimegen kóziqaraqty oqyrman kemde-kem shyǵar. Sebebi ol gazetimizge shyqqan «Tiri vaksına ázirlep jatqan bizden basqa el joq» dep atalǵan kólemdi suhbatymyzda aıtylǵandaı, Qazaqstandy kúrdeli, biraq qaýipsiz joldy tańdaǵan jalǵyz memleket etip kórsete bilgen ǵalymdardyń jetekshisi retinde tanymal. K.Zakarıa – «Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń» bas dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy memlekettik syılyqtyń ıesi. Kandıdattyq dıssertasııasyn 1995 jyly Almatyda, kandıdattyq ataǵyn 2002 jyly Máskeýde qorǵady. 200-den asa ǵylymı jobany júzege asyrýǵa atsalysyp, jetekshilik etken, 10-nan astam ǵylymı jańalyǵyna avtorlyq kýálik alǵan.
Ýalbaı О́MIRBAEV
30 jyldan beri sheshilmeı kelgen japon matematıgi Nagata problemasynyń túıinin tarqatty. Bul da oǵan ońaıǵa soqqan joq. Japondyq Nagata óziniń kúrdeli problemalyq esebin 1972 jyly qurastyrǵan eken. Osy esepti sheshýge álemniń qanshama ǵalymy tyrysyp kórdi. Keıipkerimiz 10 jyldaı eńbektenip, matematıkalyq jumbaqtyń jaýabyn tapqandaı boldy. Tek jaýaby qarama-qaıshylyqtarǵa toly bolǵandyqtan, jumysyn qaıta qarady. Áli de pispegen jumys ekenin anyqtaǵan ol taǵy eki jyl eńbektenip, aqyry Nagata esebiniń tolyq sheshimin tapty. Matematıka álemindegi osyndaı kúrdeli esepterdi sheshken eńbekteri úshin qazaqstandyq ǵalym 2007 jyly Amerıkanyń matematıkalyq qoǵamy beretin joǵary dárejeli «Mýr» syılyǵyn ıelendi.
Janar TО́REBAEVA
Almaty oblysynyń Shelek aýylynan shyqqan keıipkerimiz Fransııada doktorlyq dárejesin qorǵady. J.Tórebaeva 1990 jyly Sankt-Peterbýrgtegi medısına ınstıtýtynyń «Pedıatrııa» fakýltetin támamdap, birden elge oraldy. Sol ýaqyttaǵy túrli usynysqa moıyn burmastan Almatydaǵy Ǵylym akademııasyna jumysqa ornalasyp, sonda júrgende kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. Ǵylymı ortada qyzmet ete júrip, halyqaralyq jobaǵa qatysqannan keıin, 1999 jyly fransýz eline attandy. Ǵylymı izdeniste júrip sol elde qalyp qoıdy. Keıin Keńes kezinde alǵan dıplomy Eýropada jaramsyz bolyp qaldy. Sondyqtan kandıdattyq qorǵap qoıǵan keıipkerimiz ınternatýradan qaıta ótti. Artynsha aspırantýrany bitirip, 8 jyl degende ǵylymı dárejesin qorǵap, «Fransııa medısınasynyń doktory» ataǵyna ıe boldy. Osylaısha, ol qazaqstandyq bilimmen de Eýropany baǵyndyrýǵa bolatynyn, al ǵylymda shekara bolmaıtynyn, elge eńbek sińirýge qashyqtyqtyń kedergi keltire almaıtynyn dáleldedi.
Búgin
Osydan 3 jyl buryn, ıaǵnı elimizde Jastar jyly jarııalanǵanda «Qazaq ǵylymy qashan jasarady?» degen maqala jazdyq. Sebebi búgingi ǵylymdy jasaıtyn – jastar. Al jastar ǵylymǵa baratyn jol ashylǵanda ǵana bet burady. Jol ashyldy, desek te onyń ashylýyna da sebepker boǵan – sol ǵylymǵa qushtar jastar. О́zderi birigip qoǵamdyq uıymdar qurdy, bir-birin qoldaıtyn alań uıymdastyrdy, jobasyna demeýshi izdedi. Olardyń únin Úkimet te estı bastady. Joǵarydaǵy maqaladan keıin maqsatty túrde ǵylymǵa qadam basqan zertteýshilerdiń jumystaryn nasıhattaýǵa basymdyq berdik. Bas basylymǵa shyqqan jas ǵalymdardyń kóbi qazir úlken minberlerde oıyn aıtyp, sózin tyńdata alatyn jaǵdaıǵa jetip, oń ózgeristerge sebepshi bolyp júr. Bul da bir seńniń qozǵalǵany. Sonymen otandyq ǵylymnyń búgingi bet-beınesi bolyp júrgen kimder?
Nurbol APPAZOV
Kúrish qaldyǵynan belsendirilgen kómir men kremnıı dıoksıdin alǵan ǵalym, hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor. Kremnıı dıoksıdi shyny, keramıka, beton jabdyqtary, tis pastasy, kosmetıka óndirisinde qoldanylady. Álemde kremnıı dıoksıdin alýdyń ǵalymdar tapqan birneshe ádisi men tehnologııasy bar. Biraq osy jolda zertteý júrgizgen birde-bir ǵalym kremnıı dıoksıdiniń 100 paıyz taza túrin ala almaǵan. N.Appazov óziniń jetekshiligindegi ǵalymdarmen birge osy iste sheteldik ǵalymdar «rekordyn» jańartty. Al keıipkerimiz oılap tapqan belsendirilgen kómirdiń 1 kılosy 1000 lıtr sýdy tazarta alatyn kúshke ıe. Bul degenińiz – las sýdy aýyz sý deńgeıine deıin tazartýǵa bolady degen sóz.
Baqyt DÚISENBAEVA
Medısınalyq ortalyqta qarapaıym sanıtar bolyp bastap, bilikti dáriger deńgeıine kóterilgen, Ortalyq Azııa boıynsha birinshi bolyp PhD doktory ataǵyn alǵan ázirge jalǵyz áıel-radıolog. Ol – Ulttyq ǵylymı kardıohırýrgııa ortalyǵynda 3 birdeı jańa ádisti qoldanysqa engizgen ǵalym. Elimizde sırek kezdesetin kompıýterlik tomografııa mamany. Densaýlyq saqtaý salasynyń úzdigi, úzdik shákirtteri bar ustaz. Eń ǵajaby, elimizdiń demografııasyna úles qosyp, úsh ul, bir qyzdy ómirge ákelgen ana. Osynshama jaýapkershilik júgin birdeı arqalaýdyń ózi úlken erlik dersiz.
Qaısar TABYNOV
36 jasynda Bilim men ǵylym salasynda sapany baqylaý komıtetiniń sheshimimen professor ataǵy berilgen elimizdegi eń jas professorlardyń biri. Ol 20 jylǵa jýyq óz tobyndaǵy áriptesterimen birlesip qus, jylqy jáne adamdarda kezdesetin tumaý, brýsellez sekildi juqpaly aýrýlar men qaýipti vırýstarǵa qarsy 10-nan asa vaksına daıyndady. 2008 jyldan beri bir ǵana qus tumaýyna qarsy jasaǵan vaksınasynyń 50 mln-nan asa dozasy óndirildi. Qazir Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti janyndaǵy halyqaralyq vaksınologııa ortalyǵynyń dırektory retinde SOVID-19 indetine qarsy eki túrli (sýbbirlik ıneksııasy jáne ıntranazaldy nanovaksına) vaksına ázirleýmen aınalysyp jatyr.
Anar SANDYǴULOVA
Aýtıstik spektrdiń buzylýy bar balalarmen kor-
reksııalyq jumys isteıtin robot jasap shyǵarǵan ǵalym. «Bolashaq» baǵdarlamasymen Irlandııanyń zertteý baǵytyndaǵy University College Dublin ulttyq ýnıversıtetinde bakalavrıatty, magıstratýrany, doktorantýrany «Kompıýterlik ǵylym» mamandyǵy boıynsha bitirip elge kelgen soń, osy isti qolǵa aldy. Aýtıstik spektrdiń buzylýy bar balalardy emdeýde adam tárizdi (gýmanoıdty) robottardy paıdalanýdy zertteıdi. Balalar robotqa qumar, sondyqtan muny qoldaný – adamǵa qaramaıtyn aýtısterdi emdeýde tıimdi.
Samalbek QOSAN
Qaýynnan chıpsy jasaǵan ǵalym. «Balsheker» deıtin qaýynnyń jańa sortyn shyǵarǵan seleksıoner, BUU Eýropalyq-Ekonomıkalyq Komıssııasyna qaýyn standarttaryn ázirleıtin Ortalyq Azııadaǵy jumys tobyna múshe ári Qazaqstan boıynsha tóraǵasy. Halyqaralyq tájirıbesinen túıgeni, anyq kóz jetkizgeni – Qyzylorda oblysynda ósiriletin qanttylyǵy joǵary, kesh pisetin, qytyrlaq qaýyndar álemde esh jerde joq eken. Mine, osy bir tabıǵat ananyń bergen yrzyǵynan balalar men jastar arasynda suranysqa ıe chıpsy jasaýdy qolǵa aldy. О́z oıyn iske asyrý úshin «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyna josparyn jiberip, 2,5 mln teńge kóleminde qaıtarymsyz qarajatqa qol jetkizdi. О́nimniń bir úlgisin jasaýǵa stýdentterin tartty. Osylaısha, ol shákirtterine tájirıbe alańyn uıymdastyryp, jumys berip otyr.
Nazgúl AIDARBEKQYZY
Qazaqstanda sút bezi qaterli isiginiń nelikten «jasaryp» bara jatqanyn anyqtaý úshin kúrdeli zertteý júrgizdi. Bul – atalǵan aýrýǵa shaldyqqan jas áıelderden qan alyp, adam DNQ-syn tereń taldap, jan-jaqty oqyp beretin apparatqa salyp tekserý. Nátıjesinde, qazaq áıelderinde sút bezi qaterli isiginiń jańa, ıaǵnı dúnıe júzinde kezdespegen mýtýasııalary tabylypty. Sóıtip, N.Aıdarbekqyzy «Dúnıe júzine belgili mýtýasııalar qazaq áıelderine sáıkes kelmeıdi» degen gıpotezany buzdy. О́ıtkeni qazaq áıelderinde álemge keń taraǵan mýtýasııalar da kezdesken. Eki jylda bir ret ótetin TMD elderi boıynsha onkologtarǵa arnalǵan halyqaralyq Jas ǵalymdar konkýrsynda keıipkerimizdiń osy zertteýi «Eń úzdik ǵylymı joba» atandy. Endi jańa mýtýasııaǵa skrınıng ótýdi iske asyrmaq.
Baqytjan ÁLJANULY
Endi álemde qant dıabetiniń emi bar. Mundaı jahandyq jańalyqty otandyq ǵalym jasady. Ol 5 jyl boıy I tıptegi qant dıabetine qarsy jasýshaly terapııanyń ádisterin jasaý joldaryn zerttedi, nátıjesinde qant dıabetin emdeıtin jasýsha oılap tapty. Naýqas pasıentterdiń bezine osy jasýshany transplantasııalaý arqyly adamdy qant dıabetinen emdeýge bolady. О́ıtkeni bul jasýshalardy transplantasııalaý uıqy bezine ınsýlın óndirýge ǵana emes, sonymen birge onyń denedegi deńgeıin óz betinshe retteýge múmkindik beredi.
Aıymgúl KERIMRAI
Ǵalymdardyń álemdik arenadaǵy bedeli onyń halyqaralyq ǵylymı jýrnaldardaǵy reıtınginen kórinedi. Scopus halyqaralyq bazasynyń sarapshysy bizge bergen suhbatynda arnaıy atap ótkendeı, A.Kerimraı – óz salasynda eń joǵary kórsetkishterge ıe ǵalym. Ol Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń bakalavrıatyn «Jalpy fızıka» mamandyǵy, Ulybrıtanııadaǵy Sheffield ýnıversıtetiniń magıstratýrasyn «Energo-ınjenerııa» boıynsha bitirdi. 2018 jyly Qazaqstandaǵy jylý júıelerin dekarbonızasııalaý boıynsha Nazarbaev Ýnıversıtetinde doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap, PhD doktory dárejesine ıe boldy. Karantın kezinde Aıymgúldiń áriptesterimen birge jarııalaǵan Almatydaǵy aýanyń lastanýy týraly ǵylymı eńbegi 2020 jyly eń kóp silteme jasalǵan Qazaqstan maqalasy boldy.
Nurbek NÁDIRULY
Otandyq 3 vertebrologtyń biri, balalar omyrtqasynyń deformasııasyn túzeýdiń tehnıkasyn oılap taýyp, qoldanysqa engizgen ǵalym. Eńbek jolyn medısınalyq ýnıversıtettiń 4-kýrsynda travmotologııa bóliminiń meıirgeri bolyp bastap, elimizdegi eń myqty, qoly altyn dárigerge aınaldy. Keıipkerimiz ǵylymı jumysynda ıdıopatıkalyq skolıozdy (saý bolyp týyp, keıin omyrtqanyń qısaıýy) zerttedi. N.Nádiruly ǵylymı zertteýiniń nátıjesinde vıntti (tıtan – qatty aq metall) omyrtqa súıegine salyp ota jasaýdyń jańasha jolyn tájirıbege engizdi. Reseıde oqyp, eńbek etken jyldary osy jańalyǵyna patent alyp, ádistemelik quralyn shyǵardy. Ol uzaqtyǵy 5-11 saǵatqa deıin sozylatyn 700-den asa ota jasap, osynshama balaǵa jańa ómir syılady. Oǵan kórshi elderden de habarlasyp, balasyna em suraıtyndar kóp.
Erteń
Otandyq ǵylymnyń erteńi, ıaǵnı bolashaǵy – búgingi ozat oıly, ónertapqysh oqýshylardyń qolynda. Halyqaralyq olımpıadalardan altyn medal alǵan, mektepte, ýnıversıtette júrip-aq ǵylymı jobalaryna grant utqan, jastaıynan ǵylymǵa jol tartqan órenderdi kórgende, qazaqstandyq ǵylymnyń bolashaǵy baryna senesiz.
Abzal MYRZASh
11 jasynda mektepti bitirgen výnderkınd kırıll qarpindegi mátindi latynǵa aýdaratyn baǵdarlama usyndy. Bul bolashaqta elimiz josparly túrde tolyǵymen latyn qarpine qaıta oralǵanda aýadaı qajet baǵdarlama bolǵaly tur. Keıipkerimiz 15 jasynda Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetiniń bakalavrıatyn támamdady, qazir sol oqý ornynyń magıstratýrasynda bilim alyp júr. Qazaqstan tarıhyndaǵy eń jas stýdent jáne IT-mamany bolǵan ol el ekonomıkasyna qomaqty qarjy ákeletin ekologııalyq baǵdarlama daıyndap, Nobel syılyǵyn alýdy armandaıdy.
Dýlat ÁMIRJAN
11-synypta oqyp júrgende múgedekterge arnalǵan arbany avtomattandyratyn qurylǵy oılap tapqan. Álemde múgedekterge arnalǵan avtomatty arba 600-700 myń teńge turady. Al qazaqstandyq oqýshynyń STEM zerthanasynda muǵaliminiń jetekshiligimen jasaǵan qurylǵysy qolda bar 50-60 myń teńgelik arbany ózdiginen qozǵalta alady. Tutynýshy qurylǵyny arbasyna ornatqan soń, ne djoıstıkpen, ne mobıldi qosymshamen basqarady. Qazaqstandyq ındýstrııa jáne eksport ortalyǵy uıymdastyrǵan Qazindustry ulttyq ınnovasııalyq baıqaýyna qatysyp, júlde men azyn-aýlaq qarjylaı syılyqtar utyp alǵan. Biraq Dýlat qurylǵysyna ınvestısııa salyp, óndirýge múddeli adamdy áli keziktirmepti.
