Shaǵyn bızneske nesıeniń sharapaty tıe me?

Kásipkerliktiń shaǵyn nus­qasyn damytý turǵysynan ázirge ózge óńirler Almatynyń qarqy­nyna ilese almaıdy. Megapolıste 86,8 myń shaǵyn kásipkerlik sýbektisi bar. Odan keıingi orynda Nur-Sultan (63,4 myń) men Qaraǵandy oblysy (23,2 myń) tur. Degenmen, Ranking barlyq aı­maq­ta shaǵyn kásipkerlik nysan­dary­nyń jyldyq qarqyndy ósimi baı­qala­dy dep málimdeıdi. Negizinen mun­daı nysandar avtojóndeý jáne kóterme-bólshek saýda (92,7 myń), qurylys (46,5 myń), kásibı, ǵy­ly­mı jáne tehnıkalyq qyzmet sala­sy (23,9 myń), bilim (21,3 myń) jáne óńdeýshi ónerkásip (17,6 myń) salalarynda qyzmet atqarady.

«El qanshalyqty damyǵan sa­ıyn shaǵyn bıznes te sonsha­lyq­ty ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshine aınala túsedi. Shaǵyn kásipkerliktiń kúshti ornyqty segmenti óńirlerdiń ekonomıkalyq bazasyn nyǵaıtyp, básekeni da­mytý jolynda jaıly orta qalyp­tastyrady. Sonymen qatar halyq­ty jumyspen qamtýǵa, óndiris kólemin arttyrýǵa jol ashady. Munyń bári aınalyp kelgende jalpy ekonomıkalyq prosestiń jandana túsýine, ásirese daǵda­rys jáne daǵdarystan keıingi kezeńderde es jııýǵa erekshe yq­pal etedi», dep jazady Ranking.

Memlekettiń sońǵy birneshe jyl bederinde shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa erekshe yqylas qoıýy tegin emes. Qazir ShOB búkil álemdegi jumys oryndarynyń 70 paıyzyn, sondaı-aq jahandyq ishki jalpy ónimniń (IJО́) 50 paıyzyn qamtamasyz etip otyr. Mysaly, Ulybrıtanııa IJО́-sindegi ShOB úlesi 51 paıyzǵa jetse, bul kórsetkish Germanııada – 53, Fınlıandııada – 60, Nıderlandta 63 paıyzǵa jetken. Tipti kórshiles О́zbekstanda shaǵyn bıznes (orta bıznesti esepke almaǵanda) eldiń ishki jalpy óniminiń 54 paıyzyna jetip qalǵan. Qazaqstandaǵy kórsetkish qandaı? Bizde 2021 jyldyń qańtar-qyrkúıektiń qorytyndysy boıynsha, IJО́-degi ShOB úlesi 34,7 paıyzǵa aıaq iliktirgen. Álbette, muny aıtýly jetistik dep baǵalaýǵa kelmes. Onyń ústine shaǵyn bıznestiń qa­ǵaz betinde jáne shyn ómirde qalaı damyp jatqanyn kópshilik sha­ma­lap bolsa da biledi. Osy 34,7 paıyzdyń ózin negizinen sanaýly óńir ǵana berip otyr. Atap aıtar bolsaq, jalpy óńirlik ónimdegi (JО́О́) shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń jalpy qosylǵan qunynyń úlesi tórt aımaqta ǵana ortasha respýblıkalyq deńgeıden asyp túsedi: elordada – 74,9, Almatyda – 51,4, Shymkentte – 43,2 jáne Almaty oblysynda 36,7 paıyz. О́zge óńirlerde jalpy óńirlik ónimdegi ShOB úlesi óte tómen. Ásirese, Qaraǵandy, Qyzylorda jáne Pavlodar oblystarynda ShOB sharýasy shat­qaıaqtap tur. Bul atalǵan aı­maq­tardyń damý deńgeıiniń tómen­diginen de habar beredi.

«Qarjylandyrýdyń tómen deńgeıi jáne bank zaımdary­nyń qoljetimdi bolmaýy eldegi shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna múmkindik bermeı otyr. Mysaly, bıyl aqpanda shaǵyn bıznestiń nesıe portfeli 3,6 trln teńgeni qurady. Alaıda bıyl jáne ótken jyly memlekettik baǵdarlamalar esebinen sektorda ósim baıqalsa, oǵan deıin shaǵyn kompanııalardy nesıeleý kólemi jyldan-jylǵa qysqarǵan edi. Pandemııa jyldary nesıeleý kóleminiń ósýine qaramastan, ekin­shi deńgeıli bankterdiń jalpy nesıe portfelindegi shaǵyn bızneske berilgen nesıe úlesi 19,4 pa­ıyzdy quraǵan. Bul 2002 jylǵy kórsetkishten de tómen. Jalpy alǵanda, memleket negizi qalan­ǵaly beri shaǵyn bız­nesti nesıe­leý deńgeıi nesıe port­feli­niń 10-25 paıyzy sheginde bo­lyp otyrǵan. Sońǵy jyldary kór­setkish budan da tómendep ketti», dep aqpar beredi sarapshylar.

Shaǵyn bızneske bankter bergen nesıeniń 72 paıyzy úsh óńirge ǵana tıesili bolyp shyqty. Olar – Almaty (50,4 paıyz), Nur-Sultan (17,2 paıyz) jáne Shymkent (4,2 paıyz) qalalary. Qalǵan aımaqtarda kórsetkish 4 paıyzdy da mańaılamaǵan. Bul jaǵdaı óńirlerdegi shaǵyn bıznestiń bank qoldaýyn sezine almaı otyrǵandyǵyn aıǵaqtaıdy. 2018-2019 jyldary ekinshi deń­geıli bankterge shaǵyn bıznes tara­pynan 15,8 jáne 15 myń óti­nish kelip túsipti. Al pandemııa jyl­darynda shaǵyn kásipkerlik tara­pynan zaım suraý ótinishi 697,4 myńǵa (2021 jyly) bir-aq ósken. Osynshama ótinishtiń tym az bóligi maquldanady. 2018-2019 jyldary 15 myńdaı ótinishtiń 57 paıyzy ǵana maquldansa, 2020 jyly 110 myńnan astam ótinishtiń 36,6 paıyzyna ǵana maquldaý be­ril­­gen. 2021 jyly kórsetkish odan ári tómendegen. 700 myńǵa jýyq ótinishtiń 31,7 paıyzyna ǵa­na nesıe usynylypty. Shyǵyn­ǵa qa­ra­ǵanda orta jáne iri kásipker­lik­tiń aıy ońynan týyp tur. 2021 jy­ly bankter orta kásipkerlik ta­rapy­nan berilgen ótinimniń 44,8 pa­ıy­zyna, iri kásipkerlik ótiniminiń 54 paıyzyna oń qabaq tanytqan.

Sheshim qabyldaý kezinde táýe­kel­derdi baǵalaýdyń skorıng­tik júıesiniń paıdalanylýy sha­ǵyn bızneske zaım berýge qa­tys­­ty maquldaýdyń tym tómen deń­­geıine sebep bolyp otyr. Ult­tyq bank osyndaı ýáj aıtady. So­ny­men qatar jeńildetilgen ne­­sıeleý baǵ­dar­lamalary aıasyn­da ın­ves­tısııa­lyq jobalarǵa bólingen qar­jy kólemin bankter tolyq kólem­de ıgermeıdi. Sondaı-aq zaım alý prosedýrasynyń shek­ten tys bıýrokratııaǵa toly bolýy jáne kepildik berý mindet­temesiniń talap etilýi de shaǵyn bıznestiń nesıe alýyna shekteý bolyp otyr.

«Aıta ketý kerek, Qazaqstanda shaǵyn bıznesti qarjylandyrýdyń basqa da tetikteri bar. Bul rette mıkroqarjy uıymdaryn ataımyz. MQU-lardyń áldeqaıda qoljetimdi ónimderi jumys istep turǵan jáne jańa bastalǵan bız­nestiń aıaqqa turýyna úlken qoldaý berýde. Jyl saıynǵy qaryz port­feliniń ósimi de ónimderge degen qoljetimdilikti rastaı túsedi. Jyl basynda 696,5 mlrd teńge kóleminde mıkronesıe berilgen. Bir jylda 65,8 paıyzǵa ósken. Bank segmentine qaraǵanda ósim dınamıkasy birshama turaqty – sońǵy bes jylda MQU-lardyń qaryz portfeli 7 ese ósti. Bul sek­tordyń qarqyndy damyp jat­qanyn kórsetedi», deıdi Ranking.

Shaǵyn bızneske nesıe usy­nýdyń jyldyq ósimi turǵysynan Solva mıkroqarjylyq uıymy kósh bastaıdy. Byltyrdan beri bank atanýǵa talaptanyp júrgen uıymnyń nesıe berý kólemi sońǵy bir jylda 25,7 mlrd teńgege artyp, jalpy kólemi 61,4 mlrd teńge kóleminde nesıe bergen. Qazir bul kompanııa ShOB, JShS jáne ózin-ózi jumyspen qamtýshylarǵa da jańa ónimder usyný boıynsha jumys júrgizip jatyr. Zaımdar kez kelgen maqsatqa beriledi. So­nyń ishinde kepilsiz túrde aına­lym qarajatyn tolyqtyrýǵa qar­­jy usynýyn aıtýǵa bolady. Ekin­shi orynda 161,7 mlrd teń­ge­men KMF kompanııasy tur. Bul kom­p­a­nııanyń jyldyq ósimi 25,3 mlrd teńgege ulǵaıǵan. MQU sha­ǵyn jáne orta bıznes nysandaryna, odan bólek agrosektorǵa da bel­sen­di túrde nesıe beredi. Úzdik úsh­tikti Freedom Finance Credit túıin­deıdi. Bul kompanııanyń jyl­dyq nesıe portfeli 21,6 mlrd teńgege kóbeıgen.