Qazir aýtızmge shaldyqqan balalar qatary kóbeıip keledi. Elimizde ǵana emes, tórtkúl álemde aýtızmmen týǵandardyń sany ósip jatqany baıqalady. Mysaly, Qazaqstanda 2016 jyly – 285, 2017 jyly – 394, 2018 jyly – 476, 2019 jyly – 645, 2020 jyly – 756, 2021 jyly
1 184 aýtızmmen týǵan bala bar ekeni anyqtalǵan. Shyn máninde, túrli sebepterge baılanysty sharanasynan mundaı keselge shaldyqqandar sany áldeqaıda kóp bolýy ǵajap emes. Buǵan halyqaralyq sarapshylardyń «Qazaqstanda aýtızmge dýshar bolǵan balalar sany 60 myńǵa jetedi», degeni dáıek bola alady.
Árıne, barlyq aýyrtpalyq aldymen ata-ananyń moınyna túsedi. Balada aýtızm belgileri baryn birinshi bolyp baıqaıtyn da, onyń búkil aýyrtpalyǵyn kóterip otyrǵan da sol balanyń áke-sheshesi.
Bir jastan asqannan keıin ǵana biline bastaıtyn keseldiń alǵashqy belgileri qandaı? Bala aıaǵynyń ushymen júredi, ózi qasyq ustap, tamaq ishýge talpynbaıdy, «ııııı» degen dybys shyǵaryp, qolyn silkip júgire beredi, kózge qaramaıdy, atyna qaramaıdy, «mama», «papa», «ata», «áje» degen sózderdi aıtpaıdy, telefonǵa, teledıdarǵa táýeldi, tamaqty talǵap jeıdi, qarapaıym «ber, júr, tur» degendi uqpaıdy, sóz túsinbeıdi...
Osy máselege oraı, aqtaýlyq jýrnalıst, «Mama» deshi?!...» kitabynyń avtory Sandýǵash Shortanova: «Men aýtıst balalardyń kóbeıip kele jatqanyna tańǵalmaımyn. Sebebi psıho-medıko-pedagogıkalyq keńes joldamasy arqyly jumys isteıtin túzete damytý ortalyǵynda bir aıǵa sozylatyn reabılıtasııany bir jyl kútesiz. Jekemenshik toptyq sabaqtar ótetin damytý ortalyǵynda da uzyn sonar kezek. Ekiniń biri myqty logoped, myqty defektolog, myqty psıholog izdep júr. Bir podezde 15 páter bolsa, úsheýiniń balasynda aýtızm belgisi bar. Senbeseńiz, irgeles kórshimniń esigin qaǵyp surańyz, tóbemde turatyn kórshime de soǵa ketińiz. Tóbemdegi kórshim meniń eskertýime qulaq asqan joq, árıne. Sebebi balasy 1,5 jasta ǵana. О́zi balasyn áli kishkentaı sanaıdy. Biraq aýtızmniń alǵashqy belgileri tap osy kezde bilinedi», deıdi.
Resmı statıstıka boıynsha kórsetkish nege az degen saýalǵa Sandýǵash bylaı dep jaýap berdi: «Sebebi biz balamyzdyń ereksheligin qabyldamaımyz. Aldııarǵa 1 jas 8 aıynda dıagnoz qoıylǵanymen, men de balamnyń densaýlyǵyn túzetýdi 2,2 jasynda qolǵa aldym. Onyń ózi erte bastaǵan bolyp sanalady. Kóp ata-ana em-domdy 4-5 jasynda bastaıdy. «Qoı, qurysyn, aty jaman» dep, kóbi balany emhanaǵa tirketpeıdi, múgedektikke shyǵarmaıdy. Men de solaı ulym 5 jasqa jetkenshe júrdim».
S.Shortanovanyń sóziniń jany bar, elimizde aýtızmmen týǵan balalardyń resmı statıstıkasy nege az ekeniniń eń basty sebebiniń biri osy bolsa, keıbir ata-analar balasynyń boıyndaǵy kináratty baıqasa da, eleń qylmaı júre beretini ras. Endi biri balasyn qaratýǵa kelgende qarajatqa táýeldi. Balalardyń arasynda mundaı aýytqýshylyq nelikten kóp degen saýaldy áriptesimiz Sandýǵash ta ózine san ret qoıǵany anyq.
Balasymen birge osy keselmen kúresip júrgen Aldııardyń anasy: «Munyń tolyq syryn eshkim bilmeıdi. Qazaqstanda ǵana emes, búkil álemde aýtıst balalar kóp. Men kitabymda túrli nusqany qarastyryp kórdim. Basty sebepteri: tehnıkanyń damýy, gadjetterdiń áseri, otbasyndaǵy qarym-qatynastyń burystyǵy, anasynyń psıhologııalyq jaǵdaıy, ortalyq júıke júıesiniń buzylýy, ıaǵnı bosanyp jatqan kezde zaqym alýy da áser etýi múmkin» deıdi.
Árıne, ǵylym bir ornynda toqtap turǵan joq, aýtızmmen tıimdi kúresý jolynda tynymsyz izdenip otyrǵan ǵalymdar bar. Dárigerler de arnaýly nusqaýlyqpen em-domdaryn júrgizip jatyr.
Aýtıst balanyń anasy retinde, osy aýtızm máselesi týraly búkil aqparat toptasqan Qazaqstandaǵy aýtızm týraly tuńǵysh «Mama» deshi?!...» kitabynyń avtory retinde áriptesimiz Sandýǵash Shortanova bylaı deıdi: «Emhanalarda júktilikti josparlaý jóninde konsýltasııalyq kabınetter, júkti áıelderdi psıhologııalyq qoldaý kabıneti jumys istese, pedıatrlardyń biliktiligin arttyrsa, elimizdiń árbir óńirinen elordadaǵy respýblıkalyq ulttyq balalardy ońaltý ortalyǵynyń fılıaldary ashylsa, ár óńirdegi JOO-larda «Defektologııa» kafedrasy ashylsa, dárigerlerdi shetelderdegi klınıkalarǵa tájirıbeden ótýge jiberse degen oıym bar».
О́z kezeginde elimizde aýtızmge shaldyqqan balalardyń máselesimen aınalysyp, kómek berip otyrǵan úkimettik uıymdar da bar.
Jýyrda «Mıloserdıe» eriktiler qoǵamy» qoǵamdyq qorynyń uıymdastyrýymen Dúnıejúzilik aýtızm týraly aqparattandyrý kúnine arnalǵan konsertte «Tehnodom» kompanııasy da aýtızm dertti balalarǵa ýltrabýkter syılady. Osy konsertte balalar aýtızmdi jeńýge degen umtylysymen, nıetimen, eńbekteriniń nátıjesimen kórermenderdi tańǵaldyrdy. Olar qarapaıym balalarǵa ońaı bolyp kórinetin kóptegen daǵdylardy meńgerýge tyrysady. О́ıtkeni olar alǵashqy kezde tipti sóılemeıtin, aınalasyn «estimeıtin» bolsa, endi olar sahnada kópshiliktiń aldynda óner kórsetip otyr. Jáne bul qandaı óner deseńizshi, úlken eńbekpen, jankeshtilikpen kelgen óner.
Aýtızm – búginde búkil adamzat balasy betpe-bet kelip otyrǵan másele, ult tańdamaıtyn kesel. Aýtızmge shaldyqqandarǵa kómek kórsetý, áleýmettendirý, beıimdeý jáne ońaltý máselesi ár memlekettiń aldynda tur. Elimizde erte dıagnostıkalaýda talaı máselemen betpe-bet kelip jatqanymyzdy joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Ýaqtyly kómek kórsetý júıesi men mamandardyń jetispeýi, kimge jáne qalaı kómektesý keregin anyqtap, balalarǵa kómektesetin naqty tetikterdiń joqtyǵy aýtızmdi baǵyndyrý baǵytynda jaǵdaıdy kúrdelendirip kele jatqanyna da kózdi juma bermeý kerek.
Aýtızmdi emdeý tek mamandardyń – nevropatologterdiń, psıhologterdiń, logopedterdiń jáne basqalardyń kómegin ǵana qajet etpeıdi. Aýtızmmen aýyratyn balalar búkil otbasy kúndelikti ómirde balamen qarym-qatynasty qurý týraly qajetti bilim men daǵdylardy meńgergen jaǵdaıda ǵana ońaltý isinde ilgerileýge múmkindigi bar. Balalar otbasynda, úıde – eń jaqyn adamdarymen jáne kúndelikti ómirde birlesken úı jumystary men is-áreketter arqyly, syrtqy álemmen qarym-qatynas jasaýǵa beıimdelip, minez-qulyqtaǵy kemistikterdi jeńý arqyly bilim alǵanda, eseıgen kezde óz múmkindikterin tolyq iske asyrýy kerek. Al zamanaýı tehnologııany paıdalana bilý – bul emdeýdiń mańyzdy bir aspektisi.
Almaty qalasyndaǵy erekshe balalardy tárbıelep otyrǵan ata-analardyń bastamasymen 2013 jyly qurylǵan «Mıloserdıe» eriktiler qoǵamy» qoǵamdyq qory da qazir joba retinde qalyptasty. Bul qor Samruk-Kazyna Trust ÁJDQ qoldaýymen qurylǵan. «Biz aýtızmdi jeńemiz!» ortalyǵynda kún saıyn júzden astam bala oqıdy, odan bólek, ınternet arqyly tájirıbe men bilim berilip, óńirlerde kóshpeli semınarlar ótkizedi.
Balalardyń osynaý jetistikteri – mamandar men ata-analardyń orasan zor eńbeginiń nátıjesi. Balalardyń 100%-ynda damý dınamıkasy, sóıleý qabileti iske qosylady. 2 jyl ishinde toǵyz túlek (30%) kádimgi balabaqshaǵa bara bastasa, 30 paıyzy ASB dıagnozynan qutyldy.
ALMATY
