ANTIKOR • 13 Sáýir, 2022

Paraqorlyq áli údep tur...

100 ret kórsetildi

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óziniń «Igilik barshaǵa! Sabaqtastyq. Ádildik. О́rleý» atty saılaýaldy baǵdarlamasynda memlekettigimizdiń myqty irgetasy – ádildik, al oǵan ákeletin mańyzdy basymdyqtardyń biri – jemqorlyqty túp-tamyrymen joıý ekenin málimdegen bolatyn. Osy baǵytta Memleket basshysynyń bastamasymen birqatar pármendi shara qabyldanyp, qoǵamdyq ómirdiń qaı salasyna bolsyn dendep engen qylmysty qubylystan qutylýǵa kúsh salynyp otyr.

Bul rette, ásirese, memlekettik organdar basshylarynyń óz qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerdiń sybaılas jemqorlyq qylmys jasaǵany úshin jaýaptylyǵy engizilgeni, jemqorlyǵy úshin sottal­ǵandarǵa shartty túrde merziminen bu­ryn bosatý sharasy qoldanylmaıtyn bolǵany jáne ondaılardyń memlekettik qyzmette jáne kvazımemlekettik sektorda jumys isteýine ómir boıy tyıym salynǵany, kórsetken qyzmetine baılanysty memlekettik qyzmetshilerge jáne olardyń otbasy múshelerine syı­lyq alýǵa ruqsat etilmeıtini jurt­shy­lyqtyń kókeıindegini dóp basqan ári sheneýnikterdiń kóbin oılantyp, «altyn kórip, joldan taıǵan perishtelerdiń» qataryn kemitýge yqpalyn tıgizgen sheshimder ekeni anyq. Máselen, 2021 jylǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly ulttyq baıandamada kórsetilgenindeı, 2018 jyly elimizde 2375 sybaılas jemqorlyq qylmys tir­kelgen bolsa, bul jónindegi kórsetkish 2019 jyly – 2245-ke, 2020 jyly – 2193-ke, al ótken jyly 1557-ge deıin azaıǵan.

Byltyr jasalǵan jemqorlyq qyl­mys­tardyń 1037-in, ıaǵnı 67 paıyzǵa jýyǵyn Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy is-qımyl agenttigi áshkerelegen. Ishki ister mınıstrligi – 326, Ulttyq qaýipsizdik komıteti – 72, prokýratýra organdary – 68, Ekonomıkalyq tergeý qyzmeti 53 jemqorlyq qylmysty ashqan. Bul Memleket basshysynyń Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmetti óz aldyna derbes vedomstvo etip quryp, onyń aldyna korrýpsııamen maqsatkerlikpen kúresý mindetin qoıǵany durys bolǵanyn kórsetse kerek.

Jemqorlyq qylmystardyń jalpy sany jyldan-jylǵa kemip kele jatqa­ny súıindirgenimen, sonyń ishindegi paraqorlyqtyń úlesi azaımaı turǵany kúıindirmeı qoımaıdy. Mysaly, 2019 jyly para berý men alýǵa qatysty 1089 qylmys áshkerelense, osy jónindegi kórsetkish 2020 jyly – 1195-ke deıin sharyqtap ketip, byltyr 1053-ke deıin tómendegen. О́tken jyly jasalǵan barlyq jemqorlyq qylmystyń 67 paıyzǵa jýyǵy paraqorlyqqa qatysty eken. Munyń ózi kúni ótken keńes zamanynda aıtylǵan «Bastyqqa bara berme, para ber» degen sózdiń áli de mánin joǵaltpaǵanyn ańǵartady. Sondyqtan da Antıkordyń qazirgi tańdaǵy bas­ty mindeti – paraqorlyqpen kúresti kúsheıtý bolýǵa tıis.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyz­­met ótken jyly júıeli sybaılas jem­qorlyqtyń 82 deregin jáne 3 uıym­dasqan qylmystyq topty (UQT) áshkerelegen. 2020 jyly birde-bir UQT quryq­talmaǵandyǵyn eskersek, atal­ǵan agenttiktegi byltyrǵy kadrlyq óz­gerister de oń nátıje bergenge uqsaıdy.

Atap aıtsaq, Antıkor ótken jyly astanadaǵy kóliktik baqylaý ınspek­sııasynyń qyzmetkerleri avtokólik júrgizýshilerine tehnıkalyq baıqaýdyń jalpy somasy 500 mıllıon teńgeni quraıtyn 260 myńnan astam jalǵan dıagnostıkalyq kartasyn berýdi uıym­dastyrǵanyn áshkereledi. Shyǵys Qazaqstan oblysynda «Semeı ormany» rezervatynyń basshylary men qyzmetkerleri biregeı qaraǵaıly or­mandy sanıtarlyq kesýge zańsyz ruq­sat berip, para alǵandary úshin ustal­dy. Qostanaı qalasyndaǵy Maman­dan­dyrylǵan halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynyń qyzmetkerleri júrgizýshi kýáligin ońaı jolmen alǵysy kelgen azamattarǵa zańsyz «aqyly qyzmet» kór­setip, júzdegen emtıhan nátıjelerin qoldan jasap bergeni anyqtaldy.

Byltyr sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin 892 adam sottalǵan. Onyń 207-si – ishki ister organ­darynyń qyzmetkerleri ekenin bilgende jaǵamyzdy ustadyq. Myna qalpymyzben «Jurtqa jaqyn polısııa» qaǵıdatyn qalaı júzege asyrmaqpyz?!

Jemqorlar «jarysynda» polıseı­lerden keıingi ekinshi oryndy ákimdik­terdiń qyzmetkerleri enshilep, 150 sheneýnik «barmaq basty, kóz qysty» áreketteri úshin sottalypty. Onyń ishin­de 5 ákim bar.

Buǵan qosa Qarjy mınıstrliginiń – 34, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń – 19, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń ­16 qyzmetkeri jemqorlyq quqyq buzýshy­lyq jasaǵany úshin temir tordyń arǵy jaǵyna attandyrylǵan.

«Et buzylsa tuz sebedi, tuz buzylsa ne sebedi?» demekshi, jemqorlyqpen kúrestiń aldyńǵy shebinde júrýge tıis Ulttyq qaýipsizdik organdarynyń – 10, Ekonomıkalyq tergeý qyzmetiniń – 4, prokýratýranyń – 3 qyzmetkeri jáne 3 sýdıa qulqynnyń quly bolǵandyǵy da oılandyrmaı qoımaıdy. Osy oraıda bizdi qaıran qaldyrǵan jaıt: 2021 jylǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly ulttyq baıandamada Antıkor qyzmetkerleriniń sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtarǵa jol berip sottalǵandyǵy jaıly máli­met joq bolyp shyqty. Olardyń eshqaı­sysy zańnan attaǵan joq pa, álde atalǵan baıandamany ázirlegen agent­tik basshylary «mýndırleriniń aby­roıyn» oılap, óz ishterinen shyq­qan «shubar jylandardyń» sanyn kórsetýden qymsyndy ma – ol jaǵy bizge belgisiz. Alaıda ókinishke qa­raı, Antıkordyń qatarynda da qoldary taza emes qyzmetkerler baryn aıǵaqtaıtyn derekter buqaralyq aqparat quraldarynda ara-tura jarııalanyp jatady. Máselen, byltyr Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń Atyraý oblysy boıynsha departamentiniń ofıseri bir kásipkerden 21 mıllıon teńge para alyp jatqanda qolǵa túskeni, sondaı-aq bıylǵy naýryz aıynda Antıkordyń Qyzylorda jáne Qaraǵandy oblystyq departamentteriniń úsh qyzmetkeri Aqtóbe oblysynyń aýyl sharýashylyǵynda jasalǵan qyl­mystardy tergeý barysynda para aldy degen kúdikpen ustalǵany jarııa etildi. Demek, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet basshylyǵy «jaýyrdy jaba toqymaı», óz qataryn aram pıǵyldy qyzmetkerlerden tazalaý jumysyn júıeli júrgizýi jáne korrýpsııamen kúreske jumyldyrylǵan sardarlardyń shynaıy bedelin qalyptastyrýdyń qosymsha sharalaryn qarastyrýy qajet. Bizdińshe, Antıkor shyn máninde elge adal qyzmet etýdi maqsat tutatyn bilimdi jastar qyzyǵatyn elıtalyq quqyq qor­ǵaý organy bolǵany abzal.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy zań­namaǵa bertinde engizilgen ózgeristerdiń iske asyrylýyna kelsek, ótken jyly qaramaǵyndaǵylardyń sybaılas jem­qorlyǵy úshin 3 memlekettik saıası qyzmetshiniń otstavkasy qabyldanyp, 5 saıası qyzmetshi tártiptik jazaǵa tar­tylǵan. Áıtkenmen, otstavka ıns­tıtýty jurtshylyqtyń kóńilinen shy­ǵyp otyr deý qıyn. Oǵan ashyqtyq pen prınsıptilik jetispeıtin tárizdi. Máselen, jetekshilik etetin bas­qarma basshysynyń jemqorlyǵy áshkere­lengeni úshin otstavkaǵa ketý týraly óti­nish bergen orynbasaryna qatań sógis be­rýmen shektelgen bir qala ákiminiń «qa­ıyrymdylyǵy» qoǵamda qıly pikir týǵyzyp, qoldanystaǵy zańnamanyń solqyldaqtyǵy synǵa alyndy. Demek, Parlament depýtattarynyń qulaq­taryna «altyn syrǵa».

Taǵy bir nazar aýdararlyq jańa­shyldyq – Memleket basshysynyń tap­syrmasyna sáıkes Bas prokýra­týra men Antıkor birlesip, memle­kettik organdardaǵy sybaılas jem­qorlyq deńgeıin baǵalaý júıesin ázir­legeni. Soǵan sáıkes júrgizilgen baǵa­laý nátıjeleri boıynsha sybaı­las jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl jóninde jetkilikti sharalardy qabyl­damaǵan mınıstrlikter men ákim­dikter anyqtaldy. Olar – Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý, Aýyl sharýashylyǵy, Energetıka mınıstr­likteri, Nur-Sultan, Shymkent qala­larynyń jáne Mańǵystaý oblysynyń ákimdikteri.

Jalpy, ótken jyldyń qorytyn­dy­sy boıynsha Qazaqstan Transparency International sybaılas jemqorlyqty túısiný ındeksinde múmkin bolǵan 100 baldan nebári 37 ball alyp, 180 eldiń ishinen 102-oryndy mise tutty. Al 2020 jyly elimiz alǵash ret 38 ball jınap, 94-oryndy enshilegen bolatyn. Aıta ketý kerek, elimiz jemqorlyqpen kúreste burynǵy Keńes Odaǵynyń qura­mynda bolǵan Grýzııa (55 ball), Armenııa (49 ball) jáne Belarýske (41ball) jol berip otyr.

Transparency International baıandamasynda «Qazaqstannyń saıası elıtasy­nyń sybaılas jemqorlyq arqyly jınal­ǵan baılyǵy» máselesi, offshorlyq aktıvter týraly jarııalanymdar bo­ıynsha jáne jemqor joǵary laýazymdy sheneýnikterge qatysty qatań sharalar qabyldamaý sııaqty faktorlar kórsetilgen. Sonymen qatar koronavırýs pandemııasy kezinde elimizdiń densaýlyq saqtaý salasynda áshkerelengen by­lyq-shylyqtar Qazaqstannyń halyqara­lyq bedeline edáýir nuqsan keltirgen. Buǵan qosa qazaqstandyq kásipkerlerdiń karantındik shekteýler jaǵdaıynda týyndaǵan problemalardy para berý arqyly sheshýi kóbeıip ketken.

Elimizdi keri tartqan sybaılas jemqorlyqty aýyzdyqtaý maqsatynda Memleket basshysy 2022 jylǵy 2 aqpandaǵy Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń sybaılas jem­qorlyqqa qarsy saıasatynyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn jáne ony iske asyrý jónindegi is-qımyl josparyn bekitti. Osy strategııalyq qujattarda kórsetilgen mańyzdy bas­tamalardyń ishinde negizsiz baıý úshin jaýaptylyqty qarastyrý, qarjylyq tergeý ınstıtýtyn (Follow the money) qurý, parasattylyqqa tekserýdi engizý (Integrity check), bıýdjet prosesiniń, memlekettik satyp alýdyń ashyqtyǵyn arttyrý, memlekettiń ekonomıkaǵa qatysýyn azaıtý syndy júıeli sharalar bar. Solardyń ishinde memlekettik qyzmetshilerdiń parasattylyǵyn hám jemqorlyqtan adalyǵyn tekserýge arnalǵan Integrity check tetigin engizý qoǵamda aıtarlyqtaı qyzyǵýshylyq týǵyzyp otyr. Onyń mánisi mynada: sheneýniktiń adaldyǵyn tekserý úshin oǵan bireýge kórsetip jatqan qyz­meti úshin ádeıi para usynylady. Eger ol para alýdan bas tartpasa, onda memle­kettik qyzmetten birden qýylýǵa tıis. Osy jobany engizý quqyq qorǵaý organdarynan bastalmaqshy.

«Bul memlekettik organdarda áli de údep turǵan paraqorlyqty tyıýǵa kómegi tıetin joba dep sanaımyz. Biraq ol shyndap ári jappaı iske asyrylsa, ıgi. Sonda memlekettik organdardaǵy qoldaryn bylǵap úırengen jastary úlken qyzmetshilerdiń kóbinen qutylyp, peıilderi taza, keleshegi zor jastarǵa jol ashylar edi. Osy tetikti qatardaǵy sheneýnikterge ǵana emes, laýazymy joǵary basshylarǵa da qoldaný kerek dep oılaımyz...», deıdi biz pikirlesken qarapaıym azamattar. Halyq aıtsa, qalt aıtpaıdy.

Sońǵy jańalyqtar

Pavlodarda jer astynan sý atqylady

Aımaqtar • Búgin, 14:25

12 tamyzǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 10:30

Birqatar óńirde aýa sapasy nasharlady

Ekologııa • Búgin, 09:45

2186 adam koronavırýstan jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Baqytjan Saǵyntaev jańa qyzmetke saılandy

Taǵaıyndaý • Búgin, 09:22

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 09:13

Bir kúnde 1643 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:00

1/16 fınalǵa shyǵa almady

Tennıs • Búgin, 08:45

Uqsas jańalyqtar