Ádebıet • 13 Sáýir, 2022

Kúmániń bar ma?

57 ret kórsetildi

О́ziniń baqaı esebi men qý qulqyny úshin bireýdi naqaqtan kúıdirip, qaraý is jasaıtyn adamnyń kenetten óz basyna qara bult úıirilip, ádiletsizdikke tap kelse, sol beıbaqtyń kóńil kúıi qandaı bolady? Iá, dúnıe kezek. Keshegi zorlyqshyl bir kúnde japa shegýshi, búgingi álsiz, erteń alpaýyt bolýy ábden múmkin. Osyndaıda Djek Londonnyń «Kúmán» degen áńgimesinde baıandalǵan jaǵdaıattar oıǵa orala ketedi.

Zań ústemdigi tómen, onyń oryndalý deńgeıi kóńil kónshitpeıtin qoǵamda ómir súretinder adam quqyǵynyń laıyqty qorǵalǵanyn kóre qalsa, ony úlken jetis­tik sanaıdy. О́ıtkeni kúshtiniń álsizge tize batyrýyna arasha bolady degen zańdardy oryndaýǵa tıis organdar ókilderiniń zorlyqshymen aýyz jalasyp, óziniń pendaýı tirliginiń quly bolyp ketetin jaǵdaılar jıi kezdesetin ortada aragidik bolsa da ádilet saltanat quryp jatsa, ony qalaısha úlken jetistik demeısiń?

Kespirsiz qoǵamda álsizder taptalyp, qaǵajý kórip qala berýi úırenshikti kórinis. Biraq ezilgenniń janaıqaıyn eshkim estimese onyń ishki álemi yza men kekke tolyp shermende kúı keshtirip, aqyrynda ol qandaıda bir kek qaıtarý amal-tásiline júginýi múmkin ǵoı. Al qarapaıym adam emes, qoǵamda ózindik úni, bedeli bar adamnyń kenetten oqys oqıǵaǵa tap kelip, óz quqyǵyn qorǵaýǵa májbúr bolsa, osy jolda ádiletsizdikten japa shegip, biraq ózin kúresinge tastaǵysy kelgenderge qarsy batyl kúresip, jeńip shyqsa, buǵan óktem kúshke aqysy ketip júrgenderdiń aıyzy qanady.

Áńgimeniń keıipkeri ar-ojdandy bárinen de joǵary qoıatyn Karter Ýotson óziniń balalyq shaǵy ótken, araǵa jıyrma jyl salyp at basyn burǵan qalanyń keshegisi men búginin oısha salystyryp kele jatady. Bári ózgergen. Bala ke­zi­niń keremet sátteri ótken my­na bu­rynǵy mamyrajaı kósheniń qala­da­ǵy naǵyz buzyqtardyń ordasyna aı­nal­ǵany K.Ýotsondy esten tandyra­dy. Kóptegen eldiń áleýmettik jaǵdaıyn zert­teýmen shuǵyldanatyn ol kóz aldyn­daǵy myna kórinisti tereńdep zerdeleı túskisi keledi. Aqyrynda ol sol za­mat­ta-aq kútpegen jerden buzyq pıǵyl­dy jandarǵa tap bolady. Lastanǵan qo­ǵamda árkez bolyp turatyn bir jaısyz oqıǵanyń qatysýshysyna, keıipkerine aınalyp shyǵa keledi. Dáliregi, qoǵamdaǵy keleńsizdikter ózin syrttaı ǵana baqylap kele jatqan K.Ýotsondy óz jaıyna qoımaı «tarpa bas salyp», ishki kespirsiz ıirimine tarta jóneledi.

Negizinen moral máselesimen shuǵyl­danatyn K.Ýotson úreıli jaǵdaılarǵa tap bolsa abdyrap qalmaıtyn, áreket ete biletin jan retinde sıpattalady. Ol myqty boksshy da edi. Ol «Vandom» degen dámhanadan as-sý ishýge kirgende onyń qojaıyny Petsı Horannan naqaqtan-naqaq qorlyq kóredi. Áperbaqan Petsı buryn-sońdy bilmegen, kórmegen buǵan ózi urynady, qol silteıdi. Bul baryn­sha qorǵanýmen bolady. Petsıge qol tıgizbeıdi. K.Ýotson oqıǵa ornynan qa­shyp ketýge qansha tyryssa da qarsy­lasynyń jaqtastary – qaraqshylar ony aıqas alańynan shyǵarmaı qoıady. «Jigitter, myna báleni alyp ketińdershi! Meniń oǵan tıisip turmaǵanymdy sender de kórip tursyńdar ǵoı, mine. Munymen tóbelesip qolymdy bylǵaǵym kelmeıdi. Tek qutylsam boldy budan» degen tilegine eshkim qulaq aspaǵan K.Ýotson aıqasyp júrip oqıǵa ornynan ázer degende sytylyp shyǵady. Naqaqtan taıaq jep, ábden soqqy alǵan K.Ýotsonǵa týra sol sátte polısııa kezdese ketedi. Ýotsonnyń shaǵymyna saı Petsı qamalýǵa tıis edi, biraq bári kerisinshe órbıdi. Polıseıge Petsıdiń sózi ótimdi bolady. Onsyz da esh jazyqsyz japa shekken K.Ýotsonǵa naǵyz aıypkerdiń ornyna óziniń qamalǵany qatty batady.

Petsı typ-tynysh tamaǵyn iship otyr­ǵan momaqan adam, al Ýotson mas kúıinde kelip soqtyqqan buzaqy bolyp shyǵady. Onyń jazyqsyzdan jazyqsyz taıaq jep, murny qanap, odan soń tutqyndalǵany azdaı ─ gazetterdiń bári onyń «mas kúıinde» áıgili «Vandom» qojasymen qalaı «janjaldasqany» týraly nebir arsyz maqalalardy birinen soń biri jarysa jarııalaǵan. Búkil qalaǵa belgili buzyq, áperbaqan Petsı qaıdaǵy bir jolaýshydan taıaq jegenine barlyǵy senedi. BAQ, qoǵam ony japa shekken momyndaı qabyldaıdy. Eń soraqysy ádilettilik ornatýshy sanalatyn quqyq qorǵaý organdary ony negizsiz jaqtap shyǵady.

P.Horannyń shaǵymy boıynsha K.Ýot­son jaýapker retinde polısııa sotyna keledi. Birinshi kezekte Ýotsonnyń kinásiz ekenin, Petsı isine jaýap berý kerektigin biletin prokýror eki jaqty tatýlastyryp, isti jaba salmaq bolady. Bul árıne, Petsı úshin paıda, jeńis. Sot úkim oqydy. «Petsı Horan óz ómirine qaýip tóngenin, sondyqtan ony qorǵaýǵa májbúr bolǵanyn dáleldeýge tyrysty, ─ delindi sot shyǵarǵan úkimde, ─ osyǵan uqsas málimdemeni mıster Ýotson da jasady. Bulardyń árqaısysy ant aıasynda birinshi soqqyny qarsylasy jasady dep sendiredi. Sondaı-aq ekeýi de óz qarsylasy tarapynan eshbir jazyqsyz japa shekkeni jóninde ant-sý ishedi. Al zań boıynsha, kúmán dáleldenbese, is jaýapkerdiń paıdasyna sheshiledi. Biz qaraǵan iste osy bar. Sondyqtan «Halyq Karter Ýotsonǵa qarsy» degen iste kúmándi máseleniń bári joǵaryda atalǵan Karter Ýotsonnyń paıdasyna sheshilip, ol tutqynnan bosatylady. Mundaı jaǵdaı «Halyq Petsı Horanǵa qarsy» degen iske de tán». Iаkı mundaǵy máseleler Petsı Horannyń paıdasyna sheshilip, ol da tutqynnan bosatylady. Men sizderge bir-birińizdiń qolyńyzdy alyp, tatýlasýdy usynamyn».

Sen jazyqsyzsyń. Biraq quqyq qorǵaý organdary seni ózderiniń áldebir múddesi úshin kózge de ilmeıdi. Buǵan qarsylyq kórsetseń sen saıası mashınanyń shoqpary polısııanyń aıdaýyna júrmegeniń. Demek saıası mashınaǵa qarsy kelgeniń. Onyń aldynda sen eshkim emessiń. Sonda sen kim bolǵanyń? «Áldebir múdde» degenimiz qandaı múdde? Onyń jaýaby mynaý – aldaǵy saılaýda ózine daýys beretinderden aıyrylyp qalmaý, óziniń saılaýda jeńýin aldyn-ala qamdaý. Qalaısha deısiz ǵoı? Petsı – qalanyń kóleńkeli buryshtarynda bilgenin istep, sondaı arsyz áreketterimen yqpa­lyn arttyryp, saılaýshylardyń bir bóli­gine ámirin júrgizip otyrǵan túngi qaraq­shylardyń beldi múshesi. Demek eldi basqaryp otyrǵan asa zor da qýatty ári beıshara myna mashınanyń ókilderi qaıdaǵy bir kafe ıesiniń aldynda quraq ushyp, quldaı qyzmet etýiniń syry – ózderine daýys beretinderden aıyrylyp qalmaý. Basqa jaǵdaıattarmen salys­tyrǵanda Karter men Petsı arasyndaǵy osy bir túkke turǵysyz sot isi qoǵamdaǵy myńdaǵan qoıyrtpaq, jıirkenishti áreketterdiń bireýi ǵana.

Memleket atynan áreket etip, úkim shyǵaratyndardyń keıbiriniń zańnyń artyna jasyrynyp turyp jemtikterin ańdýdan basqa túk bilmeıtini kimdi bolsa da qynjyltady. Memleket qazynasynan jalaqy alatyn mundaı kásibı azaptaýshylar polısııalar men túrme esikteriniń tasasyna tyǵylyp alyp, ózderi jábirle­genderdiń qarsy is-áreket jasaýyna múl­de múmkindik bermeıdi. Alaıda keı­bir japa kórgenderge azaptaýshylarǵa qarsy­lyǵyn kórsetýge, ketken kegin qaıtarýǵa Jaratqan keıde múmkindik berip qoıa­tyny bar. Bul týraly sál keıinirek.

Syrttaı qaraǵanda sot Ýıtberg ıman júzdi jas jigit. Odan jamandyq kútý aqymaqtyq sekildi. Al isine qarasań ol týraly alǵashqydaǵy jaǵymdy oıyń­nan aınymaq bylaı tursyń, odan bezip ketesiń. Ol adam quqyǵy men ádilet jónin­de nebir keremet sózderdi sýdaı sapyryp kelip, aqyry eshbir zańǵa, eshbir ádiletke syımaıtyn úkimdi shyǵara salady. Kimniń qylmysker ekeni anyq kórinip tursa da eki jaqtyń da aıtqandary dálelsiz ekeni jeleý etilip, taraptardy qamaýdan bosatyp jiberedi. Bul K.Ýotsonnyń renishin týdyrady, biraq buǵan taýy shaǵylyp qalmaıdy. Alaıda istiń qaralýy barysynda qoǵamdaǵy nebir qoıyrtpaqtyń zańdy oryndaý mindeti júktelgender tarapynan bastaý alatynyna kózi anyq jetedi. «Kúmán»-da baıandalǵandaı, sot prosesi komedııaǵa aınalady, ony kórseń «Qudaı-aý, adamdar qandaı quldyraýǵa jetken, damýdyń bıik satysyna jetý úshin bularǵa endi qanshama ýaqyt kerek!», dep kúıinbeý múmkin emes.

Jazýshy istiń qaralý barysyndaǵy óreskeldikterdi bylaısha sýretteıdi: «Ýotson quddy qarsy aldynan bir adamdy ári-beri qaqpaqyldaı ıterip, onyń qaltasynan ámııanyn qaǵyp alý úshin jantalasyp júrgen bir top qaraqshyny kórip turǵandaı boldy. Iá, mashına iske qosyldy ─ basqa eshteńe de emes».

Hosh, sonymen, Petsı úshin is bit­kendeı bolǵanymen, Karter úshin qarymta qaıtarý aıqasy alda kútip tur edi. Sodan beri arada bir jyl ótedi. Petsı-Karter oqıǵasynyń ekinshi bólimi oıda joqta bas­talyp ketedi. Jaz aıynyń tamyljyǵan bir tańynda Karter Ýotson óziniń taý­daǵy ranchosynda baıaǵy sot Ýıtbergti kez­des­tirip qalady. Ol Ýotsonnyń jeke­men­shik jerine ruqsatsyz kirip alyp saırandap júr. Qyzyq osy jerden bastalady.

Ýotson jerden bir judyryqtaı tas­ty alyp, onymen óz betin bylsh etkize soǵady. Kóz aldy birden kógerip shyǵady. Ol munymen tyıylǵan joq, jerden jáne bir tasty alyp sonymen ekinshi betin de uryp-uryp jibergen. Ýotson áldekimnen beıne bir taıaq jegen kúıge ene qalady. «Iá, endi birer mınýttan keıin bul betim de isinip-kógerip turatyn bolady. Sonda meniń sózime kim senbes eken!» deıdi K.Ýotson. «Siz jyndanǵan shyǵarsyz!» deıdi Ýıtberg. «Mazaq qylmańyz! ─ dedi Ýotson, ─ kórmeı tursyz ba meniń qanjosa bolǵan túrimdi! Siz meni oń qolyńyzben eki ret aıamaı urdyńyz! Bul qandaı aıýandyq, a! Men sizge ne jazdym so qurly! Joq, maǵan endi qorǵanbasqa bolmaıdy. Áıtpese, sizdiń aıaıtyn túrińiz joq!»

Sodan Ýotson sot Ýıtbergti aıda kelip sabaıdy. K.Ýotsonnyń shoqpardaı judyryǵy qoısyn ba? Ýıtberg ońbaı taıaq jeıdi. Ýotson osy áreketi ústinde, «Petsı Horan da maǵan osylaı istegen!» degendi ylǵı da aıtyp otyrady. K.Ýotson óz táninde kógergen, qyzarǵan jerler qaldyrý úshin anda-sanda ózin de aıaýsyz uryp qoıýdy umytqan joq.

Birer saǵattan soń Karterdiń shaǵymy negizinde sot Ýıtberg tutqynǵa alynady. Derevnıalyq sotta qaralǵan bul istiń úkimi osydan bir jyl burynǵy Petsı-Karter isine qatysty shyǵarylǵan úkimdeı bolady. Sot Ýıtbergtiń bir sózi de kádege jaramaıdy. Sot úkimi boıynsha eki tarap ta bostandyq alady. Bul K.Ýotson úshin sot Ýıtbergten kegin qaıtarýy emes, óziniń basyna túsken bir jyl burynǵy istiń jan dúnıesine túsirgen salmaǵynan arylyp, ony Ýıtbergtiń ózine artýy edi.

О́zi talaı ótirik kýálikti qarý etken Ýıtberg osylaısha ádemi qıystyrylǵan jalǵan kýáliktiń qurbany boldy. О́zi ylǵı paıdalanatyn jalǵan kýálik ómirinde alǵash ret ózine aýyr soqqy bolyp tıdi. Iá, astynda kreslosy, jelkesinde kúzeti joq jerde ádiletsizdikti qarý etken kez kelgen sheneýnik ózine tanys aıla-sharǵynyń jemtigine ońaı aınalady. Muny D.Londonnyń «Kúmán» atty áńgimesinen anyq ańǵarasyz.

Sońǵy jańalyqtar

6 shildege arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:43

Shabyt shaqyratyn shahar

Elorda • Búgin, 08:23

Aqjaınaq astana

Elorda • Búgin, 08:22

Ozyq óndiris ornynda boldy

Aımaqtar • Búgin, 08:20

Ult saýlyǵyn ulyqtaǵan megapolıs

Elorda • Búgin, 08:18

Baǵdaryń qalaı, bas qala?

Elorda • Búgin, 08:17

«Astana Operamen» dos bolaıyq

Teatr • Búgin, 08:15

Dımash pen Djekson

О́ner • Búgin, 08:10

Utqanymyz shamaly bolyp tur

Qoǵam • Búgin, 08:05

Irikteýdiń ekinshi kezeńine ótti

Sport • Búgin, 08:02

Egizder festıvali

Qoǵam • Búgin, 08:00

Elordanyń damý dańǵyly

Elorda • Keshe

«Nur-Sultan kitaphanasy»

Elorda • Keshe

Qattalǵan tarıh qazynasy

Elorda • Keshe

Ahańnyń adaldyǵy

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Qaraly kezeń kartınasy

Qazaqstan • Keshe

Parıjge syımaǵan Pol

О́ner • Keshe

Qarttar úıindegi vals

Qoǵam • Keshe

Uqsas jańalyqtar