Mamandarǵa naqty qamqorlyq kerek

Májilis depýtaty, Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń múshesi Talǵat ERǴALIEVPEN áńgime. – Talǵat Faızollauly, siz elimizdiń ekonomıkasyn kásibı mamandarmen qamtamasyz etý máselesin qarastyryp, osy baǵyttaǵy problemalardy qa­laı sheshýge bolatynyn zerttep júr­gen parlamenttik jumys tobynyń múshesisiz. Osy jumys tobynyń búgingi kúni qandaı jumystar atqarǵany jó­ninde aıtyp berseńiz. – Bul máseleni kóterip, sheshilýine yqpal etýdi kózdep júrgen jumys tobynyń bastamashysy buǵan deıin Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraıymy bolǵan, jaqynda ǵana vıse-spıkerlikke saılanǵan Darıǵa Nazarbaeva edi. Men Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetinen osy jumys tobyna óz tilegimmen múshe bolyp endim. Bizdiń jumys tobymyz sońǵy kezge deıin bes otyrys ótkizdi. Onyń birinshisinde biz aldaǵy ýaqytta kadrlar daıarlaý boljamyn qarastyrdyq. Kelesi otyrystarda qajetti kadrlardyń klassıfıkasııasyn jasaý, memlekettik organdardyń osy máseleni sheshýge qan­shalyqty quzyrettiligi, aýyl sha­rýa­shylyǵy, densaýlyq saqtaý, mu­naı-gaz jáne t.b. salalardaǵy kadr jetispeýshiligi, JOO-lar men kásiptik-tehnıkalyq kolledjderde sapaly kadrlar daıarlaý máselesi jáne osy baǵyttaǵy zańnamany jetildirý máseleleri qarastyryldy. Otyrystarǵa Bilim jáne ǵylym, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar, Aýyl sharýashylyǵy, Densaýlyq saqtaý, Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrlikteri jáne t.b. memlekettik organdar men JOO, qoǵamdyq uıymdardan ókilderi qatysty. Máseleniń kóterilip otyrǵan sebebi qazaqstandyq JOO-lar men kásiptik-tehnıkalyq kolledjder mamandardy jetkilikti dárejede daıyndaıdy. Alaıda, olar kóptegen salalarda jetpeı jatyr, sonyń sebebin ashyp, sheshý joldaryn qarastyrý. – Sonymen, búgingi kúnge deıin qan­daı máseleler anyqtaldy? – 1991 jylǵa deıin bizdiń elimizde 55 JOO bolsa, qazir olardyń sany 130-ǵa jetti. Demek, kadrlar daıarlaıtyn oqý oryndary jetip artylady. Alaıda, olar ekonomıkanyń suranysyna emes, ózderi usyna alatyn mamandyqtardy ǵana basymdyqpen oqytýda. Basqa jyldar emes, ústimizdegi, ıaǵnı 2014 jylǵa qa­jetti mamandardy mınıstrlikter boıynsha qaraıtyn bolsaq, bıyl munaı jáne gaz salasyna – 2416, ındýstrııa jáne jańa tehnologııalar boıynsha – 14478, kólik jáne kommýnıkasııa salasyna – 5093, ıaǵnı barlyq tehnıkalyq ǵylymdar men tehnologııa salasyna 22 myńdaı maman kerek eken. Aýyl sharýashylyǵy boıynsha ústimizdegi jylǵa 4700 mamanǵa suranys bar. Al JOO-larda oqyp jatqandarǵa qaraıtyn bolsaq, tehnıkalyq ǵylymdar men tehnologııa salasynda oqyp jat­qandardyń jalpy sany 112 353 adam, so­nyń bıyl bitiretinderi shamamen 22 myńnan artyq. Endeshe, suranysqa usy­nys saı dep aıtýǵa bolady. Bul jaqsy kór­setkish. Alaıda, onyń da mánisi bar, oǵan tómende toqtalamyz. Aýyl sharýashylyǵy boıynsha bar­lyq oqyp jatqandar, veterınarııany qosyp eseptegende, 14 myńnan artyq. Sonyń bıyl bitiretinderi shamamen 3 myńǵa jýyq. Árıne, joǵarydaǵy aı­tylǵan suranys 5 myńǵa jýyq bolǵanda bul azdaý. Biraq osynyń bári de aýyl sharýashylyǵyna baryp, salany kóterýge atsalysatyn bolsa úlken kúsh bolar edi. Alaıda, is júzinde osynsha kadr salaǵa qyzmet etpeıtini belgili bolyp otyr. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda jastardyń kóbi ekonomıst nemese zań­ger bolýdy ǵana armandap, osy ma­man­dyqtarǵa ǵana oqyǵanyn bilemiz. Bul basqa salalardy mamandarmen qam­ta­masyz etýde jetispeýshiliktiń úlken zardabyna uryndyrdy. Sol qaı­shylyqtan biz áli de aryla almaı kelemiz. Máselen, bıyl Qarjy mınıstrligi óz salasyna 132, Ádilet mınıstrligi 134, Ishki ister mınıstrligi 820, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi 180, Qarjy polısııasy 45 qana maman qajet dep otyr. Barlyǵy – 1311 adam. Al sol kezde quqyq pen ekonomıka jáne bıznes­ke oqyp jatqandardyń jalpy sany 156 760 adam. Sonyń bıyl oqý bitiretinderi shamamen 31 myńnan artyq. Iаǵnı usynys suranystan 20 esedeı kóp. Bul kadrlardy jumyssyzdyqqa ushyratatyn jáne osydan týatyn áleýmettik daǵdarystarǵa jeteleıtin naǵyz qaıshylyqty faktor. Sonymen qatar, biz joǵaryda teh­nı­kalyq ǵylymdar jáne tehnologııa salasyna usynys pen suranystyń shamalas ekenin aıttyq, alaıda, munda da taza tehnıkalyq mamandyqtardan góri salanyń ekonomıka jaǵyna oqyp jatqandary artyq. Aýyl sha­rýa­shy­lyǵynda da solaı. Salanyń naqty ag­ronom, zootehnık, veterınar, ınjener sııaqty qajetti mamandyqtarynan góri býhgalterlik esep pen ekonomıkaǵa oqyp jatqandary basym. О́ıtkeni, ekonomıst, býhgalter, aýdıt sııaqty mamandyq ıe­leri basqa salalarǵa aýysa alady, al bas­qalarǵa bul qıyndaý. Bizdi tolǵandyryp otyrǵan eń basty problema – osy, mamandardyń jumys ta­­býyna qandaı múmkindikter týdyrýǵa bo­­lady jáne bir mamandyqtarǵa tym kóp adamnyń oqýyn shekteýge yq­­pal etý máselesin qalaı sheshý bolyp otyr. Sonymen birge, maman jetis­peı­tin salalarǵa jastardy tartý­dy uıym­dastyrý joldaryn tabýdy kóz­deı­miz. Sonyń ishinde, bul másele aýyl sha­rýa­shylyǵynda alańdaýshylyq tý­dyryp otyr. Tehnıkalyq kolledj­der daı­yn­daýǵa tıisti kásibı jumys­shy­lardyń jetispeıtindigi de kózge uryp tur. – Endi osy máselelerdi qalaı sheshý jóninde usynystar týdy ma? Qandaı múmkinshilikter men rezervterdi iske qosý kerek dep oılaısyzdar? – Biz naq osy máseleni basshylyqqa alyp, maman kadrlar jetispeýshiliginiń syryn ashýdy jáne sony sheshýge usynystar jasamaqpyz. Elbasy óziniń bıylǵy Joldaýynda «taıaýdaǵy 2-3 jylda dýaldi, tehnıkalyq jáne ká­siptik bilim berýdiń ulttyq júıesiniń negizin qalyptastyrý kerek. Keleshekte jastardyń tehnıkalyq bilim alýyn memlekettik kepildendirýge kóshirýdi qarastyrý qajet», dep atap aıtty. Sonymen birge, ol Úkimetke ústimizdegi jyldyń 1 maýsymyna deıin osy másele boıynsha naqty usynystar jasaýdy tapsyrdy. Bizdiń de mindetimiz osy talaptyń oryndalýyna óz tarapymyzdan atsalysý bolyp otyr. Eń birinshi másele, aýyl sharýa­shy­lyǵyna kadrlardy turaqtandyrýǵa oıysady. О́zderińizge belgili, joǵary oqý ornyn bitirgen bilikti jas aýylǵa barǵysy kelmeıdi. О́ıtkeni, ınfra­qu­rylym múmkindigi tómen. Jol joq, mektep bastaýysh qana, turatyn úı joq. Bizge anyqtama bergen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi de ózde­rinshe sarap jasaǵan eken, sonda olar kadrlardyń aýyl sharýashylyǵyna turaqtamaıtyndyǵynyń mynadaı se­bepterin anyqtapty: birinshiden, bul salanyń eńbekaqysy tómen, ekinshiden, biz aıtqandaı, áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylym tómen, úshinshiden, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy eńbek basqa salalarǵa qaraǵanda áldeqaıda aýyr. О́ıtpeı she? Qaladaǵy eńbek belgili saǵattarda toqtaıtyn bolsa, munda keıde táýlik boıy jumys isteýge týra keledi. Máselen, egin oraǵy kezinde agronomdar árbir qolaıly kúndi tıimdi paıdalanyp qalý úshin eki, keıde tipti úsh aýysymmen oratyn dıqandarmen birge 18-20 saǵat boıy egistiktiń basynda bolatynyn bilemiz. Zootehnık, vettehnıkter de tól alý sııaqty qaýyrt naýqandardyń kezinde úıine kelip tamaq ishýge qoldary tımeı jatady. Mine, osyndaılardy biletin maman qaltasyna kúrekteı dıplom salyp alǵanymen, basqa salaǵa aýysýǵa umtylyp turady. Ondaılardyń kóbi, ásirese, áleýetti organdar jaǵyna jıi aýysady eken. Aldymen bir kirip alǵan soń osynda júrip syrttan oqý arqyly ekinshi dıplomǵa qol jetkizedi. – Sonymen, mamandardy turaq­tan­dyrýdyń qandaı joldary bar? – Ol úshin aýyl sharýashylyǵy mamandaryn yntalandyrý júıesin jaqsartý kerek. Eń birinshiden, nasıhat quraldary bul sala mamandarynyń áleýmettik mańyzyn arttyratyn, bedelin kóteretin memlekettik saıasat ustanýy kerek. Nasıhatsyz, ıdeologııalyq qol­daýsyz salaǵa jaqsy mamandardy tu­raqtandyrý qıyn. Aýyl sharýashylyǵy mamandaryna BAQ kóbirek kóńil bólip, ozattaryn jıi kórsetip otyrsa, adamnyń qulshynysy da artady. Sonymen birge, aýyl sharýashylyǵyna barǵan mamandarǵa kezekten tys qyzmet kórsetý sııaqty yn­talandyrý júıesin engizý qajet. My­saly, medısınalyq kómek kórsetýde aýyl sharýashylyǵy mamany aýdan, oblystardaǵy emhanalarda kezekten tys qabyldanǵany jón. Sonymen qatar, olardyń balalaryna JOO qabyldaýda jeńildikter berilýi kerek. Osyndaı jeńildiktermen qatar mamandardy aýylda turaqtandyrýdyń taǵy bir tásili – olardyń qyzmet ornynyń kepildi túrde suranysta bolýy. Onyń mánisi bylaı. Qazirgi aýyldyq jerlerdegi ákimshilik-aýmaqtyq bólinister burynǵy keńshardyń aýmaǵynda qurylǵan. Qazir osy, aýyldyq okrýgterde bir veterınardyń qyzmet orny bıýdjettiń esebinen qarjylandyrylady. Qalǵan mamandyqtardy aýyldyq okrýg esebinen ustaý qarastyrylmaǵan. Keńshar bolsa tarap ketken, onyń ornynda 4-5 sharýa qojalyǵy egin egedi. Al olar aýyl sharýashylyq mamanyn óz qarjysymen jyl boıy ustaýǵa qaýqary jete ber­meıdi. Sondyqtan kem degende 5 myń gektar astyq egiletin aýyldyq okrýgte bir agronom jáne bir ınjener ustaýǵa memleket tarapynan qarajat bólinýi kerek. Sol sııaqty 1 myńnan artyq mal ósiriletin 3-4 qojalyqqa kem de­gen­de bir zootehnık bıýdjet esebinen qarjylandyrylǵany durys. Olardy turǵyn úımen qamtamasyz etý máselesin de memleket sheshkeni jón. Al 5 myń gektardan artyq jerge egin sebetin iri qojalyqtar kem degende bir agronom ustaýdy óz qarajaty esebinen sheshýi kerek. Sol sııaqty bir myńnan artyq mal ustaıtyn qojalyqtar da kem degende bir zootehnıkten ustaýy kerek. Osynyń bári zańmen bekitilse, aýyl sharýashylyǵyna kadrdyń barýyna múmkindik ashylar edi. Áıtpese, agronom, ınjener sııaqty mamandyqty ıgergen kadrlar ózderi suranysqa ıe bolmaıtyn 3-4 aılyq qys aılarynda «aqysyz demalysqa» ji­berilýden qorqady. О́ıtkeni, olardyń ba­la-shaǵasy bul aılarda da tamaq su­raıtyny sózsiz... Sonymen qatar «Jańanyń bári umy­tylǵan eski» degen sóz bar. Buryn aýyl sharýashylyǵynyń mamandary qyz­metterin jaqsy atqaryp, jaqsy nátı­jelerge jetse ózderiniń qyzmet bas­paldaǵymen ósetindikterine, iri mansapqa qol jetkizetinine senimdi bolatyn. Kadr saıasaty sony kózdeıtin. Al qazir ondaı múlde joq. Aýdan ákimderi men onyń orynbasarlary, oblystyq mekemelerdiń basshy qyzmetkerleri, oblys ákimderi men orynbasarlary aýyl sharýashylyǵy qyzmetinen óspeıdi. Olardyń negizi tek bıznestiń óndiristik emes, kommersııalyq salasynan nemese quqyq qorǵaý ja­ǵy­nan shyqqandar. Sondyqtan aýyl sha­rýashylyǵy mamany óziniń eshqashan karera jasaı almaıtynyn biledi. Mine, osy qaıshylyqty da joıyp, aýyldyq aýdandar men salanyń oblystyq, tipti, respýblıkalyq basshylyqtaryna min­detti túrde aýylda maman bolyp iste­gen jandardyń ǵana kóteriletinine ke­pildik beretin zańnama kerek. Sonda mamannyń yntalanýy arta túser edi. Mine, biz osy tárizdes naqty usynystar daıyndamaqpyz. – Al aýylsharýashylyq maman­daryn daıyndaýda JOO-larǵa qandaı usynystar jasar edińizder? – Aýyl sharýashylyq mamandaryn daıyndaıtyn JOO-lar óndirispen tikeleı baılanysta bolýy kerek. El­basy óziniń Joldaýynda «jetekshi ýnı­versıtetterdi akademııalyq jáne bas­qarýshylyq avtonomııaǵa birtindep kóshirýge josparly túrde kirisý qajet», degen bolatyn. Men shetelderde aýyl sharýashylyǵy salasynda oqıtyn balalardyń aptanyń birneshe kúninde fermalarda jumys isteıtinin bilemin. Olarǵa shama-sharqynsha eńbekaqy da tólenip turady. Sonda bolashaq maman ári mamandyqty ıgeredi, ári tamaǵyna jetetin qarajat ta tabady. О́kinishke qaraı, bizde ol joq. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».