Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Byltyr jeltoqsanda BJZQ shekti meje ósetinin jarııalaǵan kezde halyq bul jańalyqqa asa qýana qoımady. Osyǵan deıin 20 jastaǵy azamat úshin jetkilikti shek mólsheri 1 710 000 teńge bolsa, 2022 jyldyń 1 sáýirinen bastap bul 3 140 000 teńgeni qurady. Al 40 jas-taǵy salymshy úshin buryn 3 mln 420 myń teńge bolsa, qazir 5 mln 790 myń teńge qalýǵa tıis.
BJZQ men Ulttyq bank munyń sebebin eń tómengi jalaqy 42 500 teńgeden 60 myń teńgege, shamamen 41 paıyzǵa óskenimen túsindiredi. Eger osy ólshemmen qaraıtyn bolsaq, tómengi shektiń ósý dınamıkasy shamamen 30 paıyzǵa kóp. Úkimet ınflıasııa yryqtan shyǵyp ketken ýaqytta bul talap áli talaı ret ózgeretinin ashyp aıtty. Bul rette «Respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańǵa sáıkes, jyl saıyn ındeksteletin eń tómengi jalaqy, eń tómengi zeınetaqy, eń tómengi kúnkóris deńgeıi sııaqty áleýmettik kórsetkishter de qaperge alynatyn kórinedi. BJZQ segmentindegi bul ózgerister salymyna qoly jete almaı qalǵan salymshylarǵa «otqa maı quıǵandaı» áser etti.
Bıylǵy 1 qańtar men 1 sáýir arasynda salymyna qol jetkizgisi kelgen salymshylar kóp boldy. BJZQ men Ulttyq bank taratqan aqparattarda shekti mejesinen asyp ketken 200 teńgesine de tapsyrys bergen azamattar jaıly derekter aıtyldy.
Belgili ekonomıst Oljas Qudaıbergenovtiń aıtýyna qaraǵanda, 2021 jylǵa arnalǵan shekti mejeni eseptegen jumys toby mundaı jaǵdaı bolatynyn eskergen bolsa, BJZQ men salymshy arasyndaǵy prosess qalypty jaǵdaıda óter edi. Sebebi 2021 jylǵa arnalǵan shekti meje eseptelgen kezde mundaı tájirıbe buryn-sońdy bolmaǵan, qajetti nusqaýlyqtyń bári talqylaýlar, zertteýler barysynda qalyptasqan. Jalaqynyń joǵary nemese tómengi deńgeıine de nazar aýdarylmaı, salymnyń jalpy mólsherine ǵana den qoıyldy. Soǵan sáıkes jetkilikti shek deńgeıi qordaǵy salymshylardyń salymyna qaraı tómendetildi. Sonyń nátıjesinde, baǵdarlamaǵa qatysatyn adamdardyń sanyn 1 paıyzdan 7 paıyzǵa deıin arttyrýǵa múmkindik týǵan.
«2021 jyly daıyndalǵan jańa ádisteme barynsha kúrdeli boldy. Sebebi bul jobada eń tómengi jalaqynyń barlyq ólshemi eskerildi. Tipti jańa ádistemeniń daıyndalyp jatqanynan habardar bolǵandar az boldy. Tipti men de ol jaıly keıin bildim. Osy nusqada jetkilikti shek eń tómengi jalaqy mólsherine qarap anyqtalatyny aıtyldy. 1 qańtardan bastap eń tómengi jalaqy 42 500 teńgeden 60 myń teńgege deıin ósti. Demek, salymshy úshin shekti meje eń tómengi jalaqynyń kólemine qaraı óse beredi», deıdi O.Qudaıbergenov.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, BJZQ sektoryndaǵy jańalyqqa halyqtyń túsinbeı qaraýyna sebep bolǵan faktor salymshynyń jasyna baılanysty belgilengen shekti mejeniń aspandap ketkeni. Túsinbestik te osy jerden bastalady.
«Muny BJZQ tarapynan ádeıi uıymdastyrdy degen pikirge kelispeımin. Jobany Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń usynysymen Úkimet bekitti. «Syrt kózge bári zań sheńberinde daıyndaldy. Úkimet eń tómengi jalaqy 60 myń teńge bolady» degen qaǵıdany basshylyqqa aldy. Endi aldaǵy jumys osy baǵyt boıynsha jalǵasady», deıdi O.Qudaıbergenov.
Shekti paıyz 2022 jyldyń 1 qańtarynan bastap ózgeredi degen jańalyqqa halyq daıyn bolmaı shyqty. Ártúrli pikir aıtyldy. Halyqtyń basym bóligi zeınetaqy shotyndaǵy jetkilikti shekten asqan aqshasyn paıdalanyp úlgermegen. Osyǵan baılanysty Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev zeınetaqy qoryndaǵy shekti mejeden asqan qarjysyn paıdalanyp úlgermegen azamattardy qoldap, ony kóterý merzimin 2022 jyldyń 1 sáýirine deıin uzartýdy tapsyrdy.
Endi kesimdi ýaqyt 1 sáýirden beri ne ózgerdi? Sony taldap kóreıik.
Ekonomıst Arman Baıǵanov jetkiliktilik sheginiń kóterilýine birneshe faktor áser etkenin aıtady. Memlekettik qaryz ósip jatyr, ekonomıka turaqsyz. Al memleket qordaǵy qarajatty ulttyq kompanııalarǵa, baǵaly qaǵazdar naryǵyna jáne óz jobalaryna ınvestısııalaýǵa múddeli.
Statıstıkalyq derekterde 2021 jylǵy ortasha jalaqy 250 myń teńge ekeni aıtylǵan. Sarapshy aıtyp ótkendeı, endi 250 myń emes, 450 myń teńge jalaqy alatyndar ǵana shekti mejeni baǵyndyratyn kórinedi. Qoǵam men Úkimettiń arasyna syna qaǵyp úlgergen tus ta osy. Sarapshynyń pikirine súıensek, biz bul qadamǵa tóteden emes, halyqtyń qaltasyna beıimdep barǵanda kópshilik te muny qalypty jaǵdaı retinde qabyldar edi.
Shekti mejeniń jańartylǵan nusqasynda ekonomıkalyq negizdeme joq degen pikirdi sarapshy Maqsat Halyq ta qup kóredi. Sebebi qordan alynýǵa tıis qarjy alyndy. Keler jyly onyń mólsheri az bolady. Jańa nusqada eń tómengi jalaqy mólsheri eskerildi degen tujyrym da bul qateliktiń ornyn toltyra almaıdy. Sebebi BJZQ-daǵy salym – memlekettiń emes, ol aqshany tirnektep jıǵan azamattyń menshigi. Ony qandaı maqsatqa jumsaýdy salymshynyń ózi sheshýge tıis edi. «Qazaqstanda eń tómengi jalaqy sońǵy úsh jylda bir ret qana – 41 paıyzǵa ósti. Úkimet jańa redaksııany zańdastyrar kezde osy kórsetkishti nysanaǵa alǵan. Al jańartylǵan shekti meje 2021 jylmen salystyrǵanda ósip ketti. Esterińizde bolsa, eń tómengi jalaqy bizde sońǵy úsh jylda ózgergen joq. Tek 2021 jyldyń sońynda ǵana artty. Demek, shekti mejeni eń tómengi jalaqyǵa baılap qoıǵannyń ózinde ol 71 paıyz emes, 30 paıyz shamasynda ǵana ósýi kerek edi», deıdi M.Halyq.
Sarapshy BJZQ-nyń shekti mejesin daıyndaǵan jumys toby asa kúrdeli jaǵdaıda jumys istegenin eske túsirdi. Jańa nusqany aldyn ala jarııalap jibergen azamattar jumystan ketti. Biraq olardyń ádistemeleri ózgerissiz qaldy.
«Qoǵamnyń kókeıinde áli de kúmán basym. «Jańartylǵan shekti meje qaıta qarastyrylyp, tómendetilýi kerek. Úkimet áleýmettik tólemder, eń tómengi zeınetaqy mólsherin qaıta qaraımyz dep sheshti. Munyń bári ınflıasııa deńgeıine qaraı baǵdarlanatyny anyq. Shekti mejede de osyndaı betburys bolýy kerek. Halyq 1 qańtar men 1 sáýir arasynda bir ózgeris bolyp qalar dep kútti. Biraq ózgergen eshteńe joq. Bári «jabýly qazan» kúıinde qaldy», deıdi M.Halyq.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, shekti mejeni birden úlken paıyzben kótermegende salymshylar aqshasyn alýǵa asyqpaıtyn edi. 2021 jylǵy ózgeristerde salymshylarda salymyn barynsha kóbirek jınaımyn degen yqylas boldy. Jastar salym deńgeıin arttyrýǵa tyrysty. Bul úrdisti ustap qalsaq, qosarlanǵan esep-qısaptyń da deńgeıi tómender edi. Endi salymshylar tabysty kóbirek taýyp, salymyn da molynan jınaýǵa emes, qosarlanǵan esep-qısapqa múddeli bolatyny sózsiz. Sebebi jańa shek salymshynyń qaltasyn eskermegen. Ekonomıka naryqtyń ǵana emes, adamdardyń quqyn qorǵaýǵa da baǵyttalýy kerek. Bul órkenıetti ekonomıkaǵa jol ashady. «BJZQ men Ulttyq bank bul sheshimdi ekonomıkanyń, naryqtyń zańdylyqtaryn saqtaı otyryp qabyldaýy kerek edi. 2021 jyldan beri salymshylardyń kóp degende 10 paıyzy ǵana qarjysyn sheship aldy. Al 90 paıyzy mundaı múmkindikke qol jetkize alǵan joq. Biz bul tusta taǵy da 10 paıyzdyń múddesin qorǵap, 90 paıyzdy solardyń ıgiligi úshin qurbandyqqa shalyp jiberdik. Bul jalǵasa berse, zeınetaqy júıesiniń da damýyn tejeımiz. Salymshylardyń yqylasyn joǵaltyp almaý úshin jańa shekti revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq jolmen ósirýimiz kerek. Jetkilikti shekti ósirýge qarsy emespin, biraq birden salymshylardyń úmitin kúırete ósirýge qarsymyn», dep túıindedi M.Halyq.
Al táýelsiz sarapshy Aıbar Oljaev BJZQ reformasynyń áý bastaǵy ıdeologııasy azamattardyń zeınet jasynda jumsaıtyn qarjysyn aldyn ala jıyp alýǵa baǵyttalǵanyn aıtyp berdi. Biraq sońǵy on shaqty jylda memlekettik deńgeıde qabyldanǵan keıbir sheshimder áý bastaǵy ıdeıadan alystatyp jibergen. Shekti mejeniń belgilenýi salymshynyń quqyn qorǵaıtyn jáne ekonomıkany da ókpeletpeıtin jańa baǵytqa túsirýi tıis. Biraq reformanyń mán-maǵynasy tıisti deńgeıde túsindirilmegendikten salymshylardyń basym kópshiligi bul jańalyqty «BJZQ amnıstııasy» retinde qabyldap, jıǵan-tergenin alyp qalýǵa tyrysty. Artylǵan qarjysyn paıdalanýshylarǵa da múmkindik berildi. Nátıjesinde, 3,4 trln teńge qordan ketip qaldy. Onyń 97 paıyzy baspana máselesine, qalǵandary ózge maqsatqa jumsaldy.
«Endi shektilik ózgergen soń dál osyndaı lep bolady dep oılamaımyn. Bul faktor salymshylardyń salymyna degen kózqarasyn ustamdy baǵytqa ózgertýi qajet. Endi BJZQ salymy asa qajet maqsattarǵa jumsalady. Bul BJZQ-nyń turǵyn úı naryǵyna yqpalyn álsiretýi kerek. Osy baǵyt BJZQ-ny áý bastaǵy negizgi ıdeologııasyna qaıtarady, ony ári qaraı jetildiredi», dep atap ótti A.Oljaev.
Sarapshynyń aıtýyna qaraǵanda, biz BJZQ reformasyn der kezinde qolǵa aldyq. Shekti mejeni tómendetip, salymshylardyń artylǵan qarjysyn taratyp berýden ońaı eshteńe joq. Biraq bul baǵytty «sabasyna túsirmesek», erteń áleýmettiń áleýetin tómendetip alatyn edik. Sebebi bıýdjettiń 70 paıyzy áleýmettik salaǵa baǵyttalǵan. Qajettilikti bıýdjet nemese Ulttyq qor arqyly sheshýdi daǵdyǵa aınaldyrý – naryq zańyna qaıshy qubylys.
«Bıyl osy máselege qatysty bıýdjet tapshylyǵy 4 trln teńgeden asty. Bul baǵyt jalǵasa berse, Ulttyq qordyń transferti kóbeıedi, syrtqy qaryz ósedi. Eger salymshylar zeınet jasynda alýǵa tıis qarjysynyń tym bolmasa shırek bóligin ózi jısa, bıýdjetke salmaq túspeıdi. Shektilik mejeniń ósýi salymshylardyń tańdaýyn ártaraptandyryp, baspana naryǵyn tynyshtandyrady. Dál qazirgi jaǵdaıda bul óte mańyzdy. Endigi jerde salymshylar men BJZQ arasyndaǵy baılanys júıeli jolǵa túsýi kerek. Sebebi salymyn alýǵa múmkindigi barlar 2020-2021 jyldary qarjysyn alyp úlgerdi. Negizgi lek ketti. Osyǵan deıin BJZQ salymyn 700 myń adam alsa, aldaǵy ýaqytta bul kórsetkish 120 myńǵa deıin túsýi múmkin. Aldaǵy ýaqytta BJZQ-nyń turaqtaný, tynyshtaný kezeńin ǵana kóremiz», deıdi A.Oljaev.
ALMATY
