Dollar arzandady, taýar nege arzandamaıdy?

О́ndirgenimizden tasymaldaǵanymyz kóp

«Qazaqstan tutynýshylar lıgasy» qaýymdastyǵynyń jetekshisi Svetlana Romanovskaıa naýryz aıynda kóptegen ónim baǵasy 30-40 paıyzǵa qymbattaǵanyn, tipti saýda ústemesi 15 paıyzdan aspaýǵa tıis azyq-túlik ónimderiniń de qymbattaǵanyn jetkizdi. Jeńildetilgen nesıe baǵdar­la­masy da qymbatshylyqty toqtatýǵa qaýqarly bolmady. Áıtpese, Magnum Cash&Carry je­lisine jyldyń sońyna deıin barlyq 19 NWPT (ónim tizimderi) pozısııasynyń ba­ǵa­syn turaqtandyrý úshin 5,7 mlrd teń­ge, «Toımart» jelisine 4,8 myń tonna 12 túr­li ónimdi arzandatylǵan baǵamen sa­typ alý-satý úshin 430,2 mln teńge bólin­gen. Dúken sórelerindegi azyq-tú­lik­­tiń basym kópshiligi ımport. Tipti ózi­­miz­diń ónimderdiń de qaptamasy Reseı­den jetedi.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń de­rek­terinde azyq-túlik ónimderiniń 22 paıyzy, azyq-túlik emes ónimderdiń 60 paıyzy ımport ekeni aıtylǵan. Azyq-túlik ımportynyń 20 paıyzy  Reseıdiń úlesinde.

Naýryz aıyndaǵy ınflıasııa derekterinde taýar nomenklatýrasy boıynsha aq qyryqqabat – 49,6 pa­ıyz, túıirshiktelgen qant – 34,3 pa­ıyz, pııaz – 31,2 paıyz, sábiz 15 paıyzǵa qymbattaǵany aıtylǵan. Sondaı-aq naýryzda gaz baǵasy – 50 paıyzǵa, brend munaıy – 38 paıyzǵa, bıdaı – 30 paıyzǵa, altyn 6 paıyzǵa ósti. Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov ta Qazaqstandaǵy ınflıasııa deńgeıine azyq-túlik baǵasy kóbirek «úles qosyp» otyrǵanyn aıtyp qaldy.

Azyq-túlik ónimderin tutynýdaǵy ımport úlesi 22 paıyzdan, azyq-túlik emes taýarlar 60 paıyzdan asady. Demek syrttan alyp kelgen taýarǵa dollar ǵana emes, logıstıkalyq shyǵyndar da áser etedi. Formýlaǵa salsaq, ónim baǵasynyń 20 paıyzy – logıstıkalyq shyǵyn, 30 paıyzy – sheteldik valıýta, ózgesi qosym­sha qun salyǵy jáne marketıngtik shyǵyndar.

Naý­ryzda dollar 485,5 teńgeden 472,8 teń­gege, sáýirdiń birinshi aptasynda 463,2 teńgege deıin tómendedi. Biraq bul faktor da taýar baǵasyna áser etken joq. Aldaǵy birer jylda áser etýi de ekitalaı. Demek, ımporttan irge bólmeı jatyp, azyq-túlik ba­­ǵa­syn dollarǵa telı berýge bolmaıdy.

Sarapshylardyń sózine den qoısaq, dollardyń qysqa merzimge quldyraǵany nemese munaıdyń qysqa merzimde óskeni jaǵdaıymyzdy jaqsartpaıdy.

Ekonomıst Saparbaı Jobaev pandemııa kezinde munaı baǵasy 25 dollarǵa deıin arzandap ketkenin eske túsirdi. De­mek, joǵaltqanymyzdyń orny áli tol­­ǵan joq. 2021 jyldy 5,7 mlrd dollar kólemindegi shyǵynmen japtyq. О́n­dirgenimizden tasymaldaǵanymyz kóp bol­dy. «Bıýdjet tabysynyń 8 trln teńgesi salyqtan tústi. Al shyǵynymyz – 15,5 trln teńge. 5 trln teńgeni Ulttyq qordan aldyq. Munaı túsimi olıgarhtardyń qal­tasynda, odan qalǵany ofshorǵa ketip ja­tyr. Teńgege de, IJО́-ge dem beretin faktorlar tym álsiz», deıdi S.Jobaev.

Sarapshy Maǵbat Spanov ta eldegi azyq-túlik baǵasy dollarǵa ǵana emes, logıstıkalyq tizbekterge de táýeldi eke­nin aıtady. Onyń aıtýynsha, kórshi Reseı sanksııalar qursaýynda tur. Kólik-logıs­tıkalyq joldarymyzdyń bári Reseı ar­qy­ly ótedi. Demek, kórshi eldegi sank­sııa­­lardyń salqyny bizdiń naryqty da qal­ty­ra­typ jatyr.

«Biz bul jaǵdaıdy retteı almaımyz. Úki­metten de kesimdi sheshim joq. Sank­­­sııalar shektelmese, jaǵdaıdyń bir­shama turaqtalǵanyn kútýimiz kerek. Se­bebi Reseımen saýda aınalymy tym tereńdep ketken. О́zge eldermen saýda baılanysyn shektegendikten, Reseı taýar­larynyń bizdiń naryqty da jaýlap alý qaýpi joǵary. Mundaı jaǵdaıda na­ryqtyń baǵasyn dollar ǵana emes, rýbl de retteıdi», deıdi sarapshy.

Onyń pikirine qaraǵanda, dollar arzandasa azyq túlik te arzandaıdy degen túsinik naryqtyń zańyna qaıshy. Baǵanyń naryq zańymen qalyptasýy úshin dollar da, teńge de, tipti munaı baǵasy da kemi jar­ty jyl boıy turaqty baǵada bolýy qajet. Bul faktor teńgege barynsha jaıly klımatty qalyptastyrady. Baǵanyń qyryq qubylyp turýyn jáne básekege ǵana táýeldi bolýyn naryq zańy da qup kóredi. Al Qazaqstan jaǵdaıynda baǵa memlekettik jolmen ǵana turaqtalady nemese retteledi. «Demek, baǵanyń keri sheginýi týraly aıtý qıyn. Naryqtaǵy qubylmalylyq ta joǵary bolyp tur. Dollar arzandasa, baǵa da arzandaıdy degen túsinikti umytyp, tutyný jáne azyq-túlik naryǵyndaǵy úlesimizdi kó­beıtýge umtylǵanymyz jón. Jýyrda Úki­mette aldaǵy bes-alty jyldyń ishinde ha­lyq jıi tutynatyn taýardyń bes-alty túrin ózimizde shyǵarý qajettigi ashyq aıtyldy. Baǵanyń turaqtylyǵyna jol ashatyn basty faktor osy ekenin Úkimet moıyndady», deıdi M.Spanov.

Sarapshy qurylys jáne avtokólik nary­ǵynda qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıdy da qa­perge salyp ótti. Baǵasy eselep ósip jat­­qan avtokólikterdiń qosalqy ból­shek­teri Reseı tranzıti arqyly shetelden keledi. Al turǵyn úı naryǵynda qol­da­­nylatyn qurylys taýarlarynyń 80 paıyzy Reseı tranzıti arqyly jetedi. Sondaı-aq Ýkraına avtokólik pen qury­lys taýarlary tizbeginde jetekshi ról atqa­ryp kelgeni de endi belgili bolyp jatyr. Aıtalyq, avtokólik elektronıkasyna arnalǵan bólshekterdiń 40 paıyzy – ýkraınalyqtardyń enshisinde. Al qazirgi jaǵdaıdy Reseıge 2014 jyly salynǵan sanksııalarmen salystyrýǵa kelmeıdi. Sarapshy aıtyp ótkendeı, ol kezde rýbl quldyraǵanymen, sanksııalyq shekteýler áldeqaıda jeńil bolǵan.

Basqa sarapshylar da dollardyń naý­ryz aıyndaǵy jaǵdaıy men azyq-túlik baǵasynyń kórsetkishi naryq zańyna sáıkes emestigin aıtady. Naýryz aıynda dollar 485,5 teńgeden 472,8 teńgege deıin, sáýirdiń alǵashqy aptasynda 463 teńgege deıin arzandasa da azyq-túlik baǵasynda ózgeris joq. Al munaı baǵasy jaqyn arada tómendemeıtini belgili. Biraq bıylǵy bıýdjette munaı barreli 90 dollar dep belgilendi. Demek, Úkimetke teńgege qysym jasaıtyn faktor emes, ımporttyń qymbat bolyp qala bergeni mańyzdy.

Jaǵdaı ekonomısterdiń boljamynan alystap barady

«Bolashaqqa boljamdy ekonomıster emes, halyqaralyq salanyń mamandary ǵana dóp basyp aıta alýy múmkin. Jaǵdaı ekonomısterdiń boljamynan alystap barady. Sanksııa búgin salynyp, úsh aıdan keıin qaıtyp alynsa da zardaby ondaǵan jyldarǵa deıin sozylatyny halyqaralyq tájirıbeden belgili. Sarapshylar mamyr aıynyń basynda Ýkraına men Reseı arasyndaǵy qaqtyǵys toqtaıtynyn aıtyp jatyr. Álemdik ekonomıka taraptar arasyndaǵy kelisimniń betalysyna qarap qaıta túzilýi múmkin. Jańa tártip jáne kózqaras qalyptasady. Demek, bizdiń ishki naryqtaǵy atmosfera da sol kelisimderdiń nátıjesine qaraı aıqyndalady», dep atap ótti M.Spanov.

Inflıasııany jedeldetetin, baǵany qymbattatatyn faktor dollarǵa, rýbl men teńgege ǵana táýeldi emes ekeni belgili. Buǵan álemdik azyq-túlik naryǵyndaǵy jaǵdaı da yqpal etedi.

Sarapshy Erlan Ibragım teńgeniń quldyrap baryp, dál qazirgideı «esin jıyp» alǵan kezi este joq ekenin aıtady. Dollar baǵamy da dál qazirgideı deńgeıde keri shegingen joq. «Rýbl AQSh valıýtasymen salystyrǵanda 10 paıyz­ǵa qun­syzdansa, ishki naryqtaǵy baǵa 1 paıyzǵa ósedi. Al dollar men teńge dálizinde teńge 10 paıyzǵa qunsyzdansa, baǵa 1,5 nemese 1,7 paıyzǵa ósedi.
1 pa­­ıyzy – dollar esebinen, 0,7 paıyzy rýbl esebinen qunsyzdandy. Biz qazir qo­sarlanǵan valıýtanyń qyspaǵynda turmyz. Qytaıdan konteınerdi tasymaldaý quny 3 myń dollardan 13 myń dol­larǵa deıin ósti. Metaldardyń, mu­naı­dyń jáne gazdyń qymbattaýy óndiril­­gen ónimderdiń ózindik qunynyń ósýine ákeldi. Tyńaıtqyshtardyń qymbattaýy, óndiris tizbeginiń buzylýy qazirdiń ózin­de aýyl sharýashylyǵy shıkizaty men azyq-túlik qunyna áser etip jatyr. Bul «óz jeri­mizde ósse de jemis-jıdek nege qym­­bat?» deıtinderge jaýap», deıdi E.Ibragım.

Ekonomıkadaǵy qarapaıym zańdy­lyq – aınalymdaǵy aqsha massasy men taýarlardyń arasynda belgili bir dáre­je­de tepe-teńdik saqtalmasa, aqsha mas­sasy ulǵaıyp ketetin bolsa, taýar qym­bat­taıdy. Sarapshynyń aıtýynsha, biz­de­gi jaǵdaı múldem bólek. Ekono­mı­ka­lyq ósim az, óndiris álsiz. Bizdiń ishki eko­nomıkalyq prob­­lemalar syrtqy fak­tor­lardan da kúrdeli. Oryndalýǵa tıis, sheshilýge tıis jaıttar der kezinde oryn­dal­maǵan­dyqtan jaǵdaı baqylaýdan shy­ǵyp, ıntervensııanyń jalyna jarmasýdan ózge jol qalmady. Osynyń bárin Úkimet pen Ulttyq bank syrtqy faktormen baılanystyrǵysy keletinin kóp sarapshy qup kóre qoımaıdy.

Ulttyq banktiń saıtynda eldegi aına­lym­daǵy aqsha massasy 26 trln 800 mlrd teńge ekeni aıtylǵan. 2015-2018 jyldary 1 jyldyń ishinde 3,5 trln teńge basyp shyǵarǵan kezder de bolǵan. Mundaı jaǵ­daı­da Úkimet ba­ǵa­ny rettegisi kelse de retteı almaıdy.

Sýbsıdııa jolymen retteý naryq zańyna qaıshy

Bizdegi qymbatshylyqtyń aqsha mas­sasy men taýar arasynda úılesim­di­lik joq. Osyny aıtqan sarapshy aqshanyń kóptiginen taýardyń qym­bat­tap jatqanyn jetkizdi. «Biz­degi qymbatshylyqqa dollar men rýbl­diń úlesi 1,5-1,7 paıyz eke­nin joǵa­ry­da aıttyq. Ekonomıka teńge men dollardyń ǵana emes, kóleńkeli eko­­no­mıkanyń da qyspaǵynda tur. 2021 jyl men 2022 jyldyń osy merzi­min­de elden qansha aqsha ketkenin bil­meımiz. In­vestorlar qarjyny Qazaq­stan­da ta­ýyp, ózge elde jaratýǵa basymdyq beredi. Shıkizat eksporty, ımportqa táýeldilik deńgeıi ekonomıkada tańbalanyp qalady. Elden shyǵarylǵan qarjy kólemi 100 mlrd dollar ekendigi aıtylyp jatyr. Bul qar­jyny elge qaıtarýdy oılaǵan Úkimet ony qaı baǵytqa ınvestısııalaý qajet­tigin de qaperge alýǵa tıis. Qys­qasy, ázirge qazaq teńgesine dem berip tur­ǵan faktordyń shyǵar-shyqpas jany bar. 2021 jyly Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy taýar aınalymy 27 mlrd dol­lardan asqany bizdiń ózge mem­leket­terge taýararalyq táýel­di­ligimizdi kór­setedi. Osynyń bári ekono­mı­kalyq daǵda­rys­tyń týyndaýyna alyp keldi», deıdi E.Ibragım.

Sondaı-aq sarapshy teńge men dollar dálizi eki jolmen retteletinin de aıtyp ótti. Biri – ákimshilik, ekin­shi­si – naryq zańy. Ákimshilik joldy tańdasaq, 1 dollar – 450-460 teńge, naryqtyq jaǵdaıda – 500-600 teńgeniń aınalasynda bolýy múmkin. «Na­ryq­tyq ekonomıkasy qalyp­tas­paǵan bizdiń el úshin naryqtyq tásil tıimsiz. Sondyqtan ekinshi jolǵa ba­sym­dyq berý arqyly ınflıasııany shekteýge, bazalyq mólsherlemege múm­kindik beriledi. 2021 jyldy 10 pa­ıyz­dyq ınflıasııamen jap­tyq. Al naýryzdaǵy kórsetkish 12 pa­ıyz­dy kórsetip tur. Mundaı jaǵdaıda dollar 100 teńgege deıin arzandasa da qymbat baǵadan qutyla almaımyz. Qym­bat­shylyqty dollardyń qanatyna telı berý Úkimet pen Ulttyq banktiń ekonomıka aldyndaǵy jaýapkershiligin ózinen alystatyp jiberedi», dep túıindedi E.Ibragım.

ALMATY