Osydan 70 jyl buryn 12 sáýir kúni Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń jarlyǵymen Qazaq KSR Syrtqy ister máseleleri boıynsha Halyq komıssarıaty, ıaǵnı Syrtqy ister mınıstrligi (SIM) qurylǵan bolatyn. Keńes ókimeti quramyndaǵy elimizdiń syrtqy saıası vedomstvosy surapyl soǵys jyldarynda eki ıdeologııalyq júıe básekelestiginiń nátıjesinde dúnıege kelgeni málim. Degenmen, Qazaqstan 1991 jyly táýelsizdikke qol jetkizgenge deıin bul memlekettik organ tek formaldi túrde qyzmet atqaryp, qaǵaz júzindegi vedomstvo bolyp kelgen edi.
Osyndaı sıpatyna qaramastan, vedomstvo basshylyǵyna sol kezdiń júzden júırik, myńnan tulpar azamattary taǵaıyndalyp, olardyń árqaısysy mınıstrliktiń damýyna ózindik úlesin qosyp, ónegeli izderin qaldyryp ketkendigi kópshilikke beımálim.
Osy beıresmı mereıtoıǵa oraı, dıplomatııalyq dástúr sabaqtastyǵyn jalǵastyryp, mınıstrlikti egemen el bolǵanymyzǵa deıingi kezeńde basqarǵan halqymyzdyń eleýli tulǵalary týraly kishigirim aqparatty keler urpaqqa ónege jáne tarıhqa taǵzym bolsyn degen nıetpen baıandaýdy jón sanadym.
1944-1953 jáne 1955-1957 jyldar aralyǵynda halqymyzdyń birtýar azamaty, tuńǵysh qazaq psıholog-ǵalymy, iri qoǵam jáne memleket qaıratkeri, ulaǵatty ustaz, maıtalman dıplomat Tólegen Tájibaev Syrtqy ister mınıstrliginiń tizginin alǵashqy bolyp qolyna aldy. Tólegen Tájibaıuly Qazaqstannyń Keńes ókimeti kezeńi tarıhynda oıyp turyp oryn alatyn nar tulǵa, bilim júıesiniń irgetasyn qalap ketken azamat. Bar ómirin halqyna qyzmet etýge jumsap, Otanynyń erteńi úshin aıanbaı eńbek etti. Ol memlekettik qyzmet pen tálimgerlikti ushtastyra bilgen erekshe jandardyń biri boldy. О́miriniń basym bóligin bilim júıesine arnaǵanymen, dıplomatııa salasynda da tikeleı qyzmetke aralasyp, 1957-1961 jyldar aralyǵynda Máskeý úshin mańyzdy seriktesterdiń biri sanalatyn Úndistandaǵy elshiliktiń keńesshi-ýákili, ıaǵnı elshiliktiń ekinshi adamy syndy joǵary laýazymǵa taǵaıyndaldy.
Ol dıplomattarǵa tán qasıet – áriptesterimen barynsha jaqyn qatynas ornatý qaǵıdasyna erekshe kóńil bóldi. Zamandastarynyń aıtýynsha, T.Tájibaev Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory bolyp turǵan shaǵynda jazyqsyz aıyptalǵan Ermahan Bekmahanov, Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýezov syndy tulǵalardy jaqtap, olardyń kinásizdigin alǵa tartqany úshin, sol kezdiń qatal repressııalyq rejimi ony rektorlyqtan bosatqan. Al Tólegen aǵamyzdy odan arǵy qýdalaýdan aman-saý alyp qalǵan sol kezdegi Keńes ókimetiniń Syrtqy ister mınıstri V.Molotovpen jeke tanystyǵy bolǵan.
1953-1955 jyldar aralyǵynda mınıstrlikti ómirdiń qıynshylyq taýqymetin barynsha bastan keshirgen, eńbeksúıgishtigi men bilimge degen erekshe yntasy men jigeri jáne joǵary adamgershiliginiń arqasynda bıliktiń talaı shyńdaryn baǵyndyra bilgen elimizdiń erekshe tulǵalarynyń biri Qaıyrǵalı Baıǵalıev basqardy. Kedeı sharýa otbasynda dúnıege kelgen Qaıyrǵalı aǵamyz balalyq shaǵynda ata-anasynan aıyrylyp, balalar úıinde tárbıelenedi. О́mir boıy bilim qýyp, jan-jaqty izdenip, ne nárseniń bolsyn shyńyna jetýdi armandaǵan ol memlekettik qyzmet satysymen joǵary órlep, 1953 jyly alǵashqy qazaq Mádenıet mınıstri bolyp taǵaıyndalady jáne sol jyly SIM-ge basshy bolyp keledi. Ol syrtqy saıasatqa tikeleı aralasa almaǵanymen, elimizdiń mádenıetin sheteldikterge pash etý, oń ımıdjin qalyptastyrý syndy dıplomatııanyń mańyzdy bir quramdas bóligin abyroımen atqarady.
1958-1961 jyldar aralyǵynda mınıstrlikke erekshe daryn ıesi, M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń eń qıyn oqý bólimi bolyp sanalatyn mehanıka-matematıka fakýltetin alǵash támamdaǵan qazaq, Oqý mınıstri, elimizdiń bilim beretin qara shańyraǵy – Qazaq ulttyq ýnıversıtetin on jyldan asa ýaqyt boıy basqarǵan ataqty ǵalym Asqar Zakarın basshylyq jasady.
Asqar aǵa da Qaıyrǵalı Baıǵalıuly sııaqty áke-sheshe meıirimi men qorǵanynan erte aıyrylyp, ǵumyr boıy bilim jınap, mańdaı terin tógip, ómirdiń qıynshylyqtaryna moıymaı, talaı asýlardy alǵan qaısar minezdi jan edi. Ol ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysyp, el aldyndaǵy boryshyn ótep, sol surapyl jyldary bilikti basshy retinde ózin shyńdap, ómirdiń taýqymetine búgilmeıtin erik-jigerdiń ıesi ekenin dáleldedi.
1963-1966 jyldar aralyǵynda SIM basshysy aty ańyzǵa aınalǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń partızany, jazýshy, ǵalym, áıgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri, Oqý mınıstri Ádı Sháripov boldy. Ádı aǵamyzdyń da ata-anasynan erte aıyrylyp, 30-jyldardaǵy ashtyqty basynan keshirgeni belgili. Osynaý qıyn taǵdyr Ádı Sháripulyn keleshekke daıyndaǵan bolý kerek. Uly Otan soǵysy kezeńinde maıdannyń alǵy shebinde – Ýkraına men Belarýste 3 jylǵa jýyq partızandyq qozǵalysqa basshylyq etkeni málim. Qıyn-qystaý zamanǵa qaramastan, bar múmkindikti qoldanyp, bilimin árdaıym jetildiredi, sol arqyly memlekettiń jaýapty qyzmetterine taǵaıyndalady. Ádı Sháripulynyń esimi áıgili Kembrıdj ýnıversıtetiniń halyqaralyq bıblıografııalyq ortalyǵy shyǵaratyn «Álemniń alyp tulǵalary» atty jınaǵyna engen.
1966 jyly mınıstrliktiń basshylyǵyna Baljan Bóltirikova taǵaıyndalyp, bes jyl boıy sátti qyzmet atqardy. Ol álemdegi alǵashqy áıel Syrtqy ister mınıstri, Birikken Ulttar Uıymynyń joǵary minberine kóterilgen alǵashqy qazaq qyzy retinde tarıhqa endi.
KSRO-nyń ataqty Syrtqy ister mınıstri Andreı Gromyko Baljan Bóltirikqyzyn erekshe syılaıtyn jáne únemi Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy otyrystaryna ertip barýǵa tyrysatyn. Zamandastarynyń aıtýynsha, Baljan Bóltirikqyzy naǵyz maıtalman dıplomat, kelissózder júrgizý isiniń mamany bolǵan. Mysalǵa, ol KSRO-ǵa jaǵymsyz BUU-nyń Adam quqyqtary jóninde Joǵarǵy komıssary laýazymyn engizgisi kelgen batys elderiniń is-áreketin qoldaıtyn bir top azııalyq memleket ókilderimen jeke kezdesýler uıymdastyryp, olardyń oıyn ózgertken. Nátıjesinde, atalǵan bastama qoldaý tappaı, birneshe ret kún tártibinen túsip qalyp otyrǵan.
1973 jyly Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstrligi óz aldyna jeke mınıstrlik retinde qalyptasty, vedomstvo qyzmetin uıymdastyrý úshin onyń basshysy retinde Máskeýden dıplomatııanyń qyr-syryn meńgergen azamatty aldyrtý ıdeıasy bolǵan. Alaıda, mınıstr bolyp sol kezde Almatyda ustazdyq qyzmet atqaryp júrgen Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynyń alǵashqy túlekteriniń biri Málik Fazylov taǵaıyndaldy.
Kezinde Tólegen Tájibaev aǵamyz ony Syrtqy ister mınıstrligine shaqyryp, óziniń QHR-dyń Shyńjań-Uıǵyr avtonomııaly raıonymen ornatqan qatynastary joǵary baǵalanyp, ol KSRO-nyń Vetnamdaǵy elshiligine qyzmetke taǵaıyndalýy kerek bolatyn. Biraq taǵdyr basqasha jazyp, nátıjesinde Málik aǵa 1976 jyly KSRO-nyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi retinde Malı jáne Marokkoǵa taǵaıyndaldy.
Malı men Marokkodaǵy qyzmeti barysynda sol elde tirkelgen dıplomatııalyq korpýstyń dýaıeni bolyp, osy elder men KSRO arasyndaǵy ekonomıkalyq jáne mádenı qatynastardy nyǵaıtqany úshin Malıdiń ulttyq ordeni – «Ofıser» jáne Alaýı Korol áýletiniń 1-shi dárejeli «Úlken lenta» marapattaryna ıe boldy. Bul kisi dıplomatııa salasynda KSRO-nyń qazaqtan shyqqan alǵashqy Tótenshe jáne ókiletti elshisi laýazymyna qol jetkizdi. Onyń osyndaı tulǵa ekendigin osy jerde erekshe atap ótkim keledi.
1976-1981 jyldar aralyǵynda syrtqy saıasat vedomstvosyn ataqty ǵalym, Mádenıet mınıstri Múslim Bazarbaev basqardy. Jastaıynan bilimge qushtar Múslim Bazarbaıuly 28 jasynda kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵap, 34 jasynda Qazaq KSR Ǵylym akademııasy janynan ashylǵan Ádebıet ınstıtýtynyń dırektorlyǵyna taǵaıyndaldy. Ádebıet salasynda kóptegen halyqaralyq sımpozıýmdar uıymdastyryp, Danııa, Indonezııa, GFR, Shvesııa jáne basqa elderde ǵylymı baıandamalarmen sóz sóılep, álemdi elimizdiń baı mádenı murasy, tarıhy, ádebıetimen tanystyrýǵa úlesin qosty.
1981 jyly mınıstrliktiń tizginin bolashaq táýelsiz eldiń dıplomatııasyna eleýli úles qosqan halqymyzdyń betke ustar azamaty, iri memleket jáne qoǵam qaıratkeri Mıhaıl Esenálıev ustady. Bilikti azamat kele sala vedomstvony materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý, sapaly kadrlar tartý, jalpy, mınıstrliktiń bedelin arttyrý isine bel sheshe kiristi. Ol búginde Táýelsiz Qazaqstannyń SIM júıesinde abyroımen qyzmet atqaryp júrgen talaı dıplomattarǵa úlgi-ónege kórsetip, táýelsiz eldiń SIM basshylaryn tárbıeledi.
1989-1991 jyldar aralyǵynda SIM basshylyǵyna halyqaralyq qatynastar salasynda, sheteldik áriptestermen qyzmet etý jaǵynan mol tájirıbesi bar, keıinnen táýelsiz Qazaqstannyń BUU janyndaǵy tuńǵysh Turaqty ókili bolǵan Aqmaral Arystanbekova taǵaıyndaldy. Ol osy laýazymǵa taǵaıyndalmas buryn Qazaq shetel memleketterimen mádenı baılanys jáne dostyq qoǵamy tóralqasy tóraǵasynyń orynbasary jáne tóraıymy qyzmetterin uzaq jyldar abyroımen atqaryp, osy salada úlken tájirıbe jınaqtady. Sol tájirıbesin elimizdiń sheteldik áriptestermen qatynas aıasyn keńeıtýge barynsha qoldanyp, úlken jetistikterge qol jetkizdi.
Elimizdiń dıplomatııalyq qyzmetindegi tulǵalar týraly sóz qozǵalǵanda esimizge aldymen 30-jyldardaǵy qazaqtyń tuńǵysh dıplomaty, Keńes Odaǵynyń Saýd Arabııasyndaǵy alǵashqy elshisi Názir Tórequlov túsedi...
Atap ótkenimdeı, joǵaryda kórsetilgen halqymyzdyń dara tulǵalary týraly tom-tom shyǵarmalar jazýǵa bolady, alaıda, maqsat dıplomatııalyq dástúr sabaqtastyǵyn aıǵaqtaý, ósip kele jatqan urpaqqa ónege kórsetý, uly tulǵalarǵa jáne tarıhqa taǵzym etý.
Egemendiktiń arqasynda elimizdiń derbes syrtqy saıasaty, dıplomatııalyq qyzmeti, ekonomıkasynyń damýy, saıası turaqtylyǵy qalyptasyp, álemniń alpaýyt memleketterimen terezesi teń qatynastar ornatyldy. Elimizben birge dıplomatııalyq qyzmetimiz de damyp keledi. Búginde Qazaqstan dıplomatııasynyń jeke kásibı merekesi ár jyldyń 2 shildesinde atalyp ótedi.
Jalpy alǵanda, Qazaqstan syrtqy saıasatta tarıhı ólshemmen alyp qaraǵanda, 20 jyldaı qysqa merzimde aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizip, álemdik qoǵamdastyqtyń senimdi, jaýapty, belsendi jáne bedeldi múshesine aınaldy. Árıne, bul – elimizdiń syrtqy saıasatyn aıqyndaıtyn Elbasy N.Nazarbaevtyń kóregen basshylyǵy, strategııalyq paıymdaýynyń nátıjesi.
Elbasynyń Syrtqy ister mınıstrligine otandyq dıplomatııanyń ekonomıkalyq baǵytyn kúsheıtý týraly tapsyrma bergeni belgili. Ony oryndaý úshin vedomstvoda barlyq jaǵdaılar – joǵary bilikti mamandar, materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtar, naqty jumys jospary bar. SIM 2050 Strategııasyn oryndaý maqsatynda 2020 jylǵa arnalǵan Syrtqy saıasat tujyrymdamasyn qabyldady. Ol – syrtqy saıasat vedomstvosynyń ózindik jol kartasy, Strategııanyń kózdegen mindetterin júzege asyratyn orta merzimdi jospar.
Tóleýtaı SÚLEIMENOV,
Qazaqstan Respýblıkasy dıplomatııalyq
qyzmetiniń eńbek sińirgen qyzmetkeri,
saıası ǵylymdar doktory, professor.
Osyndaı sıpatyna qaramastan, vedomstvo basshylyǵyna sol kezdiń júzden júırik, myńnan tulpar azamattary taǵaıyndalyp, olardyń árqaısysy mınıstrliktiń damýyna ózindik úlesin qosyp, ónegeli izderin qaldyryp ketkendigi kópshilikke beımálim.
Osy beıresmı mereıtoıǵa oraı, dıplomatııalyq dástúr sabaqtastyǵyn jalǵastyryp, mınıstrlikti egemen el bolǵanymyzǵa deıingi kezeńde basqarǵan halqymyzdyń eleýli tulǵalary týraly kishigirim aqparatty keler urpaqqa ónege jáne tarıhqa taǵzym bolsyn degen nıetpen baıandaýdy jón sanadym.
1944-1953 jáne 1955-1957 jyldar aralyǵynda halqymyzdyń birtýar azamaty, tuńǵysh qazaq psıholog-ǵalymy, iri qoǵam jáne memleket qaıratkeri, ulaǵatty ustaz, maıtalman dıplomat Tólegen Tájibaev Syrtqy ister mınıstrliginiń tizginin alǵashqy bolyp qolyna aldy. Tólegen Tájibaıuly Qazaqstannyń Keńes ókimeti kezeńi tarıhynda oıyp turyp oryn alatyn nar tulǵa, bilim júıesiniń irgetasyn qalap ketken azamat. Bar ómirin halqyna qyzmet etýge jumsap, Otanynyń erteńi úshin aıanbaı eńbek etti. Ol memlekettik qyzmet pen tálimgerlikti ushtastyra bilgen erekshe jandardyń biri boldy. О́miriniń basym bóligin bilim júıesine arnaǵanymen, dıplomatııa salasynda da tikeleı qyzmetke aralasyp, 1957-1961 jyldar aralyǵynda Máskeý úshin mańyzdy seriktesterdiń biri sanalatyn Úndistandaǵy elshiliktiń keńesshi-ýákili, ıaǵnı elshiliktiń ekinshi adamy syndy joǵary laýazymǵa taǵaıyndaldy.
Ol dıplomattarǵa tán qasıet – áriptesterimen barynsha jaqyn qatynas ornatý qaǵıdasyna erekshe kóńil bóldi. Zamandastarynyń aıtýynsha, T.Tájibaev Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory bolyp turǵan shaǵynda jazyqsyz aıyptalǵan Ermahan Bekmahanov, Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýezov syndy tulǵalardy jaqtap, olardyń kinásizdigin alǵa tartqany úshin, sol kezdiń qatal repressııalyq rejimi ony rektorlyqtan bosatqan. Al Tólegen aǵamyzdy odan arǵy qýdalaýdan aman-saý alyp qalǵan sol kezdegi Keńes ókimetiniń Syrtqy ister mınıstri V.Molotovpen jeke tanystyǵy bolǵan.
1953-1955 jyldar aralyǵynda mınıstrlikti ómirdiń qıynshylyq taýqymetin barynsha bastan keshirgen, eńbeksúıgishtigi men bilimge degen erekshe yntasy men jigeri jáne joǵary adamgershiliginiń arqasynda bıliktiń talaı shyńdaryn baǵyndyra bilgen elimizdiń erekshe tulǵalarynyń biri Qaıyrǵalı Baıǵalıev basqardy. Kedeı sharýa otbasynda dúnıege kelgen Qaıyrǵalı aǵamyz balalyq shaǵynda ata-anasynan aıyrylyp, balalar úıinde tárbıelenedi. О́mir boıy bilim qýyp, jan-jaqty izdenip, ne nárseniń bolsyn shyńyna jetýdi armandaǵan ol memlekettik qyzmet satysymen joǵary órlep, 1953 jyly alǵashqy qazaq Mádenıet mınıstri bolyp taǵaıyndalady jáne sol jyly SIM-ge basshy bolyp keledi. Ol syrtqy saıasatqa tikeleı aralasa almaǵanymen, elimizdiń mádenıetin sheteldikterge pash etý, oń ımıdjin qalyptastyrý syndy dıplomatııanyń mańyzdy bir quramdas bóligin abyroımen atqarady.
1958-1961 jyldar aralyǵynda mınıstrlikke erekshe daryn ıesi, M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń eń qıyn oqý bólimi bolyp sanalatyn mehanıka-matematıka fakýltetin alǵash támamdaǵan qazaq, Oqý mınıstri, elimizdiń bilim beretin qara shańyraǵy – Qazaq ulttyq ýnıversıtetin on jyldan asa ýaqyt boıy basqarǵan ataqty ǵalym Asqar Zakarın basshylyq jasady.
Asqar aǵa da Qaıyrǵalı Baıǵalıuly sııaqty áke-sheshe meıirimi men qorǵanynan erte aıyrylyp, ǵumyr boıy bilim jınap, mańdaı terin tógip, ómirdiń qıynshylyqtaryna moıymaı, talaı asýlardy alǵan qaısar minezdi jan edi. Ol ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysyp, el aldyndaǵy boryshyn ótep, sol surapyl jyldary bilikti basshy retinde ózin shyńdap, ómirdiń taýqymetine búgilmeıtin erik-jigerdiń ıesi ekenin dáleldedi.
1963-1966 jyldar aralyǵynda SIM basshysy aty ańyzǵa aınalǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń partızany, jazýshy, ǵalym, áıgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri, Oqý mınıstri Ádı Sháripov boldy. Ádı aǵamyzdyń da ata-anasynan erte aıyrylyp, 30-jyldardaǵy ashtyqty basynan keshirgeni belgili. Osynaý qıyn taǵdyr Ádı Sháripulyn keleshekke daıyndaǵan bolý kerek. Uly Otan soǵysy kezeńinde maıdannyń alǵy shebinde – Ýkraına men Belarýste 3 jylǵa jýyq partızandyq qozǵalysqa basshylyq etkeni málim. Qıyn-qystaý zamanǵa qaramastan, bar múmkindikti qoldanyp, bilimin árdaıym jetildiredi, sol arqyly memlekettiń jaýapty qyzmetterine taǵaıyndalady. Ádı Sháripulynyń esimi áıgili Kembrıdj ýnıversıtetiniń halyqaralyq bıblıografııalyq ortalyǵy shyǵaratyn «Álemniń alyp tulǵalary» atty jınaǵyna engen.
1966 jyly mınıstrliktiń basshylyǵyna Baljan Bóltirikova taǵaıyndalyp, bes jyl boıy sátti qyzmet atqardy. Ol álemdegi alǵashqy áıel Syrtqy ister mınıstri, Birikken Ulttar Uıymynyń joǵary minberine kóterilgen alǵashqy qazaq qyzy retinde tarıhqa endi.
KSRO-nyń ataqty Syrtqy ister mınıstri Andreı Gromyko Baljan Bóltirikqyzyn erekshe syılaıtyn jáne únemi Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy otyrystaryna ertip barýǵa tyrysatyn. Zamandastarynyń aıtýynsha, Baljan Bóltirikqyzy naǵyz maıtalman dıplomat, kelissózder júrgizý isiniń mamany bolǵan. Mysalǵa, ol KSRO-ǵa jaǵymsyz BUU-nyń Adam quqyqtary jóninde Joǵarǵy komıssary laýazymyn engizgisi kelgen batys elderiniń is-áreketin qoldaıtyn bir top azııalyq memleket ókilderimen jeke kezdesýler uıymdastyryp, olardyń oıyn ózgertken. Nátıjesinde, atalǵan bastama qoldaý tappaı, birneshe ret kún tártibinen túsip qalyp otyrǵan.
1973 jyly Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstrligi óz aldyna jeke mınıstrlik retinde qalyptasty, vedomstvo qyzmetin uıymdastyrý úshin onyń basshysy retinde Máskeýden dıplomatııanyń qyr-syryn meńgergen azamatty aldyrtý ıdeıasy bolǵan. Alaıda, mınıstr bolyp sol kezde Almatyda ustazdyq qyzmet atqaryp júrgen Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynyń alǵashqy túlekteriniń biri Málik Fazylov taǵaıyndaldy.
Kezinde Tólegen Tájibaev aǵamyz ony Syrtqy ister mınıstrligine shaqyryp, óziniń QHR-dyń Shyńjań-Uıǵyr avtonomııaly raıonymen ornatqan qatynastary joǵary baǵalanyp, ol KSRO-nyń Vetnamdaǵy elshiligine qyzmetke taǵaıyndalýy kerek bolatyn. Biraq taǵdyr basqasha jazyp, nátıjesinde Málik aǵa 1976 jyly KSRO-nyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi retinde Malı jáne Marokkoǵa taǵaıyndaldy.
Malı men Marokkodaǵy qyzmeti barysynda sol elde tirkelgen dıplomatııalyq korpýstyń dýaıeni bolyp, osy elder men KSRO arasyndaǵy ekonomıkalyq jáne mádenı qatynastardy nyǵaıtqany úshin Malıdiń ulttyq ordeni – «Ofıser» jáne Alaýı Korol áýletiniń 1-shi dárejeli «Úlken lenta» marapattaryna ıe boldy. Bul kisi dıplomatııa salasynda KSRO-nyń qazaqtan shyqqan alǵashqy Tótenshe jáne ókiletti elshisi laýazymyna qol jetkizdi. Onyń osyndaı tulǵa ekendigin osy jerde erekshe atap ótkim keledi.
1976-1981 jyldar aralyǵynda syrtqy saıasat vedomstvosyn ataqty ǵalym, Mádenıet mınıstri Múslim Bazarbaev basqardy. Jastaıynan bilimge qushtar Múslim Bazarbaıuly 28 jasynda kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵap, 34 jasynda Qazaq KSR Ǵylym akademııasy janynan ashylǵan Ádebıet ınstıtýtynyń dırektorlyǵyna taǵaıyndaldy. Ádebıet salasynda kóptegen halyqaralyq sımpozıýmdar uıymdastyryp, Danııa, Indonezııa, GFR, Shvesııa jáne basqa elderde ǵylymı baıandamalarmen sóz sóılep, álemdi elimizdiń baı mádenı murasy, tarıhy, ádebıetimen tanystyrýǵa úlesin qosty.
1981 jyly mınıstrliktiń tizginin bolashaq táýelsiz eldiń dıplomatııasyna eleýli úles qosqan halqymyzdyń betke ustar azamaty, iri memleket jáne qoǵam qaıratkeri Mıhaıl Esenálıev ustady. Bilikti azamat kele sala vedomstvony materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý, sapaly kadrlar tartý, jalpy, mınıstrliktiń bedelin arttyrý isine bel sheshe kiristi. Ol búginde Táýelsiz Qazaqstannyń SIM júıesinde abyroımen qyzmet atqaryp júrgen talaı dıplomattarǵa úlgi-ónege kórsetip, táýelsiz eldiń SIM basshylaryn tárbıeledi.
1989-1991 jyldar aralyǵynda SIM basshylyǵyna halyqaralyq qatynastar salasynda, sheteldik áriptestermen qyzmet etý jaǵynan mol tájirıbesi bar, keıinnen táýelsiz Qazaqstannyń BUU janyndaǵy tuńǵysh Turaqty ókili bolǵan Aqmaral Arystanbekova taǵaıyndaldy. Ol osy laýazymǵa taǵaıyndalmas buryn Qazaq shetel memleketterimen mádenı baılanys jáne dostyq qoǵamy tóralqasy tóraǵasynyń orynbasary jáne tóraıymy qyzmetterin uzaq jyldar abyroımen atqaryp, osy salada úlken tájirıbe jınaqtady. Sol tájirıbesin elimizdiń sheteldik áriptestermen qatynas aıasyn keńeıtýge barynsha qoldanyp, úlken jetistikterge qol jetkizdi.
Elimizdiń dıplomatııalyq qyzmetindegi tulǵalar týraly sóz qozǵalǵanda esimizge aldymen 30-jyldardaǵy qazaqtyń tuńǵysh dıplomaty, Keńes Odaǵynyń Saýd Arabııasyndaǵy alǵashqy elshisi Názir Tórequlov túsedi...
Atap ótkenimdeı, joǵaryda kórsetilgen halqymyzdyń dara tulǵalary týraly tom-tom shyǵarmalar jazýǵa bolady, alaıda, maqsat dıplomatııalyq dástúr sabaqtastyǵyn aıǵaqtaý, ósip kele jatqan urpaqqa ónege kórsetý, uly tulǵalarǵa jáne tarıhqa taǵzym etý.
Egemendiktiń arqasynda elimizdiń derbes syrtqy saıasaty, dıplomatııalyq qyzmeti, ekonomıkasynyń damýy, saıası turaqtylyǵy qalyptasyp, álemniń alpaýyt memleketterimen terezesi teń qatynastar ornatyldy. Elimizben birge dıplomatııalyq qyzmetimiz de damyp keledi. Búginde Qazaqstan dıplomatııasynyń jeke kásibı merekesi ár jyldyń 2 shildesinde atalyp ótedi.
Jalpy alǵanda, Qazaqstan syrtqy saıasatta tarıhı ólshemmen alyp qaraǵanda, 20 jyldaı qysqa merzimde aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizip, álemdik qoǵamdastyqtyń senimdi, jaýapty, belsendi jáne bedeldi múshesine aınaldy. Árıne, bul – elimizdiń syrtqy saıasatyn aıqyndaıtyn Elbasy N.Nazarbaevtyń kóregen basshylyǵy, strategııalyq paıymdaýynyń nátıjesi.
Elbasynyń Syrtqy ister mınıstrligine otandyq dıplomatııanyń ekonomıkalyq baǵytyn kúsheıtý týraly tapsyrma bergeni belgili. Ony oryndaý úshin vedomstvoda barlyq jaǵdaılar – joǵary bilikti mamandar, materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtar, naqty jumys jospary bar. SIM 2050 Strategııasyn oryndaý maqsatynda 2020 jylǵa arnalǵan Syrtqy saıasat tujyrymdamasyn qabyldady. Ol – syrtqy saıasat vedomstvosynyń ózindik jol kartasy, Strategııanyń kózdegen mindetterin júzege asyratyn orta merzimdi jospar.
Tóleýtaı SÚLEIMENOV,
Qazaqstan Respýblıkasy dıplomatııalyq
qyzmetiniń eńbek sińirgen qyzmetkeri,
saıası ǵylymdar doktory, professor.
