Foto: Aqorda
Qurmetti memleketter basshylary, úkimet jetekshileri!
Qadirli qatysýshylar!
Hanymdar men myrzalar!
Sizderdi О́ńirlik ekologııalyq sammıt tórinde qarsy alý men úshin zor mártebe. Osy jıynda Ortalyq Azııa men Kavkaz memleketteriniń basshylaryn kórgenime qýanyshtymyn.
Qurmetti áriptester, Sizderge zor alǵys aıtamyn
BUU-men yntymaqtastyq aıasynda ótip jatqan forýmǵa Sizderdiń qatysýlaryńyz is-sharanyń mán-mańyzyn arttyra túsedi.
Shyn máninde, búgin – Jer kúni. Osy oraıda planetamyzdy qorǵaýǵa jaýapkershilikpen qaraıtynymyzdy taǵy da bir málimdeý úshin bas qosyp otyrmyz. Ornyqty damý úshin ortaq kózqaras qalyptastyrý – ózekti ári asa mańyzdy. Muny óńir elderi tereń túsinedi.
Qazirgi ekologııa tek klımat máselesimen shektelmeıdi. Bul – adamzat tirshiliginiń túp negizi. Iаǵnı áńgime taza aýa men sapaly sýǵa, búlinbegen topyraq pen senimdi azyq-túlik júıesine, qoǵamnyń turaqtylyǵyna jáne urpaqtyń keleshegine qatysty bolyp otyr. Jalpy aqyl-oıdyń tunyqtyǵy, qoǵamdaǵy úılesim men adamı baqyt ta osyǵan saıady.
Al ekologııa degenimiz – Jer betindegi tirshilikke jaýapkershilikpen qaraıtyn sanaly ómir salty.
Sondyqtan búgingi sammıt der kezinde uıymdastyrylyp otyr.
Baýyrlas elderdiń kóshbasshylaryna – О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevke, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarovqa, Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmonǵa, Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedovke, elimizge memlekettik saparmen kelgen Mońǵolııa Prezıdenti Ýhnaagıın Hýrelsýhke, búgin týǵan kúnin atap ótip jatqan Armenııa Prezıdenti Vaagn Hachatýrıanǵa, Grýzııa Prezıdenti Mıhaıl Kavelashvılıge, sonymen qatar Reseıden, Ázerbaıjannan, Belarýsten, Serbııadan, Pákistannan jáne basqa da kóptegen memleketten kelgen joǵary mártebeli meımandarǵa forýmǵa qatysqany úshin alǵys aıtamyn.
Birikken Ulttar Uıymy agenttikteriniń, Qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi konvensııanyń, qarjy mekemeleriniń, úkimettik emes uıymdardyń basshylary men ókilderin jáne ózge de halyqaralyq seriktesterimizdi, sarapshylardy, ǵalymdardy, akademııalyq qaýymdy osy alańda kórgenime qýanyshtymyn.
Sondaı-aq uıymdastyrýshylarǵa, eriktilerge, tehnıkalyq jáne logıstıkalyq topqa, sammıttiń ótýine aıanbaı atsalysqan barsha azamatqa rızashylyq bildiremin.
Qurmetti qatysýshylar!
Biz betalysy beımálim aýmaly-tókpeli kezeńde júzdesip otyrmyz.
Munyń zardaby óńirlik jáne jahandyq turaqtylyqqa, mıllıondaǵan adamnyń turmys sapasyna qanshalyqty aýyr tıip jatqanyn egjeı-tegjeıli aıtýdyń qajeti joq.
Sonyń saldarynan damý jolyndaǵy kúsh-jiger, kúrmeýi qıyn ekologııalyq problemalarǵa jumsalýǵa tıis resýrstar zaıa ketip jatyr.
Bul rette halyqaralyq qoǵamdastyq erekshe ról atqarady.
Seksen jyl buryn qurylǵan Birikken Ulttar Uıymy áli kúnge balamasy joq, ámbebap dıalog alańy ekeni sózsiz. Alaıda odan beri álem túbegeıli ózgeriske ushyrady. Jasandy ıntellekt búkil adamzat sanasyn jaýlap, kúndelikti ómirge dendep endi.
Halyqaralyq quqyqtyń negizi sanalatyn BUU Jarǵysynyń buljymas beriktigi týraly jıi aıtylady. Áıtse de, ol –qalaýyńa qaraı tapsyryspen aldyratyn jeńsik as emes.
Kerisinshe, BUU Jarǵysyn birtutas, jan-jaqty qujat retinde qabyldaý kerek. Onyń erejeleri dál sol qalpynda tanylyp, múltiksiz saqtalýǵa tıis.
Sol sebepti BUU jáne basqa da iri halyqaralyq uıymdar aýqymy men sıpaty jaǵynan buryn-sońdy bolmaǵan ári boljaýy qıyn ózgerister dáýirine qadam basqan qazirgi álemniń aqıqatyn qaperge alǵany jón. Biz BUU Jarǵysyndaǵy qaǵıdattardy halyqaralyq qarýly qaqtyǵystarǵa qatysty óz yńǵaıymyzǵa qaraı qoldanýdan aýlaq bolýymyz qajet. Sonymen qatar kópjaqty ınstıtýttarǵa degen senimge selkeý túspeýi kerek. Degenmen mańyzdy halyqaralyq máselelerdi sheshýge olardyń abyroı-bedeli jetpeı jatqany ókinishti.
Meniń oıymsha, ekologııa máselesinde tańdaýlylarǵa basymdyq berý ábestik.
Kóp jaǵdaıda ekologııalyq kún tártibin ázirleý nemese qalyptastyrý barysynda túrli aımaqtar men elderdiń, ásirese, ekonomıkalyq áleýetin nyǵaıtýǵa den qoıǵan damýshy memleketterdiń qajettilikteri múldem eskerilmeıdi.
Qalaýyńa qaraı tapsyryspen aldyratyn jeńsik as emes: Memleket basshysy BUU Jarǵysy týraly
Alaıda damyǵan elder qazirgi ekologııalyq standarttarǵa ındýstrııalandyrýdyń uzaqqa sozylǵan úderisiniń nátıjesinde jetkenin esten shyǵarmaıyq. Sondyqtan jahandyq ekologııalyq modelge kóshý úrdisi ádil, teńgerimdi jáne yntalandyrýshy sıpatta órbýge tıis.
Barshamyz aqylǵa qonymdy, muqııat oılastyrylǵan pragmatıkalyq tásilge júginýimiz kerek. Sonda ǵana memleketter ornyqty damý qaǵıdattaryna saı alǵa jyljyp, óziniń ekonomıkalyq ósimi men progresine qaýip tóndirmeıdi.
Qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyq bizdi bólmeı, kerisinshe bir maqsatqa biriktirýge tıis. Ol seriktestikke, ózara senim men jaýapkershilikke negizdelýi kerek. Eshkim bir-birin jarııa túrde aıyptamaýy, ózgeden min izdemeýi qajet.
Beıbitshilik pen ornyqty damýǵa múddeli seriktester retinde jaýapkershilikti sezinip, naqty áreket etkenimiz durys.
Qurmetti qatysýshylar!
Tabıǵat geosaıasatsyz tirshilik ete beredi, al geosaıasattyń tabıǵatsyz kúni qarań.
Elderimiz tutas ekojúıede ómir súredi. О́zen-kólder de, tabıǵı landshafttar da, klımattyń qaýip-qaterleri de barshamyzǵa ortaq. Eń bastysy, jaýapkershilikti teńdeı bólisemiz.
Ortalyq Azııa men kórshiles aımaqtar uqsas ekologııalyq syn-qaterlerge tap keldi. Atap aıtqanda:
– sý tapshylyǵy men sý resýrstaryn tıimsiz basqarý;
– shóleıttený;
– muzdyqtardyń erýi;
– aýanyń lastanýy;
– bıoalýantúrliliktiń joıylý qaýpi.
Men eń negizgi syn-qaterler men problemalardyń mánin ashyp, ádeıi tústep otyrmyn. О́ıtkeni kúsh jumyldyrý arqyly atalǵan máselelerdi sheshýde oń nátıjege jetemiz. Buǵan kámil senemin.
Memleket basshysy О́ńirlik ekologııalyq sammıttiń plenarlyq otyrysynda sóz sóıledi
Jetistikterge toqmeıilsip otyratyn zaman ótti, sheshim qabyldaıtyn ýaqyt keldi.
Qazaqstan ekologııalyq jaýapkershilik máselesine zańnamalyq deńgeıde aıryqsha mán beredi.
Jańa Konstıtýsııamyzda qorshaǵan ortany qorǵaý memlekettik saıasat pen azamattyq jaýapkershiliktiń negizgi qaǵıdattarynyń biri retinde aıqyndaldy.
Iаǵnı, biz úshin ekologııalyq qaýipsizdik pen ósip-órkendeý jaı ǵana másele emes. Ol ulttyq sana-sezimniń ajyramas bóligi jáne uzaqmerzimdi damý strategııasynyń arqaýy retinde qarastyrylady.
Qazaqstan:
– ekologııalyq taza energııa óndirisine kóshý;
– bıoalýantúrlilikti qorǵaý;
– tozǵan jerlerdi qalpyna keltirý;
– sý resýrstaryn basqarý júıelerin jetildirý;
– sý únemdeý saıasatyn engizý;
– qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy óńirlik yntymaqtastyqty nyǵaıtý baǵyttaryndaǵy sharalardy qolǵa aldy.
Álbette, eshbir el jalǵyz jortyp, tabysqa jete almaıdy. Sondyqtan aımaqtyq jáne jahandyq deńgeıde kúsh jumyldyrýǵa basa mán beremiz.
Biz atalǵan mindetti naqty is, jańa tehnologııalardy ıgerý jáne turaqty damýǵa uzaqmerzimdi ınvestısııa salý arqyly oryndaımyz.
Astanada Halyqaralyq sý uıymyn qurý boıynsha konsýltasııalardyń birinshi kezeńi ótedi
Ádil jáne teńquqyly energetıkalyq modelge kóshý negizgi basymdyq sanalady.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda elektr qýatynyń 7 paıyzdan astamy jańartylatyn energııa kózderinen alynady. 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkishti 15 paıyzdan asyrýdy josparlap otyrmyz.
Biz munaı-gaz qory mol memleketterdiń qataryna kiremiz. Soǵan qaramastan, elimiz ornyqty energetıka maqsattarynan aınymaıdy.
Álemdik ýran eksportynyń shamamen 40 paıyzyn qamtamasyz etetin Qazaqstan kómirteksiz elektr energetıkasyn damytýdy quptaıdy.
Búginde alǵashqy atom elektr stansııasynyń jobasyn pysyqtap jatyrmyz. Sonymen qatar «taza kómir» tehnologııasy negizinde jylý elektr stansııalaryn jańǵyrtýdy qolǵa aldyq.
Osylaısha, iri energetıkalyq nysandardan aýaǵa taraıtyn zııandy shyǵaryndylardy 35 paıyzǵa azaıtamyz.
Sý qaýipsizdigi – Qazaqstan ǵana emes, búkil Ortalyq Azııa úshin asa mańyzdy másele. Bolashaǵymyz tirshilik nárin qanshalyqty utymdy ári ádil paıdalana alatynymyzǵa baılanysty.
Aral teńizi salǵyrttyqtyń saldary qandaı qasiretke ákelip soǵatynyn eske salyp turady. Sondaı-aq ol batyl ári ǵylymı negizi bar júıeli sharalardyń arqasynda qandaı nátıjege jetýge bolatynyn kórsetedi.
Búgingi tańda Soltústik Araldyń 36 paıyzǵa jýyǵy qaıta qalpyna keltirildi. Sýdyń sapasy jaqsaryp, balyq qory molaıdy, mańaıdaǵy eldi mekenderdiń turmys-tirshiligine qan júgirdi.
Búgin Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń joǵary deńgeıdegi kezekti otyrysyn ótkizemiz. Jıyn barysynda áriptesterimizben birge Qazaqstannyń osy uıymǵa úsh jyldyq tóraǵalyǵyn qorytyndylaımyz.
Sonymen qatar elimiz Kaspıı teńiziniń taǵdyryna da alańdaıdy. Teńiz aıdynyn qorǵaý – aımaqta ekologııalyq tepe-teńdik pen bıoalýantúrlilikti saqtaý, ornyqty damýdy qamtamasyz etý turǵysynan aıryqsha mańyzdy.
Osy oraıda Qazaqstan Kaspıı teńiziniń tartylýyna jol bermeý úshin memleketaralyq baǵdarlama qabyldaý jóninde bastama kóterdi, Kaspıı teńizi ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qurýǵa uıytqy boldy. Atalǵan mekeme óńirlik deńgeıdegi ǵylymı yntymaqtastyqty damytýǵa yqpal etedi.
Barsha múddeli halyqaralyq taraptardy tabıǵattyń osynaý asyl qazynasyn saqtaý jolynda kúsh-jiger biriktirýge shaqyramyz.
Kaspıı mańynda qarýly kúshterdiń qoldanylýyna jol berýge bolmaıdy. Oǵan qatań tyıym salynýǵa tıis.
О́ńirlik deńgeıdegi bastamalardan bólek, biz sý resýrstary salasynda jahandyq yqpaldastyqty keńeıtýge basymdyq beremiz.
Byltyr jeltoqsan aıynda Ashhabadta BUU agenttigi retinde qyzmet etetin Halyqaralyq sý uıymyn qurý jóninde usynys jasadym.
Atalǵan bastama óte ózekti. О́ıtkeni qazirgi kezde BUU jahandyq basqarýdyń birizdiligi men tıimdiligin arttyrý úshin myńdaǵan mandatty qaıta saralap jatyr.
Búgingi sammıt aıasynda bul usynysqa qatysty halyqaralyq konsýltasııalardyń birinshi kezeńi ótetinine qýanyshtymyn.
Bıoalýantúrlilikti saqtaý – ekologııalyq saıasatymyzdyń negizgi baǵyttarynyń biri. Tabandy eńbek nátıje berdi. Joıylý qaýpi tóngen aqbókender qaıta kóbeıdi. Qazaqstandaǵy qar barysynyń sany eki ese ulǵaıyp, 190-ǵa jetti.
Halyqaralyq seriktestermen birlesip, basqa da sırek kezdesetin jan-janýarlardyń, atap aıtqanda, suńqarlardyń, Turan jolbarysynyń jáne Prjevalskıı jylqysynyń popýlıasııasyn qalpyna keltirýge kiristik.
Orman alqaptaryn ulǵaıtý Qazaqstannyń ekologııalyq kún tártibindegi basym mindetteriniń birine aınaldy. Sońǵy bes jylda bir mıllıon gektardan asa aýmaqqa 1,5 mıllıardtan astam aǵash ektik. Sonyń ishinde shóleıttený úderisin báseńdetý maqsatynda ózbek mamandarymen birge Aral teńiziniń tabanyna sekseýil otyrǵyza bastadyq.
Qazaqstan barlyq seriktesterin Sırek kezdesetin jan-janýarlar túrleri men bıoalýantúrlilikti saqtaý halyqaralyq qoryna múshe bolýǵa shaqyrady. Memleketaralyq yntymaqtastyq alańynda ǵylymı zertteýler júrgizilip, ekojúıelerdi qorǵaýdyń tıimdi sheshimderi ázirlenedi.
Budan bólek, biz «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq qozǵalysyna bastamashy boldyq. Halyqtyq sıpat alǵan naýqannyń maqsaty – ekologııalyq sana qalyptastyrý, azamattyq jaýapkershilikti arttyrý.
Qozǵalysqa mıllıondaǵan erikti qosyldy. Meniń oıymsha, olar – Qazaqstannyń naǵyz patrıottary. О́ıtkeni dál osylaı eńbek etip, ortaq múddege úles qosý – eliniń keleshegin oılaıtyn azamattardyń ǵana qolynan keletin izgi is.
Birikken Ulttar Uıymynyń sheshimimen bıyl Halyqaralyq eriktiler jyly dep jarııalandy. Turaqty damý múddesine saı keletin bul bastamany tolyq qoldaımyz.
Elimizdiń jańa Ata zańynda volonterlik qyzmetke aıryqsha mán berilip, olarǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetiletini naqty jazylǵan.
Bıyl – Qazaqstanda Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly.
Jasandy ıntellekt kómeginsiz ekologııalyq máselelerdi ońtaıly sheshý múmkin emes ekeni anyq. Atalǵan tehnologııa tabıǵı resýrstardy qorǵaý, ekologııalyq basqarýdy jetildirý isinde mol múmkindikke jol ashady. Sondyqtan biz Aımaqtyq sıfrlyq ekojúıe qurý bastamasyn qoldaýǵa ázirmiz.
Qurmetti qonaqtar!
Jer sharyn qorǵaý – ortaq mindetimiz. Búgingi sammıt bizge osyny kórsetedi.
Tarazy basynda adamzattyń, eń aldymen, óskeleń urpaqtyń bolashaǵy tur.
Bul – jaı ǵana ekologııalyq maqsat emes, kerisinshe, adamı paryz, ekonomıkalyq qajettilik, beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaý maqsatyndaǵy strategııalyq basymdyq.
Osy oraıda ornyqty keleshek qalyptastyrýda mynadaı negizgi qaǵıdattarǵa arqa súıegen jón:
– halqymyz ben bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik;
– shekara men shekteýge bólinbeıtin yntymaqtastyq;
– resýrstarǵa, tehnologııalar men múmkindikterge teńdeı qol jetkizetin ádilettilik;
– nátıjesi kózge kórinetin naqty sharalar;
– aýqymy men damý deńgeıine qaramastan elder arasyndaǵy birlik.
Sammıt barysynda Ortalyq Azııadaǵy ekologııalyq yntymaqtastyq jónindegi Astana deklarasııasy jáne birqatar mańyzdy kelisim qabyldanady. Bul bizdiń atalǵan qaǵıdattardy berik ustanatynymyzdy jáne aımaqtyq ekologııalyq seriktestikti nyǵaıtýǵa qadam basqanymyzdy dáleldeıdi.
Búgingi talqylaýlardyń mazmundy ári birlesken naqty bastamalarǵa negiz bolatynyna senimdimin. Osylaısha, halyqtarymyzdyń ıgiligine qyzmet etetin baıandy bolashaqtyń irgesin qalaımyz.
Jıyn jumysyna tabys tileımin!
