EKSPO shejiresi: Mılan, 1906 jyl
Italııanyń Mılan qalasynda 1906 jyldyń 28 sáýirinen 11 qarashasyna deıin ótken kezekti Halyqaralyq kórme sol jyly paıdalanýǵa berilgen Sımplon tonneliniń qurmetine arnaldy. Ǵasyr qurylysy bolyp tabylatyn Sımplon tonneli Alpi taýyn tesken úńgir arqyly salynǵan temir jolmen Italııa men Shveısarııany tikeleı baılanystyrdy.
Sımplon tonneliniń ashylý qurmetine arnalǵan Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń jalaýy Mılandaǵy kórme qalashyǵynda 28 sáýirde saltanatty túrde jelbiredi. Búkilálemdik kórmeni saltanatty jaǵdaıda Italııa koroli III Vıktor Emmanýıl ashty. Kórmeniń ashylý saltanaty álemniń túkpir-túkpirinen arnaıy kelgen qonaqtardyń qatysýymen úlken merekelik sharalar tizbegimen órildi.
Mılandyqtar kezekti Búkilálemdik jetistikter kórmesin ótkizýge erekshe daıyndyqpen keldi. Bul sharaǵa sol kezde óte úlken qarjy bolyp tabylatyn – 12 mıllıon lır bólindi. Kórme qalashyǵynyń qurylysy qyzý da qarqyndy júrgizildi. Memleket tarapynan bólingen qarjyǵa 225 jańa ǵımarat salyndy. Kórme qalashyǵynda boı kótergen qurylys nysandarynyń jalpy kólemi 1 mıllıon sharshy metrden asyp tústi. Bul qurylys nysandary kórme qalashyǵyna bólingen jer teliminiń jartysyn alyp jatsa, qalǵan bóliginde ártúrli dáýirlerdiń arhıtektýralyq ozyq úlgileri saltanat qurǵan kóne saıabaq qanat jaıdy.
Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń negizgi taqyryby «Kólik jáne baılanys» atty uranmen ótti. Italııalyqtar úshin Mılan men Parıjdi jalǵastyrǵan temirjol qatynasynyń ómirge kelýine múmkindik jasaǵan Sımplon tonneliniń mańyzy zor edi. Sondyqtan Halyqaralyq kórme aıasynda kólik jáne baılanys máselelerine arnalǵan eki dúnıejúzilik shara ótkizildi. Kórme taqyrybyna oraı temir jol vokzalynyń aýmaǵynda ıtalııalyq lokomotıvterdiń iri kórmesi ashyldy. Búkilálemdik kórme jalaýy jelbiregen jeti aı ishinde temirjol kóligi tehnıkalarynyń bul baıqaýyna ıtalııalyq lokomotıvtermen birge Avstrııa, Nıderlandy, Germanııa, Belgııa jáne Fransııa elderinde shyǵarylǵan parovozdar men vagondardyń neshe túri qatysty. Kórmege kelýshilerdiń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵan bul baıqaý sol kezeńdegi temirjol kóligi salasynyń tehnıkalyq jáne tehnologııalyq jetistikterin barynsha pash etti.
Sol ýaqytqa deıin qalyptasyp úlgergen Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń dástúrine sáıkes EKSPO-1906 kórmesi «Kólik jáne baılanys» atty negizgi taqyryp sheńberinde shektelip qalǵan joq. Kórme qalashyǵynda kólik jáne baılanys tehnıkalarymen birge sol zamanǵy ónerdiń nebir ozyq úlgileri de kórinis tapty. Joǵaryda aty atalǵan memlekettermen qatar bul kórmede Gresııanyń, Meksıkanyń, AQSh-tyń, Reseıdiń, Anglııanyń, Shveısarııanyń, Japonııanyń, Ispanııanyń kólik jáne baılanys salasyndaǵy tehnıkalarynyń jetistikterimen birge óner salasyndaǵy jádigerler de oryn aldy. Búkilálemdik kórmeni uıymdastyrýshylar osy bir álemdik sharanyń ótkizilý qurmetine oraı mılandyqtar men qala qonaqtaryna aýqymy asa zor jáne kórikti akvarıýmdy syıǵa tartty. Bul akvarıým kúni búginge deıin Lombardııa astanasynyń kórki bolyp keledi.
Kórmeni ótkizý barysynda kóptegen memleketter óz elderiniń erekshelikterimen jurtty tańdandyrýǵa tyrysty. Máselen, Egıpet kórme qalashyǵynda kóne dáýirdiń mádenıetin kórsetetin arnaıy kóshe uıymdastyrdy. Osy kóshede ejelgi dáýirdiń mádenı jáne tarıhı jádigerlerimen birge qos órkeshti túıeler de serýen qurdy. Kórme qalashyǵyn tamashalaýǵa kelgender qos órkeshti túıelerge minip serýendeý úshin kezekke turatyn boldy. Birqatar shetel pavılondary kórmeni tamashalaýǵa kelýshilerge ulttyq taǵamdardan dám tatýdy usyndy. Bul rette eýropalyqtar arasynda Qytaı meıramhanalary zor qyzyǵýshylyqqa ıe boldy.
Mılanda ótken Halyqaralyq kórmede áýe sharlaryn ushyryp, básekege túsý máselesine de erekshe kóńil bólindi. Túrli-tústi boıaýmen árlendirilgen alyp áýe sharlary kórme qalashyǵynyń ústinde qalyqtap, tómendegi jurttyń zor yqylasyna ıe boldy. Osy jerde alǵash ret ıtalııalyqtardyń tuńǵysh dırıjabliniń tusaýkeseri ótkizildi.
Mılan qalasynda Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń jalaýy jelbiregen jeti aı ishinde oqys oqıǵalar da oryn aldy. 3 tamyz kúni tańerteń ıtalııalyq jáne vengrııalyq qoldanbaly óner jádigerleriniń galereıasy ornalasqan birneshe ǵımarattar men pavılondar órtke orandy. Qas-qaǵym sáttiń ishinde sýmańdaǵan ot jalyny birneshe ǵımarattardy kúlge aınaldyrdy. Barynsha jumylyp, órttiń betin qaıtarǵan jergilikti turǵyndar erekshe belsendilik tanytyp, az ýaqyttyń ishinde órtke ushyraǵan ǵımarattar men pavılondardy qalpyna keltirdi. Jalpy, 1906 jyly Mılanda ótken Búkilálemdik jetistikter kórmesi qonaqjaılylyǵy jáne máselelerdi uıymdastyrýy jaǵynan óte ozyq kórme boldy. Mine, osyndaı uıymshyldyqtyń nátıjesinde bul kórmeni tamashalaýshylardyń qatary da kúnnen-kúnge artyp otyrdy. 1906 jyly Mılanda ótken Halyqaralyq kórmeni tamashalaý úshin Italııaǵa 5 mıllıonnan astam týrıster kelgen eken. Osy kezeńnen bastap týrıster arasynda Mılannyń erekshe qonaqjaılylyǵy týraly kózqaras qalyptasqan edi. Bul rette aıta ketetin bir másele, osy qonaqjaılylyq 109 jyldan keıin, ıaǵnı 2015 jyly Mılanda taǵy da ótkizilgeli otyrǵan Búkilálemdik jetistikter kórmesinde laıyqty jalǵasyn tapsa ıgi.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
