«Aǵzanyń aınasy»

Medısına salasynyń ǵalymdary adam qanyn «aǵzanyń aınasy», dep bekerge aıtpaıdy. Kúndelikti tirshilikte qan tynys alý, qorektendirýmen qosa, qorǵanyshtyq qyzmet atqaryp, dene temperatýrasynyń turaqty saqtalýyn da qamtamasyz etedi. Adam qany 23 sekýndtiń ishinde tamyrlar men deneni bir ret aınalyp ótedi eken. Al, jalpy adam balasynda 4-7 lıtr aralyqta qan bolady. Túrli jaǵdaılarǵa oraı eń alǵash ret adamnan adamǵa qan quıý isi on toǵyzynshy ǵasyrda bastalǵanyn tarıh rastaıdy. Degenmen, alǵashqy tájirıbelerdiń barlyǵy sátsizdikke ushyrap otyrǵan. Tek 1901 jyly Avstrııa ǵalymy K.Landshteıner qan toptaryn anyqtaǵan soń, tuńǵysh ret soǵan sáıkes 1909 jyly amerıkalyq hırýrg Dj.Kraıl pasıentke qan quıdy. Mine, sodan beri bir ǵasyrdan sál ǵana asypty. Reseıde 1924 jyly qan quıý salasyndaǵy alǵashqy ǵylymı-zertteý mekemesi bolǵan Memlekettik ortalyq gematologııa jáne qan quıý ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty qurylǵany belgili. Keıingi 10 jyl ishinde sol kezdegi KSRO aımaqtarynda osy ınstıtýttyń elýden astam bólimsheleri ashylǵan bolsa, sonyń biri 1934 jyly negizi qalanǵan Almaty qalasyndaǵy qazirgi Respýblıkalyq qan ortalyǵy. Onyń sol kezdegi birinshi basshysy, akademık Aleksandr Syzǵanov bolǵan. Elimizde qan quıý salasy sol kezden damı bastady. 1937 jyly OQQI bólimshesi Qazaq qan quıý ınstıtýty bolyp ataldy. Instıtýttyń quramynda donorlyq, hırýrgııalyq, bıohımııalyq, sarysýlyq jáne eksperımenttik bólimsheler jumys istegen. Instıtýttyń óz ǵımaraty salynyp, alǵashqy 2 elektrtońazytqyshqa ıe bolýy sol kezde úlken jetistik sanalyp edi. Ǵylymı-zertteý jumystarymen aınalysýdy qolǵa alǵan ınstıtýt 1940 jyly 19 ǵylymı eńbekti qam­tyǵan tuńǵysh jınaqty baspadan shyǵardy. Jalpy, 40-jyldary elimizdiń oblystarynda qan qyzmeti mekemelerin uıym­dastyrý jumystary qaýyrt jú­rip, onshaqty jyldyń ishinde Qazaqstannyń 13 qalasynda qan quıý stansalary, al iri aýdan ortalyqtarynda 25 qan quıý oryndary ashylǵan. Qan degen sózdiń deneni titirkendiretin qudireti bar. Adam balasy kóp mólsherde qan joǵaltýǵa bolmaıtynyn jaqsy biledi. Uly Otan soǵysy jyldarynda qanshama azamattarymyz qansyrap jatyp kóz jumǵany málim. Al, talqany taýsylmaǵan jaraly soldattar gospıtalderde emdelip, qatarǵa qosylǵan. Bul rette Respýblıkalyq qan quıý stansasy (qazirgi Res­pýb­lıkalyq qan ortalyǵy) da qar­lyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı kómek kórsetken. Sol surapyl soǵys jyldary mekemede 3622 lıtr konservilengen donorlyq qan, 200 lıtr standartty gemagglıýtındeýshi sarysý daıyndalsa, onyń basym bóligi jergilikti jerde jáne evakogos­pıtaldarda paıdalanylǵan. Bul jyldary elimizde qan quıý salasy boıynsha 892 dáriger, 972 meıirbıke daıyndyqtan ótip, 32 296 ret qan quıylǵan. Respýblıkalyq qan quıý stansasynyń jańa ǵımaraty 1962 jyly salyndy. 93 shtat­tyq qyzmet, onyń ishinde 17 dárigerlik oryn ashylyp, qan aýrýlary bar syrqattar úshin 25 kereýettik stasıonar, jiti búırek jetispeýshiligimen aýyratyn syrqattarǵa kómek kórsetý maqsatynda 10 kereýettik «jasandy búırek» bólimshesi qurylǵan. Jylyna 20 000 lıtr plazma óńdeıtin óndiristik plazma fraksııalaý korpýsynyń salynýy ınjenerlik-tehnıkalyq qyzmettiń uıymdastyrylýyna sebep bolǵan. Plazmaferez ádisi meńgerildi, plazma aqýyzyn bólý (fraksııalaý) bólimshesi, qan preparattary men qanal­mastyrǵyshtardyń sapasyn baqylaý memlekettik zerthanasy qurylǵan. 1987 jyldan beri qan preparattaryn shyǵarý óndiristik negizge aýystyrylǵan. 1994 jyly Respýblıkalyq qan quıý stansasy ataýy Res­pýblıkalyq qan ortalyǵy (RQO) bolyp ózgertildi. Bir jyldan keıin RQO bazasynda Almaty Memlekettik dárigerler bilimin jetildirý ınstıtýtymen birlese otyryp, qan qyzmetinde isteıtin dárigerlerdiń biliktiligin kóterý maqsatymen attestasııalyq sıkl uıymdastyryldy. Qan ortalyqtarynyń, transfýzıo­logııa bólimsheleri men ka­bınetterdiń, sondaı-aq, Res­pýblıkanyń medısınalyq uı­ym­dardyń myńdaǵan klını­ka­lyq maman-dárigerleri men me­ı­irbıkeleri biliktiligin arttyrdy. Sońǵy onjyldyqtarda eli­mizde oryn alǵan áleýmettik-ekonomıkalyq qıyndyqtar otandyq qan qyzmetiniń damýyna biraz teris áserin tıgizdi. Qan donorlyǵy máselesi basymdyqtan aıyrylyp qalǵanyn da aıtýǵa tıispiz. 2006 jyly Shymkentte bolǵan tragedııalyq oqıǵa qan qyzmetiniń qordalanǵan má­seleleriniń betin ashyp ber­di. Onyń ishinde zamanaýı ma­terıaldyq-tehnıkalyq bazanyń joqtyǵy máselesi memlekettik deńgeıde kóterilip, Úkimet 2007 jyly 21 jeltoqsanda Res­pýblıkalyq qan ortalyǵy daıyndaǵan arnaıy baǵdarlamany bekitip, qaýly shyǵardy. Bul elimizdiń Qan qyzmetiniń kósh ilgeri basýyna muryndyq boldy. Barlyq qan ortalyqtarynda kúrdeli jóndeý men qaıta qu­rylys jumystary júrgizilip, qan ortalyqtary jańa zamanaýı jabdyqtar men avtokóliktermen jabdyqtaldy; donorlyq qandy zerthanalyq tekserýdiń zamanaýı ádisteri engizildi; oblystyq qan ortalyqtarynyń óndiristik qyzmetin úılestirý jáne orta­lyqtandyrý prınsıpimen qan qyzmeti qaıta quryldy. Búginde Dılıaver Bekırov basqaratyn Respýblıkalyq qan ortalyǵy Qazaqstandaǵy qan qyzmetiniń eń iri uıymy bolyp tabylady. Elimizde jylyna 22 tonna qan daıyndalatyn bolsa, sonyń 77 paıyzy osy ortalyqtyń úlesine keledi. Ortalyqtyń sońǵy 5 jylda negizgi tehnologııalyq jabdyqtary tolyq jańartylyp, qan quraýyshtaryn óndirýdi basqarýda shtrıhkodtaý negizinde biryńǵaı aqparattyq júıe iske qosyldy. Qan men onyń qu­raýyshtaryn daıyndaýdyń zamanaýı tásilderi engizildi. Jáne eń mańyzdysy, zerthanalyq tekserý isi halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirildi. Munyń bári ortalyqtyń bolashaqqa senimmen alǵa basýyna jáne qoǵamǵa múltiksiz qyzmet etýine múmkindik berse kerek. Aıgúl SEIILOVA, «Egemen Qazaqstan».