О́mirge qushtarlyq

Qoǵamda taǵdyrdyń jibergen synaǵyna moıymaı, qarsy tura biletin, árkimge úlgi bolyp qana qoımaı, aınalasyna meıirim nuryn tóge júretin jandar bolady. Men bul maqalamdy osyndaı jandarǵa arnaǵym kelip otyr. Bizdiń Semeı shaharyndaǵy aǵa býyn ókilderi qatarynda kópke kórsetip júrgen ónegesi men eńbegi, kúsh-jigeri men qajyr-qaıraty arqyly esimderi elimizge málim bolǵan azamattardyń biri – Dúısenǵazy Nyǵymetjanov. Shyǵys Qazaqstan oblysy, Aq­sýat aýdanynda dúnıege kelgen Dúısenǵazy aǵamyzdy jıyrma jasynda sıyr múıizimen súzip, taǵdyrdyń jazýymen qos birdeı janarynan aıyrylyp qalǵan. Qazir jalǵannyń jaryq sáýlesin kóre almasa da, ónerimen eldi tánti etip otyrǵan azamat. Ol – aqyn, aıtysker, termeshi. Sondaı-aq, Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha jalǵyz jyrshy. Qos janary kórý qabiletinen aıyrylsa da, aýdıo kitaptardan jyr-dastandardy lezde jattap alyp, olardy qasıetti qara dombyrasymen naqyshyna keltirip oryndaǵanda eshkimge des bermeıdi. Búgingi kúnge deıin kómeıinen jyr tógilip turǵan bul aǵamyz respýblıkalyq baı­qaýlardyń barlyǵyna qatysyp, olardan júldemen, marapatpen oralǵan. Qazirgi tańda ol zaǵıptar orta­lyǵynda «Shamshyraq» atty klýbtyń jyrshylar-termeshiler úıirmesin basqaryp otyr. Klýbta jastarymyzǵa qazaqtyń batyrlar jyryn dáriptep keledi. Bul jyrlar 450 dastannan asyp jyǵylady. Alaıda, sonyń bir-eki tomyn ǵana qazaǵymyzdyń qara domalaq balalaryna jattatyp, úıretip júr. Búgingi tańda qazaq qaýymynyń basym kópshiligi osyndaı jyrlardan jarnamanyń joqtyǵynan, nasıhattyń azdyǵynan aqyryndap qol úzip bara jatqany belgili. Aǵamyz osy jaǵynan áttegen-aı, – dep eldiń bolashaǵyn oılap qana qoımaı, ýaıymnyń aýyr kemesinde eriksiz terbeledi. Sondyqtan, osyn­daı ıgi is atqaryp júrgen Dúı­senǵazy syndy aǵalarymyzǵa Jaratqan ıemiz raqymyn molynan tógip, uzaq ǵumyr syılasa, olar óz shákirtterine qazaqtyń jyrlaryn úıretip júrse, ulttyq ónerimiz eshqashan óshpeıtini anyq. Mundaı azamattar aramyzda kóp. Bul rette, Abylaıhan Asyl­baı aǵamyz jaıly da erekshe tebirenispen, tolqynyspen aıtýǵa bolady. On saýsaǵynan bal tamǵan Abylaıhan aǵa 1963 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Zaısan aýdanynda, onyń ishinde, Jańaturmys kentinde ómirge kelgen. 1997 jyly ol qurylysta jumys istep júrip, krannan qulap, belin syndyryp alǵandyqtan, úsh jyl boıy tósek tartyp jatýǵa májbúr bolǵan. Keıinnen Abylaıhan aǵa óz-ózine: «Esh qımylsyz tósek tartyp jata bergen jón bolmas, múgedek boldym dep otbasyna, týysqandarǵa masyl bolyp jata bermeı tirshilik jasaý­ym kerek», – dep sert beredi. 2000 jyly Dárkenbaı Shoqparulymen tanysqannan keıin, óziniń atasy, ákesi, naǵashylarynyń qanynan daryǵan qazaqtyń kıeli zergerlik qolónerin sol kisiden úırenip, osy óner túrimen aınalysa bas­taıdy. Onyń qolynan ejelgi batyrlarymyz qoldanǵan kireýke saýyt, naıza, qalqan, shoqpar, aıbalta, semser syndy qazaqtyń bes qarýy syndy kózdiń jaýyn alatyn ǵajap týyndylar shyqqan. Abylaıhan aǵany turmystyq, zergerlik buıymdar jasaýdyń teńdesi joq sheberi deýge de bolady. Kez kelgen adamnyń qolynan kele bermeıtin osyndaı eńbeginiń arqasynda ol respýblıkalyq deń­geıdegi baıqaýlardan úsh márte bas júlde alǵan eken. Máse­len, ol 2011 jyly «Samǵaý» baı­qaýynyń erejesi boıynsha respýblıkalyq deńgeıde bas júlde alsa, 2012 jyly kembaǵal jandar arasyndaǵy «Janshýaq» baıqaýynda birinshi oryndy ıelengen. Dál sol jyly aýdandyq baıqaýǵa qatysqan 60 qolóner sheberi arasynda da aǵamyzdyń juldyzy janyp, bas júldeni jeńip alady. Buǵan qosa, 2012 jyly respýblıkalyq «Sheber» baıqaýy kezinde Germanııa, Ame­rıka, Reseı memleketterinen kelgen delegasııalar ókilderi onyń qolynan shyqqan týyndylardy satyp alyp turyp, óz elderinde jumys isteýge shaqyrǵan. Ár azamat óziniń qolǵa alǵan dúnıesin «jaryqqa shyǵarsam eken, halyqqa osyndaı ónerdiń bar ekenin tanytsam eken», – dep aldyna maqsat qoıatyny, barynsha eńbektenetini belgili. Búginde óziniń osy maqsaty oryndalǵan soń: «Endi eńbegim óship qalmasa eken, izimdi jalǵastyratyn shákir­tim bolsa eken», – dep júrgen, qa­zaq­tyń tól ónerin damytqandy jan-tánimen qalaıtyn jandardyń biri de Abylaıhan aǵamyz. Alaıda, oıda júrgen kez kelgen istiń jú­zege asýy men alǵa basýyna qolbaılaý bolatyn kedergiler kez­desetini ókinishti. Máselen, Aby­laıhan aǵanyń qazirgi jumys orny, ıaǵnı sheberhanasy qýyqtaı ǵana tar bólme. Osy bólmede aǵa­myz múgedektik arbada otyryp, zergerlik buıymdaryn jasaıdy. Biraq, arbada otyrǵannan keıin, qalaǵan jaqqa erkin burylý óte qıyn. Sol sebepten, aǵamyz sheberhanasynyń bólek ǵımaratta ornalasqanyn jáne barynsha keń bolǵanyn armandaıdy. Buǵan qosa, buıymdardyń burynǵydan da sapaly ári ádemi shyǵýy úshin sheberhanaǵa qazirgi zamanaýı tehnıkalardyń jetispeýshiligi de qolbaılaý bolyp otyr. Son­dyqtan, Abylaıhan aǵa ózi se­kildi qolóner sheberlerinen qalyspaý úshin tipti bótelke qal­dyqtarynan, konservilengen tamaqtar saqtalatyn ydystardan da qolynan kelgeninshe joqtan bar dúnıe jasaýda. Bul rette, ol laýazymdy aǵa-apalarymyzdan, qaıyrymdy azamattardan qar­jylaı kómektiń kórsetilgenin qalaıdy. Qazaqta: «Eshten kesh jaqsy», – degen sóz bar. Alaıda, bizdiń tól ónerimizdi damytyp otyr­ǵan osyndaı sheberlerimizge qol­daý kórsetýdi keshiktire bersek, olardan kúnderdiń bir kúninde aıyrylyp qalýymyz da múmkin ǵoı. Sondyqtan, ózimizde bardy ýa­qytynda baǵalaǵan jón emes pe?! Qazirgi tańda qoldaý-kómekke zárý mundaı asyl aǵalardan bólek, elimizdiń basqa da óńirlerinde ózderiniń eńbegimen de, qajyr-qaıratymen de óz qatarlastaryna úlgi bolyp júrgen jastarymyzdyń bar bolǵany aıryqsha qýantady. Máselen, búginde jasy orda buzar otyzdan asqan Ardaq Otarbaev degen azamat Aqmola oblysy, As­trahan aýdany, Jambyl aýy­lyn­da ómir esigin ashqan. 1998 jy­ly mektepti támamdap, 1999-2001 jyldar aralyǵynda Otan aldyndaǵy boryshyn Shyǵys Qazaqstan oblysy, Zaısan aýda­nyndaǵy Maıqapshaǵaı sheka­ra­lyq beketinde óteıdi. 2002-2006 jyldary Astanada turyp, jumys isteıdi. Sol ýaqytta Gúlsim degen boıjetkenmen aralasyp júrip, qyrkúıek aıynda sol arýǵa úılenbekshi bolady. Alaıda, taǵdyrdyń jazýy bolar, sol jylǵy tamyzdyń 5-i kúni Astana mańynda jol-kólik apatyna ushyraıdy. Ardaqqa Astanada birneshe márte jáne Reseıdiń Novosibir qalasynda ota jasalady. 2006 jyldyń jeltoqsan aıynda Gúlsimge úılenedi. 2007 jyldyń sáýir aıynda Erasyl degen uly ómirge keledi. Ardaq jarynyń moınyna masyl bolyp otyrmaıyn dep, jumys izdeı bas­tady. Úıde otyryp, telefon arqyly operator jumysyn at­qarady, saqtandyrý agenti bolyp jumys isteıdi. Biraz qarajat jınap, dostary da azyn-aýlaq aqsha berip, sol aqshaǵa kólik satyp alady, onymen taksıst bolyp jumys isteıdi. Keıin ol Dına Erdildınova degen qaıyrymdy janmen tany­syp, ol Ardaqty «Dos» atty qo­ǵamdyq birlestik ortalyǵynda jumys isteýge shaqyrady. 2013 jyly «Qazaqstan» telearnasy Ardaq aǵaǵa «Jan jylýy» baǵ­darlamasynyń júrgizýshisi bolýy úshin kastıngten ótýge usynys jasaıdy. Juldyzy janyp, jarty jyl boıy baǵdarlamany júrgizgen ol, bıyldan bastap áleýmettik jańalyqtardy júrgizetin bólimde jumys istep keledi. Qazir Ardaq qosymsha ústel tennısi jáne bı sportymen shuǵyldanady. Ol óz ómiriniń jaqsy arnaǵa buryl­ǵanyna qýanady. «Árkim óz taǵ­dyrynyń ıesi jáne qoǵam úshin árbir jan qolynan kelgenshe qyz­met etýi kerek», – dep sanaıdy ol. Ardaq sekildi taǵdyr salǵan qıyndyqqa moıymaı júrgen taǵy bir azamat bar. Ol – mem­le­­ketimizdiń jastar saıasaty bóli­minde qyzmet etetin jas she­neýnik Arnur Ysqaqov. Arnur 2008 jyly jazda  Qaraǵandy qalasynan dos­tarymen birge kólikpen kele jatyp Esilge shomylmaqshy bolyp, ózenniń mańyna toqtaıdy. Sýǵa batyp bara jatqan qyzdy baıqaǵan Arnur dereý sýǵa se­kirip, moıyn omyrtqasyn zaqym­dap alǵanyna qaramastan, álgi qyzdy qutqaryp qalady. Biraq, 22 jastaǵy jigit 1-shi toptaǵy múgedekke aınalady. Oǵan oblys­tyq aýrýhanada ota jasalady. Áıtse de, onyń eki aıaǵy múldem, al eki qoly jartylaı qozǵalmaı qalady. Sóıleý qabiletinen de aıyrylyp, jıyrma kúndeı sózge kelmeı jatady. Bul kezder Arnur úshin aıryqsha psıhologııalyq aýyr kezeńder edi. Sebebi, sap-saý júrgen kezdegi aldyna qoıǵan arman-maqsattary bir demde kókke ushqandaı kórinedi. Alaıda, ata-anasynyń qoldaýynyń arqasynda ol taǵdyrdyń jibergen synaǵyna qarsy turyp, ómir atty ózenniń aǵynyna qarsy júzedi. Búginde «Nur Otan» partııasynyń «Jas Otan» jastar qanatynda Jastar máslıhatynyń depýtaty bolyp júr­gen Arnur Ysqaqov qoǵamdaǵy múgedekter máselesin, jastar prob­lemasyn ońtaılandyrý úshin usynystar jasap, sheshimder qa­byl­daýda belsendilik tanytyp keledi. Qazaqtyń taǵy bir ulttyq qundylyqtarynyń biri – qol­óner­men mashyqtanyp júrgen – Jeńisgúl Dáýletova bolsa, qa­zaqtyń naǵyz arýy degen atqa laıyq jan. 1985 jyly Almaty qalasynda ómirge kelgen onyń balalyq shaǵy Almaty oblysy, Ile aýdany, Ashybulaq aýylynda ótedi. Mektepte oqyp júrgen kezde ol: Mektepti bitirgen soń, óner akademııasyna túsip, aktrısa bolamyn», – dep armandaıdy. Alaıda, Jaratqannyń buıryǵymen ómirlik baǵyty oılamaǵan jerden ózgerip shyǵa keledi. 10-synypty bitirgen 2002 jylǵy jaz aıynda mynadaı keleńsiz oqıǵa bolady: Jeńisgúl úı sharýasyn bitirip, dú­kenge barmaqshy bolyp dalaǵa shyqsa, dalada qatty jel turady. Artynsha, jańbyr jaýady. Sol mańda kórshisiniń traktory men tirkemesi bolypty. Inisi jańbyr basylǵansha dep sol tirkemeniń astyna yqtaı turýdy jón sanaıdy. Jeńisgúl de inisiniń qasyna baryp, tirkemeniń astynda otyra turýdy uıǵarady. Alaıda, traktordyń tirkemesi turǵan ornynan qozǵalyp ketip, qyzdyń aıaǵyn jazym etedi. Keıin aýrýhanada onyń omyrtqasyna eki ret ota jasalsa da, aıaǵy esh­teńeni sezbeıdi. Qyrkúıek aıy týǵanda segiz aı boıy tósek tartyp jatqan Jeńisgúlge 11-synypty úıden oqýǵa týra keledi. Onyń Alladan úmitin úzbeı, tilek tileýiniń, anasynyń kúni-túni qamqorlyq kórsetýiniń, arnaıy jattyǵýdy úzbeı jasaýynyń arqasynda qazir ol eki baldaqpen bolsa da júrip-tura alatyn halge jetken. Jeńisgúl ájesiniń is tigip otyrǵanyna qarap otyryp, qazaqtyń ulttyq ónerine qyzyǵýshylyǵy oıanǵandyqtan, ony tez úırenip alypty. Basynda otbasy múshelerine arnap tigip júredi, keıin kórshileri tapsyrys beredi, ýaqyt óte kele ózge jerlerden de kelip, ulttyq qolóner buıymdaryn ala bas­taıdy. Búginde ol ǵalamtordaǵy jeke paraqshasynda óz qolynan shyqqan dúnıeleriniń sýretterin ornalastyryp qoıǵan. О́zge memleketterdiń adamdary da ǵa­lam­tordaǵy sýretterdi kórip, tamsanyp, syılyq túrinde alyp ketedi eken. Onyń bul óner túrimen aınalysyp júrgenine jeti jyl bolypty. Jeńisgúl quraq kórpeni tigýmen aına­lysatyn jandardyń basyn birik­tiretin qaýymdastyqtyń músheligine kirgen. Al 2013 jyly ol Almaty qalasyndaǵy Ábilhan Qasteev atyndaǵy murajaıda ótken kórmege qoıylǵan «Meniń Al­matym» atty týyndysynda ásem shahardyń beınesin qa­byrǵaǵa iletin pano quraqtar arqyly dál keltirgeni úshin arnaıy sertıfıkat alady. Sheteldik bir azamat Jeńisgúldiń sol eńbegin kórmede kórip, birden 150 myń teńgege satyp almaqshy bolypty. Alaıda, ol onyń alǵashqy týyndysy bolǵandyqtan, ony satýǵa qımapty. «El ishinde ózimizdiń ulttyq ónerimizdi joǵalt­paı, ary qaraı jandandyryp, keleshek urpaqqa úıretip otyratyn adamdar kóp bolsa, qandaı ǵanıbet bolar edi?! Múgedekpin dep otyrmaı, qolyńnan kelgen ispen aınalyssań, qoǵamǵa kerek ekenińdi sezinesiń»,– deıdi ol. Árıne, bul maqalada áńgime ózegine aınalǵan bes jannyń taǵ­dyrlary uqsas. Alaıda, olar­dyń árqaısysy óz boılaryna qýat jınap, eńselerin tikteı bilgen jandar. Sol arqyly olar óz bilgenderin shákirtterine úı­rete otyryp, ult­tyq qundy­lyq­tarymyzdyń ary qaraı jandanýyna tamshydaı bolsa da úles qosyp keledi. Nurken BEKTASOV, 1-shi top múgedegi, Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń stýdenti. Shyǵys Qazaqstan oblysy.