– Mońǵolııa Prezıdenti Ýhnaagıın Hýrelsýhtyń Qazaqstanǵa jasaǵan úsh kúndik memlekettik saparynyń mańyzyn qalaı baǵalaısyz? Bul sapar ekijaqty qarym-qatynastar úshin jáne jalpy aımaq úshin qandaı negizgi sıgnaldar beredi?
– Mońǵolııa Prezıdentiniń Qazaqstanǵa jasaǵan sapary Qazaqstan − Mońǵolııa qatynastarynyń damýy úshin zor mańyzǵa ıe.
Birinshiden, bul Qasym-Jomart Toqaevtyń 2024 jylǵy qazanda Mońǵolııaǵa jasaǵan memlekettik saparyna jaýap retinde júzege asqan qadam. Sol sapardyń qorytyndysy boıynsha eki el arasyndaǵy qatynastar strategııalyq áriptestik deńgeıine kóterilip, ózara taýar aınalymyn 500 mıllıon dollarǵa deıin jetkizý jóninde órshil mindet qoıylǵan bolatyn.
Ekinshiden, úsh kúndik sapar formaty onyń jaı ǵana protokoldyq sıpatta emes, strategııalyq áriptestikti naqty jobalarmen tolyqtyrýǵa baǵyttalǵan mazmundy jumys ekenin kórsetedi.
Qazaqstan úshin bul sondaı-aq syrtqy ekonomıkalyq baılanystar geografııasyn keńeıtý jáne jalpy ishki ónimdi arttyrý mindetteri aıasynda jańa ótkizý naryqtaryn izdeý saıasatynyń bir bóligi desek bolady.
– Sizdiń oıyńyzsha, búgingi tańda Mońǵolııanyń Qazaqstanmen yntymaqtastyqty damytýdaǵy basty múddesi nede? Bul qyzyǵýshylyq qanshalyqty ózara sıpatqa ıe?
– Ulan-Batyr Qazaqstandy Ortalyq Azııa men Kaspıı óńirine shyǵatyn qaqpa retinde qarastyrady. Mońǵolııanyń óz múddesi turǵysynan syrtqy ekonomıkalyq baılanystardy ártaraptandyrý jáne eki iri kórshige – Reseı men Qytaıǵa táýeldilikti azaıtý mańyzdy. Árıne, geografııa ózgermeıdi jáne marshrýttar báribir osy elderdiń aýmaǵy arqyly ótedi, degenmen Qazaqstan Mońǵolııaǵa qosymsha manevr jasaý baǵytyn usynady.
2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha taýar aınalymy 133 mıllıon dollardan asty, onyń ishinde 92 %-dan astamy Qazaqstan eksportyna tıesili. Negizgi baptardyń biri – smartfon eksporty, bul Qazaqstannyń Mońǵolııa úshin mańyzdy tranzıttik hab retindegi rólin kórsetedi. Sondaı-aq jetekshi eksporttyq taýarlardyń qatarynda temeki ónimderi men noýtbýkter bar.
Mońǵolııadan Qazaqstanǵa jylqy eti az kólemde ımporttalady. Sonymen qatar qazirgi saýda kólemi eki tarapty da tolyq qanaǵattandyrmaıdy. Tómen ósim qarqynynyń negizgi sebepteriniń biri – Mońǵolııa sońǵy jyldary bastan ótkergen saıası daǵdarys: qysqa ýaqyt ishinde elde úsh úkimet aýysty. Mundaı jaǵdaıda bıliktiń nazary syrtqy ekonomıkalyq kún tártibinen ishki turaqtylyqty qamtamasyz etýge aýysady.
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qazaqtar men mońǵoldardy «kóshpeli órkenıetterdiń urpaqtary» dep atap ótti. Olardy ortaq tarıh, uqsas ómir salty men dástúrler biriktiredi. Sonymen qatar, Mońǵolııada kóp sandy qazaq dıasporasy turatyny belgili. Sizdiń oıyńyzsha, osy tarıhı-mádenı faktor eki el arasyndaǵy qarym-qatynasty nyǵaıtýda qandaı ról atqarady?
– Shyn máninde, bizdiń qarym-qatynastarymyz tereń tarıhı tamyrlarǵa ıe. Biz shyǵystaǵy Sary teńizden batystaǵy Dýnaıǵa deıin sozylǵan uly kóshpeli ımperııalardyń muragerlerimiz. Dál Mońǵolııa aýmaǵynda Shyńǵys han dúnıege kelgen, ol kóptegen qazaq handarynyń arǵy atasy bolyp sanalady. Sondaı-aq, Qazaq handyǵy Altyn Orda muragerleriniń biri ekenin umytpaýymyz kerek. Bizdiń halyqtardyń mentalıteti uqsas, ol kóshpeli mádenıet negizinde qalyptasqan: úlkendi qurmetteý, qonaqjaılyq dástúri, erkindik pen týǵan jerge degen erekshe kózqaras.
Qosymsha «tiri kópir» retinde Mońǵolııanyń batys aımaǵyndaǵy qazaq dıasporasyn ataýǵa bolady. Sondaı-aq bul óńirde Qazaqstan konsýldyǵyn ashý týraly jarııalanýy da mańyzdy qadam. Budan bólek, Qazaqstanda Mońǵolııadan qonys aýdarǵan azamattar da az emes, bul eki el arasyndaǵy gýmanıtarlyq baılanystardy odan ári nyǵaıta túsedi.
Qazaqstan Mońǵolııaǵa ǵaryshtan baqylaý júıesin qurýǵa kómektesedi
– Qazaqstan Prezıdenti Mońǵolııanyń ekonomıkalyq jetistikterin joǵary baǵalap, Vision-2050 sııaqty bastamalardyń júzege asyrylyp jatqanyn, sondaı-aq jańa qalanyń salynýyn atap ótti. Osyǵan baılanysty, damý tájirıbesimen ózara almasýǵa qyzyǵýshylyq bar dep aıtýǵa bola ma?
– Iá, sózsiz, bul jerde eń aldymen qala qurylysy men strategııalyq josparlaý salasynda damý tájirıbesimen ózara almasýǵa qyzyǵýshylyq bar dep aıtýǵa bolady. Mysaly, Mońǵolııa úshin jańa «Harhorým» jobasy tek ekonomıkalyq qana emes, sonymen qatar tereń sımvolıkalyq mánge ıe. Harhorým kezinde Mońǵol ımperııasynyń astanasy bolǵan, al búginde Mońǵolııa osy tarıhı ortalyqty zamanaýı qala ári jańa damý ortalyǵy retinde qaıta jańǵyrtýdy kózdep otyr. Bul óz kezeginde Ulan-Batyr qalasynyń júktemesin azaıtýǵa múmkindik beredi, óıtkeni ol búginde halyq sanynyń shamadan tys ósýi, kólik keptelisi jáne ekologııalyq máselelerge tap bolyp otyr.
Osy turǵyda Mońǵolııa úshin Qazaqstannyń Astana qalasyn nólden bastap zamanaýı astana retinde qalyptastyrý tájirıbesi qyzyqty. Sonymen qatar bul taqyryp Qazaqstan úshin de ózekti, sebebi qazirgi tańda jańa Alataý qalasyn salý jobasy júzege asyrylyp jatyr.
– Kóshbasshylardyń yntymaqtastyqty damytý jáne naqty jobalardyń bar ekeni týraly málimdemelerin eskere otyryp, osy sapardyń qandaı nátıjelerin eń mańyzdy dep sanaısyz?
– Sapar barysynda kólik jáne resýrstyq baǵyttarǵa erekshe nazar aýdaryldy. Atap aıtqanda, Astana – Ulan-Batyr baǵyty boıynsha áýe qatynasyn qaıta jandandyrý, О́skemen – Baıan-О́lgeı reısin iske qosý, sondaı-aq tikeleı avtojol qatynasyn ashý jónindegi úkimetaralyq jumys tobyn qurý máseleleri qarastyryldy. Atap aıtqanda, О́skemennen Rıdder arqyly Altaı Respýblıkasy arqyly Mońǵolııa shekarasyna deıin baratyn qysqartylǵan marshrýt talqylanyp jatyr. Eger joba júzege asyrylsa, qashyqtyq shamamen eki esege, 1604 shaqyrymnan 837 shaqyrymǵa deıin qysqarýy múmkin. Sonymen qatar strategııalyq mańyzy bar salalarda memorandýmdarǵa qol qoıyldy: beıbit atom, munaı salasy, mıneraldyq resýrstar, sondaı-aq «Samuryq-Qazyna» men «Erdenes Mongol» arasyndaǵy yntymaqtastyq. Bul ózara is-qımyldy júıeli ekonomıkalyq kooperasııa deńgeıine shyǵarýǵa umtylysty kórsetedi.
− Áńgimeńizge raqmet!
