Alataýdyń ar jaǵy men ber jaǵyn qatar jaılaǵan qazaq pen qyrǵyzdyń ómirde de, ónerde de barys-kelisi úzilgen emes. Bizde qyrǵyzdyń daryndy dramatýrgteriniń shyǵarmalary talaı ret sahnalansa, bul elde de qazaq qalamgerleriniń spektaklderi kezegimen saltanat qurýda.
Sáýirdiń 7-8 kúnderi Bishkektegi A.Maldybaev atyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatrynda Sharshen Termechıkov atyndaǵy Shý drama teatry Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy-dramatýrg Sábıt Dosanovtyń «Januran» dramasyn sahnalady.
Qyrǵyz elindegi eki birdeı eńseli teatr qatar eńbek etken pesanyń premerasyna Bishkektegi zııaly qaýym ókilderi, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Jogorký Kenesh depýtattary men mádenıet salasynyń maıtalmandary keldi.
S.Dosanovtyń «Januran» dramasyn qoıýǵa Qyrǵyz Respýblıkasy Mádenıet mınıstrligi muryndyq bolǵan.
Sábıt Dosanovtyń shyǵarmasy boıynsha qoıylǵan qyrǵyz rejısseri Qanybek Dýıshenalıevtiń spektakline halyq kóp jınaldy. Jáne eki kún qatarynan júrgen «Januran» dramasyna bıletter aldyn ala satylyp ketken.
Spektakldi qyrǵyz eliniń Mádenıet mınıstri Kamıla Talıeva eki eldiń ónerdegi yqpaldastyǵyna qatysty yqylasty pikirimen ashyp berdi.
Osydan keıin sahnada juldyzdary jarqyrap kele jatqan qyrǵyz akterleriniń ónerin tamashalaýdyń da sáti tústi.
Bastapqyda dramaǵa arqaý bolǵan ıisi qazaqqa belgili 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisin, qazaq jastarynyń ulttyq rýhyn, jastarymyzdyń táýelsizdik úshin kúresýin qyrǵyz kórermenderi qalaı túsinip qabyldar eken dep qobaljyǵanymyz da ras. Degenmen, drama shıratyla kele qalyń kórermendi bir demmen alyp shyqty. Spektakldiń basty keıipkeri – Halyq qaharmany Qaırat Rysqulbekovke rııasyz qoshemetpen qol soqty. Qoıylym aıaqtalǵanda alǵan áserinen aıyrylmaǵan qyrǵyz stýdentteri spektakldiń unaǵanyn, ásirese, táýelsizdiktiń qadirin tereń túsingendikterin, tolqyǵandaryn aıtyp jatty.
Qazaqtyń qaısar perzenti – Qaırattyń rólin «Úmit» syılyǵynyń laýreaty Baktybek Nýrmat ýýlý, Fatımany – Maıramkúl Begımanqyzy, Kolbındi – Erlan Bekchoro ýýlý, Dámetken ana beınesin Narynkúl Toktobekqyzy oınady. Almaz aqynnyń rólin Nýrbek Ýrmatjan ýýlý somdady.
– Qaırattyń beınesin berý men úshin ońaıǵa soqpady. Talaı izdenisti bastan ótkerdim. Qajyr-qaıratyn, erik-jigerin, boıyndaǵy tózimdilik pen namysshyldyqty berýge barynsha umtyldym, – deıdi artıst Baktybek Nurmat ýýlý.
Qoıylym barysynda rejısser izdenisi, baletmeıster – Qyrǵyz Respýblıkasynyń eńbek sińirgen artısi Talant Osmonovtyń qoltańbasy aıryqshalandy. Azattyqqa umtylǵan bulqynys bıdiń tilimen tamasha berildi. Akterler mashyqtana kele áli de kem-ketigin bıigine kótereri sózsiz. О́ıtkeni, qoıylym az ǵana ýaqyttyń ishinde daıarlanǵan, soǵan qaramastan, teatrdyń shyǵarmashylyq ujymy ilkimdi izdenisterge barǵany baıqalady. Máselen, teatr qaýymdastyǵy qoıylymdy mýzykamen árlegen Daryıha Kýrbanovanyń sátimen tańdalǵan sazdaryna rızashylyqtaryn bildirdi.
Osy arada 25 jyl buryn jazylǵan týyndyny sahnalaýǵa qyrǵyzdyń burynǵy Mádenıet mınıstri Sultan Raev yqpal etkenin aıtý kerek. Ol óz eliniń daryndy dramatýrgy ári myqty óner synshysy ekenin aıta keteıik, Sultan Raevtyń da «Mekkege bastaǵan uzaq jol» atty shyǵarmasyn Astanadaǵy «Jastar teatry» sahnalap, qazaq teatr óneriniń qara shańyraǵy M.Áýezov atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq drama teatryna aparyp qoıǵany belgili. Onyń ústine atalmysh qoıylym Ortalyq Azııa elderiniń halyqaralyq teatr festıvalinde de Bas júldeni jeńip alǵan. Munyń bárin jipke tizip baıandap otyrǵanymyz, osyndaı zerdeli dramatýrgtyń tańdaýy «Januran» spektakline tekke túspese kerek. О́z eliniń jastary táýelsizdik pen tynyshtyqtyń qadirin bilse, qasterlese deıtin qyrǵyz qoǵam qaıratkeriniń maqsat-múddesi aqtaldy dep aıtýǵa endi bolatyn shyǵar?!
Degenmen, Alataýdyń ar jaǵynda qoıylǵan spektakldi taldaý, synaýǵa áli erte. Eń bastysy, qoıylym talǵampaz kórermender tarapynan jaqsy qabyldandy. Jınalǵan jastar dramanyń ózegine boılady.
Spektakl aıaqtalǵannan keıin aıyr qalpaqty baýyrlardyń betke ustar azamattary spektakldi qoıǵan Sharshen Termechıkov atyndaǵy Shý drama teatryna alǵys aıtyp, pesa avtory – qazaqtyń belgili jazýshysy, dramatýrg, Qyrǵyz Respýblıkasy «Altyn qalam» ádebı syılyǵynyń ıegeri Sábıt Dosanovty tórge ozdyrdy.
Qyrǵyz Respýblıkasy Jogorký Keneshiniń tóraǵasy Asılbek Jeenbekov qazaq pen qyrǵyzǵa ortaq syıly dástúrlerdi atqaryp, quttyqtaý hatty tapsyrdy. Budan keıin qyrǵyz halqynyń óner maıtalmandarymen beıresmı jaǵdaıda dıdarlasýdyń sáti tústi. Sábıt Dosanov spektakl rejısserlerimen, qyrǵyz akterlerimen keńinen keńesip, qoıylymǵa qatysty oılaryn ortaǵa saldy.
Pesany aýdarǵan Qyrǵyz Respýblıkasy mádenıetine eńbek sińirgen qaıratker Markabaı Aamatov spektakl sahnalanǵansha avtordyń Bishkekke úsh ret kelip, aqyl-keńes, usynystaryn aıtyp turǵanyn alǵa tartady.
– Eńbegimiz esh ketpedi. «Januran» jastarǵa taǵylym bolǵan jaqsy qoıylym boldy. Teatr toldy. Zalda stýdentterden bastap, qyrǵyzdyń ataqty sýretshileri, aqyndary, eljandy azamattary otyrdy. Qazaq pen qyrǵyzdyń barys-kelisi, alys-berisi eshqashan úzilmegen. Biraq, eki halyqty jaqyndatqan talaı ádebı alyptar ketip jatyr. Aralas-quralastyǵymyz úzilmese eken. Búgingi óner oqıǵasy qazaq pen qyrǵyzdy ǵana emes, búkil túrki álemin tatýlyqqa shaqyryp tursyn! – dedi Markabaı Aamatov.
Al aqyndy somdaǵan jas akter Nýrbek Ýrmatjan ýýlý jaqsylyqqa úndegen jaqsy shyǵarma jazǵan qazaq jazýshysyna, ony sahnalaǵan qyrǵyz dramatýrgterine, róldi senip tapsyrǵan rejısserge shynaıy alǵysyn bildirip, munyń bári de úlgi deıdi.
Qyrǵyz Respýblıkasynyń El Batyry, belgili dramatýrg Beksultan Jakıev: «Bishkek shaharynda búgin jaqsy oqıǵalar bolyp jatyr. Bul – eki eldiń mádenı baılanysyn arttyrady, meniń pesalarym da Qazaqstanda qoıylyp jatyr, bul úlken qýanysh. «Áke taǵdyry» pesam Qostanaıdaǵy orys teatrynda júrýde», deıdi.
Sharshen Termechıkov atyndaǵy Shý drama teatrynyń kórkemdik jetekshisi ári dırektory, QR eńbek sińirgen artısi Orosbek Aıdarov qyrǵyz sahnasynda qoıylǵan qazaq jazýshylarynyń týyndylaryna toqtalyp, «Januran» spektaklin dramatýrg Sultan Raev ákelip bergennen keıin kórkemdik keńestiń talqysyna salyp, búgingi kúnniń ahýalyna oraı, kórermenderge oı salatyn spektakl bolady dep sheshim qabyldap, dramany qoıýǵa bel sheshe kiriskenderin aıtady.
– «Januran» qazirge qyrǵyz sahnasyndaǵy eń jaqsy spektakldiń biri. О́z elin, óz táýelsizdigin súıgen qazaq jazýshysymen teatr tórinde toqaılasqanymyzǵa, osyndaı talantty jazýshymen kezdeskenimizge razymyz. Negizi pesanyń materıaly 3 saǵatqa sozylady. Bir jerin qysqartsań, ekinshi jerinen aıyrylyp qalamyz. Oıdy, oqıǵany túgel berý úshin Sábıt Dosanovpen spektakl sahnalanǵansha qoıan-qoltyq jumys istedik. Sábıt aǵa premeradan keıin ketip qalsa, «urysqanyn» da saǵynamyz-aý, – deıdi teatrdyń kórkemdik jetekshisi bir jaǵy qaljyńǵa súıep.
Teatr dırektory Orosbek Aıdarov ózderiniń jas teatrynyń jańa qoıylymy qyrǵyz elindegi eń úlken – A.Maldybaev atyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatrynyń kómegimen qoıylǵanyn joqqa shyǵarmaıdy. Opera teatrynyń sýretshileri men horeograftary «Janurandy» qoıýǵa atsalysqan.
Bul elde de depýtattar men mınıstrler árdaıym teatrǵa bara bermeıdi. О́nerge talpynyp týǵan jastardyń qoıylymǵa kóptep jınalǵanyna qýanǵan qoıýshy-rejısser Kanybek Dýıshenalıev:
– Osyndaı tereń taqyrypqa barǵan qazaq jazýshysyna alǵystan basqa aıtarymyz joq. Kórermender de, akterler de osyny tereń túsinip, bir jasap qaldy. Spektakldiń mánin túsinip, rızashylyqtaryn bildirip jatyr. Árıne, drama aıaqtalǵansha halyq ony qalaı qabyldaıdy, tarıhı oqıǵa mánin túsine ala ma, kóptiń kóńilinen shyǵa ala ma dep qobaljyǵanymyz ras. Qazaq pen qyrǵyzdy endi Qudaı kesirinen saqtasyn! Tek osyndaı óner merekelerinde ǵana tabysyp, tatýlasyp júre bersek eken, – deıdi.
Sonymen, araǵa otyz jyldaı ýaqyt salyp baryp, qyrǵyz sahnasyna oralǵan dramatýrg Sábıt Dosanovtyń «Januran» spektakli óner kópirin jańǵyrtyp ótti. Sonaý 1985 jyly M.Áýezov teatrynyń artısteri gastroldik saparmen Qyrǵyz eline kelip, jazýshynyń «Daýyl» atty pesasyn qoıǵan eken. Ol kezde de qoıylym jyly qabyldanyp, áserli shyǵypty.
Osylaısha, qalasań eki-úsh saǵatta jetip baratyn Bishkektegi aǵaıyndarymyz qazaqtarmen qımaı-qımaı qoshtasty. «Sý úzilse de, súıek úzilmeıdi», saǵyna-saǵyna baýyrlarymyzǵa taǵy bararmyz. О́ıtkeni, ónerdegi josparlar jetkilikti. Tek mal-janymyz aman bolǵaı!
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
––––––––––
Sýretti túsirgen avtor.
Qyrǵyz elindegi eki birdeı eńseli teatr qatar eńbek etken pesanyń premerasyna Bishkektegi zııaly qaýym ókilderi, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Jogorký Kenesh depýtattary men mádenıet salasynyń maıtalmandary keldi.
S.Dosanovtyń «Januran» dramasyn qoıýǵa Qyrǵyz Respýblıkasy Mádenıet mınıstrligi muryndyq bolǵan.
Sábıt Dosanovtyń shyǵarmasy boıynsha qoıylǵan qyrǵyz rejısseri Qanybek Dýıshenalıevtiń spektakline halyq kóp jınaldy. Jáne eki kún qatarynan júrgen «Januran» dramasyna bıletter aldyn ala satylyp ketken.
Spektakldi qyrǵyz eliniń Mádenıet mınıstri Kamıla Talıeva eki eldiń ónerdegi yqpaldastyǵyna qatysty yqylasty pikirimen ashyp berdi.
Osydan keıin sahnada juldyzdary jarqyrap kele jatqan qyrǵyz akterleriniń ónerin tamashalaýdyń da sáti tústi.
Bastapqyda dramaǵa arqaý bolǵan ıisi qazaqqa belgili 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisin, qazaq jastarynyń ulttyq rýhyn, jastarymyzdyń táýelsizdik úshin kúresýin qyrǵyz kórermenderi qalaı túsinip qabyldar eken dep qobaljyǵanymyz da ras. Degenmen, drama shıratyla kele qalyń kórermendi bir demmen alyp shyqty. Spektakldiń basty keıipkeri – Halyq qaharmany Qaırat Rysqulbekovke rııasyz qoshemetpen qol soqty. Qoıylym aıaqtalǵanda alǵan áserinen aıyrylmaǵan qyrǵyz stýdentteri spektakldiń unaǵanyn, ásirese, táýelsizdiktiń qadirin tereń túsingendikterin, tolqyǵandaryn aıtyp jatty.
Qazaqtyń qaısar perzenti – Qaırattyń rólin «Úmit» syılyǵynyń laýreaty Baktybek Nýrmat ýýlý, Fatımany – Maıramkúl Begımanqyzy, Kolbındi – Erlan Bekchoro ýýlý, Dámetken ana beınesin Narynkúl Toktobekqyzy oınady. Almaz aqynnyń rólin Nýrbek Ýrmatjan ýýlý somdady.
– Qaırattyń beınesin berý men úshin ońaıǵa soqpady. Talaı izdenisti bastan ótkerdim. Qajyr-qaıratyn, erik-jigerin, boıyndaǵy tózimdilik pen namysshyldyqty berýge barynsha umtyldym, – deıdi artıst Baktybek Nurmat ýýlý.
Qoıylym barysynda rejısser izdenisi, baletmeıster – Qyrǵyz Respýblıkasynyń eńbek sińirgen artısi Talant Osmonovtyń qoltańbasy aıryqshalandy. Azattyqqa umtylǵan bulqynys bıdiń tilimen tamasha berildi. Akterler mashyqtana kele áli de kem-ketigin bıigine kótereri sózsiz. О́ıtkeni, qoıylym az ǵana ýaqyttyń ishinde daıarlanǵan, soǵan qaramastan, teatrdyń shyǵarmashylyq ujymy ilkimdi izdenisterge barǵany baıqalady. Máselen, teatr qaýymdastyǵy qoıylymdy mýzykamen árlegen Daryıha Kýrbanovanyń sátimen tańdalǵan sazdaryna rızashylyqtaryn bildirdi.
Osy arada 25 jyl buryn jazylǵan týyndyny sahnalaýǵa qyrǵyzdyń burynǵy Mádenıet mınıstri Sultan Raev yqpal etkenin aıtý kerek. Ol óz eliniń daryndy dramatýrgy ári myqty óner synshysy ekenin aıta keteıik, Sultan Raevtyń da «Mekkege bastaǵan uzaq jol» atty shyǵarmasyn Astanadaǵy «Jastar teatry» sahnalap, qazaq teatr óneriniń qara shańyraǵy M.Áýezov atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq drama teatryna aparyp qoıǵany belgili. Onyń ústine atalmysh qoıylym Ortalyq Azııa elderiniń halyqaralyq teatr festıvalinde de Bas júldeni jeńip alǵan. Munyń bárin jipke tizip baıandap otyrǵanymyz, osyndaı zerdeli dramatýrgtyń tańdaýy «Januran» spektakline tekke túspese kerek. О́z eliniń jastary táýelsizdik pen tynyshtyqtyń qadirin bilse, qasterlese deıtin qyrǵyz qoǵam qaıratkeriniń maqsat-múddesi aqtaldy dep aıtýǵa endi bolatyn shyǵar?!
Degenmen, Alataýdyń ar jaǵynda qoıylǵan spektakldi taldaý, synaýǵa áli erte. Eń bastysy, qoıylym talǵampaz kórermender tarapynan jaqsy qabyldandy. Jınalǵan jastar dramanyń ózegine boılady.
Spektakl aıaqtalǵannan keıin aıyr qalpaqty baýyrlardyń betke ustar azamattary spektakldi qoıǵan Sharshen Termechıkov atyndaǵy Shý drama teatryna alǵys aıtyp, pesa avtory – qazaqtyń belgili jazýshysy, dramatýrg, Qyrǵyz Respýblıkasy «Altyn qalam» ádebı syılyǵynyń ıegeri Sábıt Dosanovty tórge ozdyrdy.
Qyrǵyz Respýblıkasy Jogorký Keneshiniń tóraǵasy Asılbek Jeenbekov qazaq pen qyrǵyzǵa ortaq syıly dástúrlerdi atqaryp, quttyqtaý hatty tapsyrdy. Budan keıin qyrǵyz halqynyń óner maıtalmandarymen beıresmı jaǵdaıda dıdarlasýdyń sáti tústi. Sábıt Dosanov spektakl rejısserlerimen, qyrǵyz akterlerimen keńinen keńesip, qoıylymǵa qatysty oılaryn ortaǵa saldy.
Pesany aýdarǵan Qyrǵyz Respýblıkasy mádenıetine eńbek sińirgen qaıratker Markabaı Aamatov spektakl sahnalanǵansha avtordyń Bishkekke úsh ret kelip, aqyl-keńes, usynystaryn aıtyp turǵanyn alǵa tartady.
– Eńbegimiz esh ketpedi. «Januran» jastarǵa taǵylym bolǵan jaqsy qoıylym boldy. Teatr toldy. Zalda stýdentterden bastap, qyrǵyzdyń ataqty sýretshileri, aqyndary, eljandy azamattary otyrdy. Qazaq pen qyrǵyzdyń barys-kelisi, alys-berisi eshqashan úzilmegen. Biraq, eki halyqty jaqyndatqan talaı ádebı alyptar ketip jatyr. Aralas-quralastyǵymyz úzilmese eken. Búgingi óner oqıǵasy qazaq pen qyrǵyzdy ǵana emes, búkil túrki álemin tatýlyqqa shaqyryp tursyn! – dedi Markabaı Aamatov.
Al aqyndy somdaǵan jas akter Nýrbek Ýrmatjan ýýlý jaqsylyqqa úndegen jaqsy shyǵarma jazǵan qazaq jazýshysyna, ony sahnalaǵan qyrǵyz dramatýrgterine, róldi senip tapsyrǵan rejısserge shynaıy alǵysyn bildirip, munyń bári de úlgi deıdi.
Qyrǵyz Respýblıkasynyń El Batyry, belgili dramatýrg Beksultan Jakıev: «Bishkek shaharynda búgin jaqsy oqıǵalar bolyp jatyr. Bul – eki eldiń mádenı baılanysyn arttyrady, meniń pesalarym da Qazaqstanda qoıylyp jatyr, bul úlken qýanysh. «Áke taǵdyry» pesam Qostanaıdaǵy orys teatrynda júrýde», deıdi.
Sharshen Termechıkov atyndaǵy Shý drama teatrynyń kórkemdik jetekshisi ári dırektory, QR eńbek sińirgen artısi Orosbek Aıdarov qyrǵyz sahnasynda qoıylǵan qazaq jazýshylarynyń týyndylaryna toqtalyp, «Januran» spektaklin dramatýrg Sultan Raev ákelip bergennen keıin kórkemdik keńestiń talqysyna salyp, búgingi kúnniń ahýalyna oraı, kórermenderge oı salatyn spektakl bolady dep sheshim qabyldap, dramany qoıýǵa bel sheshe kiriskenderin aıtady.
– «Januran» qazirge qyrǵyz sahnasyndaǵy eń jaqsy spektakldiń biri. О́z elin, óz táýelsizdigin súıgen qazaq jazýshysymen teatr tórinde toqaılasqanymyzǵa, osyndaı talantty jazýshymen kezdeskenimizge razymyz. Negizi pesanyń materıaly 3 saǵatqa sozylady. Bir jerin qysqartsań, ekinshi jerinen aıyrylyp qalamyz. Oıdy, oqıǵany túgel berý úshin Sábıt Dosanovpen spektakl sahnalanǵansha qoıan-qoltyq jumys istedik. Sábıt aǵa premeradan keıin ketip qalsa, «urysqanyn» da saǵynamyz-aý, – deıdi teatrdyń kórkemdik jetekshisi bir jaǵy qaljyńǵa súıep.
Teatr dırektory Orosbek Aıdarov ózderiniń jas teatrynyń jańa qoıylymy qyrǵyz elindegi eń úlken – A.Maldybaev atyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatrynyń kómegimen qoıylǵanyn joqqa shyǵarmaıdy. Opera teatrynyń sýretshileri men horeograftary «Janurandy» qoıýǵa atsalysqan.
Bul elde de depýtattar men mınıstrler árdaıym teatrǵa bara bermeıdi. О́nerge talpynyp týǵan jastardyń qoıylymǵa kóptep jınalǵanyna qýanǵan qoıýshy-rejısser Kanybek Dýıshenalıev:
– Osyndaı tereń taqyrypqa barǵan qazaq jazýshysyna alǵystan basqa aıtarymyz joq. Kórermender de, akterler de osyny tereń túsinip, bir jasap qaldy. Spektakldiń mánin túsinip, rızashylyqtaryn bildirip jatyr. Árıne, drama aıaqtalǵansha halyq ony qalaı qabyldaıdy, tarıhı oqıǵa mánin túsine ala ma, kóptiń kóńilinen shyǵa ala ma dep qobaljyǵanymyz ras. Qazaq pen qyrǵyzdy endi Qudaı kesirinen saqtasyn! Tek osyndaı óner merekelerinde ǵana tabysyp, tatýlasyp júre bersek eken, – deıdi.
Sonymen, araǵa otyz jyldaı ýaqyt salyp baryp, qyrǵyz sahnasyna oralǵan dramatýrg Sábıt Dosanovtyń «Januran» spektakli óner kópirin jańǵyrtyp ótti. Sonaý 1985 jyly M.Áýezov teatrynyń artısteri gastroldik saparmen Qyrǵyz eline kelip, jazýshynyń «Daýyl» atty pesasyn qoıǵan eken. Ol kezde de qoıylym jyly qabyldanyp, áserli shyǵypty.
Osylaısha, qalasań eki-úsh saǵatta jetip baratyn Bishkektegi aǵaıyndarymyz qazaqtarmen qımaı-qımaı qoshtasty. «Sý úzilse de, súıek úzilmeıdi», saǵyna-saǵyna baýyrlarymyzǵa taǵy bararmyz. О́ıtkeni, ónerdegi josparlar jetkilikti. Tek mal-janymyz aman bolǵaı!
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
––––––––––
Sýretti túsirgen avtor.
