Buǵan bultartpaıtyn dáleldi IIM-niń qurmetti ardageri Dúısenbek Ǵaısın alǵa tartyp otyr. Onyń aıtýynsha, elimizde jyl saıyn jol-kólik apatynan úsh myńǵa jýyq adam kóz jumady. Al 18-19 myń adam dene jaraqatyn alady. Máselen, byltyr 14 myńǵa jýyq jol apatynan 2 270 adam mert bolsa, 18 096 jolaýshy zardap shekken.
– Adamdar jaraqat almaıtyn jol-kólik oqıǵalary kezdesedi. Mundaı jaǵdaıda kólikterdiń soqtyǵysqany týraly esep jalpy statıstıkaǵa qosylmaıdy. Mundaı oqıǵanyń sany óte kóp. Al kólikteri jol apatyna túsken adamdardyń moraldyq kúızelisi men otbasyna keletin materıaldyq shyǵynyn salmaqty qarjymen ólsheý múmkin emes. Osynyń ózinen elimizde jol apatynyń qazirgi jaǵdaıyn qarýsyz soǵysqa teńeýge bolady, – deıdi D.Ǵaısın.
Oblystyq polısııa departamentiniń baspasóz qyzmetinen alynǵan málimetke súıensek, bıylǵy úsh aıda 79 jol-kólik oqıǵasy tirkelip, 25 adam qaza tapqan. Al 98 adam ártúrli dene jaraqatyn alǵan. Shetelderde tirkeýde turǵan kólik quraldary 32 jol apatyna sebepker bolǵan. Sonyń saldarynan 13 adam qaza taýyp, 38 adam zardap shekti. Jol-kólik oqıǵalarynyń negizgi sebepteri – eldi mekenderde qozǵalys jyldamdyǵyn arttyrý, qarsy baǵytqa shyǵý. О́ńirde jol-kólik oqıǵasy kóp tirkeletin apattyq-qaýipti ýchaskeler anyqtaldy. Onyń ishinde «Dossor – Qulsary – Beıneý» tas jolynyń 18 shaqyrymy qaýipti aımaqqa jatady.
– Jol apaty zardabynyń esebin júrgizý tártibinde kemshilikter bar. Sol kemshilikter túzelse, statıstıkadaǵy jaraqat alǵandar sany tómen túsip, qaza tapqan adamdar sany birneshe júzge kóbeıip ketýi ábden múmkin. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń ótken jylǵy málimeti boıynsha, Qazaqstan – álemde jol apaty kóp bolatyn bes eldiń biri. Jol boıyndaǵy ólim koeffısıenti ár 100 myń adamǵa shaqqanda 24,5-ti quraıdy. Joldaǵy ólim qaýpi Eýropa elderindegi kórsetkishten on bir ese joǵary eken, – deıdi ardager polıseı.
Qara joldyń boıynda kólik apatynyń jıilep, talaı ǵumyrdyń úzilýi, keıbiriniń múgedektik qamytyn kıetini barshany alańdatyp otyr. Bul máselege el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 2020 jylǵy sáýirde nazar aýdaryp, IIM jeke quramymen kezdesýde jol apatynyń aldyn alýdy tapsyrdy. Biraq jol apatynyń azaıar túri kórinbeıdi. Joldaǵy apattyń jıileýiniń sebebi nede? Onyń aldyn alý múmkin be? Osy saýaldardy kezinde memlekettik avtoınspeksııada jumys istegen Dúısenbek Ǵaısınge qoıǵan edik.
– Jol apatynyń aldyn alý baǵytynda atqarylyp jatqan jumystar az emes. Alaıda naqty maqsatqa jetken joqpyz. Arty ókinishke ulasatyn qandy jol apattary azaıǵan joq. Sonaý 1936 jyldan beri jol qozǵalysyn retteýmen aınalysqan mamandandyrylǵan MAI, jol polısııasy atalǵan tehnıkalyq qurylymdar joıyldy. Onyń ishki qurylymdary bólshektelgen. Salanyń kásibı mamandarynyń birazy qyzmetten ketti. Qalǵandary basqa qurylymdarǵa jiberilgen. Kásibı mamandyqty, kásibı bilgirlikti qajet etetin laýazymdarda talapqa sáıkes kelmeıtin basqa mamandyqtyń ıeleri jumys isteıdi. Osyndaı sebepter jol qozǵalysyn uıymdastyrýda eleýli kemshilikterdiń oryn alýyna yqpal etip otyr. Jasalǵan eksperımenttiń sapaly nátıje bermegeni kórinip tur. Jol apatynyń aldyn alý sharalaryna jetkilikti mán berilmegendikten, memlekettik deńgeıde túbegeıli shara qabyldaý qajet, – degen ardager birneshe usynysyn alǵa tartty.
Birinshiden, jol qozǵalysyn retteý, jolda tártip ornatý, memlekettik jol standarttary men tehnıkalyq standarttardyń saqtalýyn qadaǵalaýdy qazirgi ákimshilik jáne jergilikti polısııa qyzmetiniń quzyryna bólmeı, naqty bireýine júkteý qajet. Nemese jańa qurylym quryp, jaýapkershilikti tolyqtaı mindettegen jón. Sebebi jol qozǵalysyn retteý, qadaǵalaý – tehnıkalyq, kásibı bilimdi qajet etetin qyzmet.
Ekinshiden, anyqtalǵan jol qozǵalysyna naqty jaýapty qurylymnyń tehnıkalyq sáıkestikti, jol standarttaryn qadaǵalaıtyn bólimderine joǵary tehnıkalyq, avtojoldary qurylysy sekildi joǵary oqý oryndaryn bitirgen bilimdi, jol qozǵalysyn retteý ádisterin, tehnıkalyq standarttar men jol standarttaryn jetik meńgergen mamandardy attestasııalaý arqyly taǵaıyndaýdyń mańyzy zor.
Úshinshiden, jol qozǵalysy men jol tártibin qadaǵalaý úshin (jol baqylaý ınspektorlary) arnaıy daıyndyqtan ótken, jol erejesi men jol qozǵalysy týraly zańdy, avtokóliktiń tehnıkalyq jaǵdaıyn naqty biletin, aýyr, jeńil avtokólikterdi, mototransportty erkin júrgizetin, jol qozǵalysyn retteýdi meńgergen qyzmetkerlerdi shyǵarýdy qolǵa alý kerek. Olar úshin arnaıy kýrstar uıymdastyrý artyq etpeıdi. О́ıtkeni olar halyqpen tikeleı baılanysta bolady. Olardyń qyzmeti arqyly polısııaǵa baǵa beriledi.
Tórtinshiden, «Jol qozǵalysy týraly» zań jáne jol erejesine sapaly saraptamalar jasap, memleketaralyq standarttar men jol qaýipsizdigine tikeleı áseri joq, jumys istemeıtin baptardy qysqartý kerek. Bul halyqtyń esine jeńil jáne naqty saqtalatyndaı etip yqshamdaýdy qajet etedi.
Besinshiden, avtokólik júrgizýshige úmitkerlerdi ózdiginen daıyndalý ádisine kóshirý – qate sheshim. Mundaı qate sheshim adam ómirine qaýip tóndiredi. Sondyqtan, avtokólik júrgizýshini mindetti arnaýly daıyndyqtan ótkizý ádisine kóshirý qajet. Júrgizýshiler daıarlaıtyn oqý oryndaryna qoıylatyn talaptardy qataıtatyn ýaqyt jetti.
Altynshydan, polısııa qyzmetkerlerine avtokólikti toqtatý, tekserý úshin birneshe shekteý qoıyldy. Qazir olar kóliktiń artynan ilesip (qýyp) júrip toqtatpaıdy. Kólikti toqtatý úshin arnaıy taıaqshany paıdalana almaıdy. Mine, osyndaı shekteýlerdi joıýdyń qajettigi týyndap otyr.
Jetinshiden, polısııa qyzmetkerleriniń mártebesin qaıta qarap, tehnıkalyq quraldardy (foto-vıdeo) paıdalaný quqyn zańdastyrý máselesi ózekti bolyp otyr. Polısııa qyzmetkerleriniń jumysyna kedergi keltiretin, zańdy talaptaryn oryndamaǵan adamdardyń jaýapkershiligin qataıtý qajet-aq.
Segizinshiden, Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen birlesip balabaqsha, orta mektep baǵdarlamasyna jol qozǵalysy mádenıetin qalyptastyrý pánin engizgen jón. Osy oraıda Qazaqstan jol qozǵalysy qaýipsizdigi assosıasııasyna halyqty jolda júrý mádenıetine tárbıeleý máselesi mindettelýi kerek.
Toǵyzynshydan, jol erejesin naqty bilmeıtini baıqalǵan nemese erejeniń usaq túrlerin buzǵan júrgizýshilerdi avtomektepterge jol erejesin qaıtalaý sabaqtarynan (leksııa) ótýge joldaý ádisin zańdastyrý máselesin qarastyrý qajet.
– Árıne, bul eskini ańsaý emes. Mundaı talaptar engizilse, jol boıyndaǵy qandy apattardy toqtatýǵa, polısııa qyzmetkerleriniń halyq aldyndaǵy bedelin joǵary deńgeıge kóterýge oń áserin tıgizedi. Úkimet pen Ishki ister mınıstri osyndaı usynystardy eskerip, qara joldy qanǵa bóktirgen jol apattaryna tosqaýyl qoıýǵa, aldyn alýǵa yqpal etedi degen senimdemin. О́ıtkeni bul usynystar memlekettik deńgeıde naqty sheshimin tapsa, talaı adamnyń ómirin saqtap qalar edik, – deıdi D.Ǵaısın.
