Dostyqtan artyq baılyq joq...

Ekijaqty kezdesý óte joǵary deńgeıde ótti. Qazaqstan delegasııasy quramynda úkimet mú­sheleri tórt kózi túgel júrýi ekijaqty qatynastyń qansha­lyqty mańyzdy bolǵanyn kór­setedi. Memlekettik sapar Túrkııa­nyń negizin qalaýshy ári tuń­ǵysh Prezıdenti Mustafa Kemal Atatúriktiń rýhyna taǵ­zym etýden bastaldy. Bul Q.Toqaev­tyń tarıhqa iltıpatpen qaraı­tynyn, Atatúriktiń Ana­doly úshin ǵana emes, Alash jurty úshin de qadirli eke­nin aıǵaqtaıdy. Sapardy Anyt­qabirge gúl shoqtaryn qoıýdan bas­­taýy túrik qoǵamyn da eleń etkizdi. О́ıtkeni buǵan deıin Qasym-Jomart Kemeluly Túrki mem­leketter uıymynyń Ystan­bul sammıtinde osydan 70 jyl buryn Altaıdan Anado­lyǵa aýǵan qazaq kóshin qabyl­daǵan premer-mınıstr Adnan Men­deresti eske alyp, oǵan qazaq halqy atynan alǵys aıt­qanyn Túrkııadaǵy aǵaıyn jaqsy biledi. Sapardan buryn Al­­maty men Túrkistan qala­la­r­­ynda Adnan Mendereske kó­she at­tarynyń berilýi de Ana­do­­lyda qyzý talqylanǵany bel­gili.

Túrkııa qoǵamy, ásirese sarapshylar qaýymdastyǵy Q.Toqaev saparynyń mańyzdylyǵyn jan-jaqty talqylady. Ásirese sapardyń aımaqtaǵy kúrdeli geosaıaı jáne geoekonomıkalyq jaǵdaıynda ótýi túrikterdiń qy­zy­ǵýshylyǵyn týdyrdy. Son­daı-aq sapardyń Qazaq­standa bolyp jatqan saıası ózge­ris­termen, Konstıtýsııalyq refor­malarmen tuspa-tus kelýi de Qasym-Jomart Toqaevtyń tul­ǵasyna, onyń tabandylyǵy men saıası kózqarasyna degen qyzy­ǵý­shylyqty edáýir art­tyrdy. Jasyratyny joq, qań­tar oqıǵasy kezinde qazaq-túrik ba­ýyr­lastyǵy men baı­la­nystarynyń budan keıingi bolashaǵyna kúmán­men qara­ǵandar da tabyl­ǵan. Áıtse de Prezıdent Toqaev­tyń bul baǵyttaǵy nyq qadam­dary mundaı kúdikti lezde se­ıiltip jiberdi. Sondyqtan túrik BAQ-nyń sapardy «jańa kezeńniń bastalýy» retinde baǵalaýy tegin emes.

Árıne, ekijaqty qatynastar otyz jylda mańyzdy synaq­tar­dan ótip, jańa beles­ke shyǵyp otyr. Máselen, 1992 jyl­ǵy 2 naýryzda ornaǵan dıplo­ma­tııalyq qatynastar 1994 jyl­ǵy 17 qazanda «Qazaqstan Respýb­lıkasy men Túrkııa Respýb­lıkasy arasyndaǵy Dostyq jáne yn­ty­maqtastyq týraly kelisim­men» óz baǵytyn aıqyndady. 2009 jylǵy 22 qazanda eki baýyr­las eldiń qatynasy «Qazaq­stan Respýblıkasy men Túr­kııa Respýblıkasy arasyndaǵy Stra­tegııalyq áriptestik týraly kelisimmen» jańa deń­geıge kóterildi. 2012 jyly Joǵary deńgeıli strategııalyq yntymaqtastyq keńesi quryldy. Al osy jolǵy sapar barysynda qatynastar «Keńeıtilgen strategııalyq seriktestik» sapasymen bekitildi. Bul sanattyń odaq­tastyq qatynastardan bu­rynǵy deńgeı ekenin eskersek, ekijaqty qatynastardyń te­reń­digi men betalysyn ańǵaramyz.

Ekinshiden, bul «Qańtar qasi­retinen» keıin Memleket basshysy shetelge jasaǵan mańyzdy sa­parlardyń biri. Osy oqıǵalar kezinde túrik tarapy Qazaqstanǵa túrli deńgeıde qoldaý bildirgeni belgili. Mysaly, Túrkııa Pre­zıdenti Rejep Taııp Erdoǵan, Túrkııa parlamenti tóraǵasy Mus­tafa Shentop, TMU Aqsa­­qaldar keńesi tóraǵasy jáne bu­rynǵy premer-mınıstr Bı­nalı Iyldyrym, Syrt­qy ister mınıstri Mevlút Cha­vý­shoǵlý Qazaqstandy qoldap má­limdemeler jasaǵan bolatyn.

«Qańtar qasiretinen» keıin Qazaq­stanǵa alǵashqy shetel­dik meımandar da Anado­lydan at terletip jetti. 24 aq­panda Túrkııa syrtqy ister mınıstri elordaǵa kelip, Túr­kııa-Qazaqstan birlesken stra­tegııalyq josparlaý tobynyń jetinshi otyrysyna qatysty. Al 3 naýryzda Qazaqstanǵa resmı saparmen kelgen Túrkııa Vıse-prezıdent Fýat Oktaı áriptesi Álıhan Smaıylovpen birge Túrkııa-Qazaqstan Birlesken Ekonomıkalyq Komıssııa kezekti otyrysyn ótkizdi. Bul saparlar ekijaqty qatynastarǵa qarqyn bere tústi.

Úshinshiden, álemdegi geosaıası ahýal da tarıhy ortaq, tamyry bir, taǵdyry uqsas túgel túrkiniń tize qosýy qajet ekenin kórsetip otyr. Endeshe, Qazaqstan men Túrkııanyń tıisti salalarda, sonyń ishinde qaýipsizdik, saıası jáne áskerı salalarda jaqyn yqpaldastyq ornatýy kezek kúttirmeıtin másele ekeni anyq.

Eki eldiń qarýly kúshteri men quqyq qorǵaý organdary arasynda ózara saparlar jasaý, tájirıbe almasý, oqytý, úılestirý jáne birlesken oqý-jattyǵýlar sııaqty is-qı­myl­dardy kóbeıtý týraly sheshim qabyldandy. Budan bólek, sapar aıasynda TUSAŞ pen Kazakhstan Engi­neering kompanııa­lary jańa keli­simshartqa qol qoıdy. Kelisimge sáıkes ANKA dron­dary endi elimizde óndiri­ledi. Oǵan tehnıkalyq qyz­met kór­setý men jóndeý jumys­tary Qazaqstandaǵy ortaq ká­sip­orynda júrgiziledi. Osylaısha Qazaqstan ANKA drondary óndiriletin alǵashqy sheteldik memleket atanady.

Tórtinshiden, keıingi kezdegi geosaıası jaǵdaı tasymal joldaryn ártaraptandyrý, azyq-túlik (bıdaı) jáne energetıka qaýipsizdigine qatysty qıyn­dyqtar týyndatty. Osyndaı táýekelderge jol bermes úshin sapar kezinde ekijaqty sala­lardaǵy qatynastardyń bar­lyq jaǵyn qamtıtyn 15 keli­simshartqa qol qoıyldy. Atap aıtqanda, Toqaev pen Erdoǵan kelissózderinde eń aldymen ekonomıka, saýda jáne ınvestısııa salalaryna basa mán berildi. 2021 jyly ekijaqty saýda aınalymy aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 58 paıyzǵa artyp, tarıhta alǵash ret 5,3 mıllıard dollarǵa jetti. Osy­laısha, Túrkııa ótken jyly Qa­zaq­stanmen eń kóp syrtqy saýda jasaǵan 5 eldiń qataryna endi. Endigi mejeli mindet – saýda aınalymyn 10 mıllıardqa jetkizý.

Sondaı-aq túrik kompa­nııa­larynyń Qazaqstanǵa salǵan ınvestısııasy turaqty túrde artyp keledi. О́tken jyly Túr­kııanyń tikeleı ınvestısııasy rekordtyq kórsetkishke jetip, 680 mıllıon dollarǵa teńesti. Osynyń arqasynda Túrik eli Qazaqstannyń alǵashqy 10 ınvestorynyń qataryna kirdi. Jalpy, 30 jylda Túrkııadan kelgen ınvestısııanyń jalpy quny 4,2 mıllıard dollardan asqan. Qazir Qazaqstanda túrik kapıtaly bar 4 myńǵa jýyq kompanııa tabys­ty jumys istep jatyr. Elimizde Túrkııa kásipkerleriniń qatysýymen 61 iri joba iske asyryldy. Oǵan jalpy quny 2 mıllıard dollardan astam qarjy jumsaldy. Búginde bizdiń elde quny 2,5 mıllıard dollardan asatyn 25 birlesken joba júzege asyrylyp jatyr. Sondaı-aq quny 1,3 mıllıard dollardan asatyn 54 jańa joba qolǵa alynǵan.

Túrik ınvestorlary elimizge ınvestısııa quıý arqyly bir jaǵynan Qazaqstanǵa ımporttalatyn taýarlardy óndirip, elimizdiń syrtqy saýdasyna úles qosady. Mysalǵa, jyl saıyn quny 17 mıllıard dollar bolatyn ónimdi syrttan ákelemiz. Al otandyq óndiris 4,3 mıllıard dollardyń ónimin ǵana óndiredi. Ekinshi jaǵynan túrik ınves­torlar elimizge ınvestısııa quıý arqyly Eýrazııa aımaǵyna, Ortalyq Azııaǵa jáne Qytaı naryǵyna óz taýarlaryn shyǵarý múmkindigine ıe bolady. Sondyqtan ekijaqty saýdany arttyrý maqsatynda eki eldiń tranzıttik-tasymaldyq áleýetin arttyrý kerek.

Osy rette Kaspıı teńizinen ótetin Orta dálizdiń mańyzy aıqyn. Bul týraly Q.Toqaev «Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdarynyń áleýetin to­lyq paıdalanýǵa eki el de múd­deli» dep qadap aıtty. Kas­pııden ótken taýarlar Baký-Tbılısı-Kars temirjoly ar­qyly Túrkııanyń temirjoldar jelisine qosylyp, ári qaraı Eýro­paǵa jetedi. Bul – teńiz jol­dary arqyly tasymaldan ál­deqaıda tıimdi ári tez. Buǵan qosa ekinshi Qarabaq soǵysy­nan keıin Ázerbaıjan men Nahchyvan arasyndaǵy armıan aýmaǵynan ótetin jáne shyǵys-batys baǵytyndaǵy tasymaldyń qashyqtyǵyn qysqartatyn Zángezýr dáliziniń ashylýy da jańa múmkinshilik berip otyr.

Kaspıı baǵyty sonymen qatar Qazaqstan munaıynyń halyqaralyq naryqqa shyǵýy turǵysynan da mańyzdy. Ýkraınadaǵy soǵysqa baılanysty Reseıge sanksııa salynýy, Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń (KQK) 2022 jyly naý­ryz aıynda tehnıkalyq aqaýǵa baılanysty ýaqytsha isten shyǵýy Qazaqstan úshin balama baǵyttardyń ózektiligin kórsetti. Osy oraıda Kaspıı munaıyn Jerorta teńizine tasymaldaıtyn Baký-Tbılısı-Jeıhan munaı qubyry mańyzdy. Osyǵan baılanysty sapar barysynda tasymal jáne saýda-keden salasynda da aıtarlyqtaı mańyzdy qu­jattarǵa qol qoıyldy. Olar­dyń qatarynda «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Úkimeti men Túrkııa Respýblıkasynyń Úki­meti ara­syndaǵy halyqaralyq quram­dastyrylǵan júk tasymaldary týraly kelisim», «Qazaqstan Res­pýblıkasy men Túrkııa Res­pýblıkasy arasyndaǵy kórse­tiletin qyzmetter saýdasy týraly kelisimge Tehnıkalyq tap­syrma», «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Úkimeti men Túrkııa Respýblıkasynyń Úkimeti ara­syndaǵy aqparat almasý isin uıymdastyrý jáne kedendik baqylaý rásimderin ońaılatý týraly kelisim» bar.

Aımaqtaǵy geosaıaı jaǵdaıdy eskersek, Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy qaýipsizdik jáne áskerı yntymaqtastyqtyń zaman talaby ekeni belgili. Osy rette Erdoǵan qańtar oqıǵasynda qaza tapqandarǵa kóńil aıta otyryp, «Bizge dos el Qazaqstannyń bul oqıǵalarda burynǵysynan da nyǵaıyp shyqqanyna senimdimin» dedi. О́z sózinde «Toqaev myrzanyń jańa Qazaqstandy qalyptastyrýdaǵy tabandylyǵy men erik-jigeri maqtaýǵa laıyq. Biz osy tur­ǵyda júrgizilip jatqan refor­malardyń keshendi baǵdar­lamasyn qoldaımyz. Qazaq baýyr­larymyzdyń turaq­ty­lyǵy, tynyshtyǵy, qaýipsizdigi men ıgiligi úshin óz úlesimizdi qosýǵa daıyn ekenimizdi taǵy da atap ótkim keledi. Biz saıa­sı, áskerı, ekonomıkalyq, kom­mer­­sııalyq nemese mádenı bol­syn, barlyq salada yn­tymaq­tastyǵymyzdy jalǵas­tyryp, ıyq tiresip, bolashaqqa senimdi qadam basamyz. Biz qan­daı jaǵdaıda da qazaqstandyq baýyrlarymyzdyń janynda bolamyz», dedi R.Erdoǵan. О́z kezeginde Q.Toqaev «Qazaqstan men Túrkııa Eýrazııa qurlyǵynda beıbitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge basa mán beredi. Osy rette eki el ha­lyq­aralyq jáne aımaqtyq deńgeıde tyǵyz yqpaldastyq ornatqan», dep atap ótti.

Osy oraıda aqparat bólisý salasyndaǵy yntymaqtastyq mańyzdy ekeni belgili. Son­dyqtan Toqaevtyń sapary barysynda taraptar arasynda qol qoıylǵan «Qazaqstan Res­pýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Túrkııa Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti janyndaǵy memlekettik arhıvter basqarmasy arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly hattama», «Qazaqstan Respýblıkasy Aq­parat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi men Túrkııa Respýb­lıkasy Prezıdentiniń apparaty janyndaǵy kommýnıkasııa basqarmasy arasyndaǵy BAQ salasy boıynsha yntymaqtastyq týraly memorandým», «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Úkimeti men Túrkııa Respýblıkasynyń Úki­meti arasyndaǵy áskerı bar­laý salasy boıynsha yn­ty­maqtastyq týraly hattama», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Túrkııa Respýb­lıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy áskerı arhıvter, áskerı tarıh, mýzeıtaný jáne áskerı jarııalanymdar salalary boıynsha yntymaqtastyq týraly hattama», «Qazaqstan Respýblıkasy Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi men Túrkııa Res­pýblıkasy Indýstrııa jáne tehnologııa mınıstrligi arasyndaǵy aqparattyq tehnologııalar salalary boıynsha yntymaqtastyq týraly memorandým» sııaqty qujattardyń orny erekshe ekenin aıta ketken jón.

Bir jaqtan pandemııa kezin­degi qıyndyqtar, ekinshi ja­ǵynan Ýkraına men Reseı arasyndaǵy shıelenis azyq-túlik qaýipsizdiginiń qanshalyqty mańyzdy ekenin dáleldep berdi. Osy rette Qazaqstan men Túrkııa arasynda bul salada da eleýli áleýet bar ekeni aıqyn. Taraptar arasynda qol qoıylǵan «Qazaqstan Respýblıkasy Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti men Túrkııa Respýblıkasy Aýyl jáne orman sharýashylyǵy mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy bas basqarmasy arasyndaǵy orman sharýashylyǵy salasy boıynsha ózara yntymaqtastyq týraly memorandým», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Túrkııa Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy ósimdikter karantıni jáne olardy qorǵaý salasy boıynsha yntymaqtastyq týraly kelisim», «Qazaqstan Respýblıkasy Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrligi men Túrkııa Respýblıkasy Qorshaǵan orta, ýrbanızasııa jáne klımattyń ózgerýi mınıstrligi arasyndaǵy qorshaǵan ortany qorǵaý salasy boıynsha yntymaqtastyq týraly ózara túsinistik memorandýmy» osynyń dáleli. Mysalǵa, Qazaqstan sońǵy 5 jylda zyǵyr egiletin alqaptyń aýmaǵyn 2,5 esege ulǵaıtty. Osylaısha, zyǵyr tuqymyn eksporttaıtyn kóshbasshy elderdiń qataryna qosyldyq. Túrkııa buǵan deıin bizden jylyna 10 myń tonna zyǵyr satyp alatyn. Al bıylǵy eki aıdyń ishinde 8 myń tonnasyn, ıaǵnı jyldaǵydan 6 ese kóp aldy.

Qazaqstan men Túrkııa ara­syn­daǵy qatynastardyń irgetasy baýyrlastyq ekeni anyq. Son­dyqtan gýmanıtarlyq saladaǵy yntymaqtastyq árqa­shan mańyzdy bolǵan. Atap aıtqanda, bilim berý jáne mádenıet salasy – taraptardyń eń kóp basymdyq beretin salalary. Táýelsizdigimizdiń aq tańynda qazaq jastaryna stıpendııa berip, oqý oryndarynyń esigin alǵash bolyp ashqan Túrkııa bolatyn. Túrkistan qalasyndaǵy Ahmet Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti eki eldiń osy saladaǵy yntymaqtastyǵynyń sımvoly ispettes. Sondyqtan Q.Toqaevtyń sapary barysynda bul sala da nazardan tys qalmady. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Túrkııa Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy bilim berý salasy boıynsha yntymaqtastyq týraly kelisim», «Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Túrkııa Respýblıkasy Mádenıet jáne týrızm mınıstrligi arasyndaǵy kınematografııa salasy boıynsha  ózara túsinistik týraly memorandým» jáne «Qazaqstan Res­pýblıkasy Aqparat jáne qo­ǵam­dyq damý mınıstrligi men Túrkııa Respýblıkasy Jas­tar jáne sport mınıstrligi ara­syn­daǵy jastar saıasaty salasy bo­ıynsha ózara túsinistik týraly memorandýmǵa» qol qoıyldy.

Qoryta aıtqanda, Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaevtyń Túr­kııa sapary eki baýyrlas el­diń qatynastaryn jańa deń­geıge kóterdi. Túrki álemi­niń eki ushynda, biri shyǵy­synda, ekinshisi batysynda orna­lasqan Qazaqstan men Túr­kııa dıplomatııalyq qatynas­tarynyń tórtinshi on jyl­dy­ǵyndaǵy ortaq is-qımyldaryn úı­lestirip aldy. Eki eldiń geo­grafııalyq ornalasýy jáne olardyń arasyndaǵy tyǵyz yntymaqtastyq Eýropa men Azııanyń qaq ortasynda jatqan Balqannan Baıqalǵa deıingi aımaqtaǵy túrki áleminiń geosaıası mańyzdylyǵyn arttyra túsedi. Eshkimge qarsy baǵyt­tal­maǵan, baýyrlastyqtan bastaý alǵan bul baılanystar Eýrazııa keńistigindegi ózge memleketterge de jańa múmkindikterdiń jo­lyn ashady. Sondyqtan eki el arasyndaǵy ekonomıkadan saýdaǵa, energetıkadan aýyl sharýashylyǵyna deıingi bar­lyq salanyń damýynyń stra­tegııalyq máni bar. Eki memleket basshysy sapar barysynda ústeldiń eki shetinde turyp tennıs oınaǵanyndaı, Qazaqstan men Túrkııa tutasyp jatqan túrki áleminiń eki shetinde turyp, tek túrki elderine ǵana emes, búkil aımaqtyń saıasatyna oń yqpalyn tıgizeri anyq.