Túrkııa – Qazaqstan: Keńeıtilgen strategııalyq seriktestik

Taraptar arasyndaǵy damyp kele jatqan baılanystar ekijaqty deńgeıde ǵana emes, aı­maq­tyq jáne halyqaralyq deńgeı­de de mańyzdy. Eki el de ózderiniń halyqaralyq ustanymdaryn qaıta aıqyndaıtyn kezeńdi bas­tan ótkerip jatyr. Halyqaralyq jáne aımaqtyq tynyshtyqty, qaýipsizdikti, turaqtylyq pen ór­kendeýdi arttyrýǵa múddeli eki el ortaq syrtqy saıası kózqarasty us­tanady. Sonyń aıqyn dáleli – «Ke­ńeıtilgen strategııalyq áriptestik týraly kelisim».

Qazaqstannyń halyqaralyq jaǵdaıy

Halyqaralyq saıasattaǵy oqıǵalar kóppolıarly júıeniń paıda bolýy jáne qalyptasýy prosesin jyldamdatyp jatyr. Bul jańa úderiste Azııanyń mańyzy artyp, osy uly kontınenttiń ortalyǵynda ornalasqan Ortalyq Azııa halyqaralyq básekede kúrestiń mańyzdy oshaqtarynyń birine aınalýda. Ortalyq Azııa elderi jańa halyqaralyq júıede ózderiniń jańa rólderin anyqtaýǵa tyrysady. Bul turǵyda Azııanyń eki iri derjavasy Reseı jáne Qytaımen shektesetin, Ortalyq Azııa geosaıasatyndaǵy ortalyq elderdiń biri, Azııany Eýropamen baılanystyratyn baǵdarda ma­ńyzdy orynǵa ıe Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń salmaǵy artyp keledi.

Táýelsizdigine 30 jyl tolǵan Qazaqstan ishki saıasatynda da, halyqaralyq jaǵdaıda da ózgeris­terdi basynan ótkizip jatyr. Osy sebepti Qazaqstannyń óz ishindegi qıyndyqtarmen qalaı kúresetini, qandaı syrtqy saıasat ustanatyny jáne Ortalyq Azııa geosaıasatynda qandaı ról atqaratyny mańyzdy. Bul máseleler tek Qazaqstan úshin ǵana emes, barlyq aımaqtyq elder men jahandyq oıynshylar úshin ózekti.

Birinshiden, eger halyqaralyq deńgeıge qarasaq, Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýy onyń kez kelgen jahandyq oıynshyǵa táýeldi bolýynyń múmkin emes ekenin kórsetedi. Reseımen de, Qytaımen de shektesetin Qazaqstan úshin eń nashar ssenarıı – osy eki uly derjavanyń arasynda qalyp qoıý. Sol sebepti Qazaqstan sal­maqty saıasat ustanyp, eki elmen de tyǵyz qarym-qatynas or­natýy kerek, biraq bul qarym-qaty­nastar táýeldilik qatynasyna aı­nal­maýy tıis. Qazaqstan eger osy eki eldiń birine táýeldi bolsa, ol jaǵdaı ekinshisin arandatyp, Qazaqstan úshin mańyzdy qaýip­siz­dik máselelerin týdyrýy múmkin.

Qazaqstannyń Batyspen baılanysy mańyzdylyǵyn joımaıdy. Ýkraınadaǵy soǵys energetıkalyq qaýipsizdik máselesin halyqaralyq kún tártibiniń aldyńǵy qataryna shyǵardy jáne osy jerde ener­gııaǵa baı Qazaqstan úshin aıtar­lyqtaı múmkindikter bar. Sony­men qatar Qazaqstannyń Ýkraına so­ǵysy týdyrǵan azyq-túlik qaýip­sizdigin qamtamasyz etýde oń ról atqarýyna múmkindigi bar. Qa­zaqstan osy áleýetti múmkin­dik­terdi júzege asyrý úshin Batys, sondaı-aq Shyǵys elderi­men ıkemdi qarym-qatynas ornatýy qajet. Bul tepe-teńdikke negiz­delgen kópvektorly saıasat Qazaq­standy geosaıası qysym men tyǵy­ryqtan qutqarýdyń mańyzdy joly ekeni de anyq. Sondyq­tan Qazaqstan óziniń tolyq táýelsiz­digine, egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyna nuqsan keltirmeıtin, jahandyq derjavalar arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaıtyn óte názik dıplomatııany ustanýǵa májbúr.

О́ńirlik deńgeıde de Qazaq­stannyń mańyzy artyp keledi. Halyqaralyq básekelestikte kúsh Azııaǵa oıysqan saıyn Or­talyq Azııa aımaǵynyń salmaǵy arta túsedi. Ekinshi jaǵynan, halyq­aralyq básekege geosaıası qaq­ty­ǵystardyń yqpaly zor bolyp tur. Mysaly, Aýǵanstandaǵy oqıǵalar men Ýkraınadaǵy soǵys mańyzdy geosaıası qaqtyǵys aımaqtary ekeni anyq. Energetıkalyq qaýipsizdik salasyndaǵy ahýal Kaspıı teńi­ziniń strategııalyq mańyzyn arttyra túsedi. Qazaqstan Shyǵys-Batys jáne Soltústik-Ońtústik osinde strategııalyq dálizge aınalyp jatyr.

О́ńirdegi oqıǵalar Qazaqstan úshin de, Ortalyq Azııa elderi úshin de qaýipsizdik jaǵynan syn-qaterlerin týdyrady. Bul táýe­keldermen jalǵyz kúresý eshbir eldiń qolynan kelmeıtini málim. Sondyqtan qazir aımaqtyq yntymaqtastyq burynǵydan da mańyzdyraq bolyp tur. Qazaqstan aımaqtyq yntymaqtastyqty qamtamasyz etýde sheshýshi ról atqa­rady. О́ńirdegi basqa elder­men salystyrǵanda ekonomı­kalyq, saıası jáne áleýmettik tur­ǵydan áldeqaıda turaqty memleket Qazaqstan úshin aımaqtyq turaq­tylyq qamtamasyz etilýi kerek. Osy aýmaqtaǵy ózge elderge de yntymaqtastyq pen turaqtylyqty saqtaý úshin Qazaqstan qajet.

Qazaqstan jahandyq derjavalarmen qarym-qatynasynda da, aımaqtyq saıasatynda da beı­bitshilik pen turaqtylyqty jaq­taıtyn strategııany ustanady. Bul strategııa – kópvektorly syrtqy saıası túsinistiktiń talaby. Kópvektorly syrtqy saıasat degenimiz – jahandyq alpaýyttar arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaı otyryp, aımaqtyń turaqtylyǵy men órkendeýine úles qosý. Osy­laısha, Qazaqstan óńir úshin úlgi alatyn elge aınalady.

Eýrazııalyq geosaıasattaǵy Túrkııa men Qazaqstan

Qazaqstannyń jahandyq jáne aımaqtyq róli turǵysynan Túr­kııamen qarym-qatynasy erek­she mańyzǵa ıe. Eń aldymen, Túr­kııanyń syrtqy saıası basym­dyqtary men Qazaqstannyń ba­sym­dyqtary arasynda uqsastyq bar. Eki el de eshbir jahandyq der­javaǵa táýeldi bolmaı, ózderi­niń tolyq táýelsizdigi men stra­tegııalyq avtonomııasyn saqtaı otyryp, aımaqtaǵy tepe-teńdikti saqtaıtyn jáne beıbitshilikke úles qosatyn syrtqy saıasatty ustanady. Sondyqtan Túrkııa men Qazaqstan túrli jahandyq jáne aımaqtyq problemalar aldynda yntymaqtasa otyryp, problemalardy sheshýde syndarly ról atqarýy múmkin.

Ekonomıka jaǵynan Túrkııa – Qazaqstannyń Batys naryǵyna shyǵý jolyndaǵy mańyzdy el. Eki el arasyndaǵy saýda-sattyq qarym-qatynastary turaqty túrde ósip keledi. Q.Toqaevtyń Túr­kııaǵa sapary ekonomıkalyq qarym-qatynastardy odan ári jan­dandyratyn kelisimderge qol qoıylǵan úlken betburys bol­dy. Eki el arasyndaǵy ekono­mı­kalyq qarym-qatynastar saý­da kólemin arttyryp qana qoı­maı, Qazaqstannyń Eýropa nary­ǵyna shyǵýyn jeńildetedi. Demek Qazaqstan-Túrkııa qarym-qaty­nasy Qazaqstannyń Batyspen ekonomıkalyq jáne saıası qarym-qatynasyna oń áser etedi. Bul Qazaqstannyń jahandyq tepe-teńdikti saqtaıtyn saıasatymen ábden úılesedi.

Túrkııa men Qazaqstan ara­syn­daǵy qarym-qatynastar aı­maqtyq qaýipsizdikke úles qosa beredi. Túrki memleketteri uıy­mynyń jetekshi elderi retinde Túrkııa men Qazaqstan ózderiniń aımaqtyq qarym-qatynastaryna qurylymdyq sıpat berip keledi. Eki el aımaqtaǵy eshbir eldi shettetpeı, yntymaqtastyq negizinde áreket etedi. Osynyń arqasynda óńirlik ıntegrasııalyq úderister de serpin alyp, jahandyq beı­bit­shilik pen turaqtylyqty saqtaýǵa erik-jiger artyp jatyr.

Qasym-Jomart Toqaev saparynyń nátıjesi

Túrkııa men Qazaqstan ara­syn­daǵy dostyqty arttyrý jáne ortaq múddelerdi aıqyndaý tur­ǵysynan Qasym-Jomart Toqaev­tyń Túrkııaǵa sapary úl­ken mańyzǵa ıe. Alty mınıstr men kóp­tegen joǵary deńgeıdegi sheneý­niktiń qatysýymen ótken sapar­da Qazaqstan Prezıdenti Qasym-JomartToqaev ta, Túrkııa Pre­zıdenti Rejep Taıyp Erdoǵan da óte jaǵymdy málimdemeler ja­sap, dostyq peıil tanytty. Degen­men bul sapar dostyq týraly rámizdik messedjge ǵana mán be­rilgen sapar emes, naqty qadamdar jasalǵan mańyzdy sapar boldy.

Eń aldymen, ekijaqty qa­rym-qatynastar «Keńeıtilgen stra­tegııalyq áriptestik» deńgeıine kó­terildi. Osy turǵyda qorǵanys óner­kásibi, áskerı barlaý, aqpa­rattyq tehnologııalar, kólik, má­denıet, aýyl sharýashylyǵy, saýda, keden, ekologııa, bilim, jastar, baılanys jáne muraǵat salalarynda barlyǵy 15 kelisimge qol qoıyldy. Bul kelisimder qarym-qaty­nastardyń ári strategııalyq baǵyt­tarǵa kóshkenin, ári óte keń aý­qymǵa ıe bolǵanyn kórse­tedi. Sonymen qatar eki el arasyn­da­ǵy saýda kólemin 10 mlrd dol­larǵa jetkizý maqsaty belgilendi.

Q.Toqaevtyń Túrkııaǵa sapa­rynyń naqty nátıjelerin tó­mendegideı atap ótýge bolady:

1) Qańtardaǵy qaıǵyly oqı­ǵalardan keıin Qazaqstannyń ishki saıasattaǵy problemalardy aıtarlyqtaı eńsergeni jáne ishki qurylymdyq qaıta qurý úderisi jalǵasyp jatqan kezde syrtqy saıasattyń da qarqyndy júrgizilip jatqany kórsetildi.

2) Qańtar oqıǵasy Qazaq­stan­nyń syrtqy saıasatynda irkilis tý­dyr­maǵany, Qazaqstannyń teń­gerim­ge negizdelgen kóp­vek­torly syrt­qy saıasatyn jalǵas­tyra beretini pash etildi.

3) Sapar Q.Toqaevtyń kóp­jaqty syrtqy saıası qadamynyń mazmunyn ashyp berdi.

4) Qazaqstannyń syrtqy saıa­sat­taǵy jahandyq oqıǵalarǵa, daǵdarystarǵa beıjaı qaramaıtyny, Ortalyq Azııa men Eýropa arasyndaǵy dáneker bolýda konstrýktıvti ról atqaratyny jáne osy turǵyda árbir memleketpen, ásirese, kórshiles eldermen tepe-teńdikti saqtaǵan baılanys ornatatyny ańǵaryldy.

5) Qazaqstannyń syrtqy saıasatynda Túrkııanyń joǵary orny aı­qyndaldy, Túrkııa Qazaqstanmen qarym-qatynasyn odan ári damytýǵa daıyn ekenin kórsetti.

6) Túrkııa men Qazaqstan ara­syn­daǵy qarym-qatynas eki eldiń ortaq múddelerine qyzmet etetin seriktestik retinde qabyldanyp qana qoımaı, eki el aımaqtyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý úshin kópjaqty ynty­maqtastyq qurylymdarynda jetekshi ról atqarýǵa daıyn ekenderin bil­dirdi. Qol qoıylǵan kelisimder eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń bar­lyq salasyn qamtıtyn keńeıtilgen stra­te­gııalyq seriktestiktiń mánin kór­setip tur.

7) Memleket basshylarynyń bas­tamasymen qarym-qatynastyń odan saıyn arta túsetini baıqaldy.

8) Eki el jahandyq geosaıasattaǵy ózgerister men aımaqtyq qaýipsizdik má­selelerine baılanysty týyndaıtyn syn-qaterlerge ortaq kózqarasta eke­­­nin rastady. Tennıs oıyny osy­nyń sımvoldyq belgisi retinde bolady.

9) Eki eldiń halyqaralyq qu­qyqty saqtaı otyryp, halyqaralyq beıbitshilik pen qaýipsizdikti ornatýǵa úles qosýǵa daıyn ekeni ańǵaryldy.

10) Qazaqstannyń ishki saıa­satta júrgizgen reformalaryna Túrkııanyń kúshti qoldaýy rastaldy. Negizinde bul sapardy Túrkııanyń qańtar oqı­ǵasy kezindegi dostyǵy men ynty­maq­tastyǵynyń kórinisi retinde qaras­tyrýǵa bolady. Sondyqtan bul saparda Túrkııanyń Qazaqstan men qazaq halqynyń qasynan tabylatyny taǵy da anyq aıtyldy.

Eki el qarym-qatynasyndaǵy kóshbasshylardyń róli

Túrkııa men Qazaqstannyń syrtqy saıası kózqarastaryn júzege asyrýda kóshbasshylardyń yqpaly zor. Eki prezıdent te teńgerimdi, pragmatıkalyq jáne syndarly syrtqy saıasat strategııasyn ustanady.

Q.Toqaev Qazaqstannyń syrtqy saıasatynda da, ishki reformalar prosesinde de mańyzdy ról atqa­rady. Halyq­aralyq tendensııalar da, aımaq­tyq problemalar da Qazaqstannyń óte názik dıplomatııa júrgizýin talap etedi. Osy oraıda Q.Toqaevtyń syrtqy saıasattaǵy tájirıbesi men geosaıası máselelerge sezimtaldyǵy Jańa Qazaqstan úshin úlken mańyzǵa ıe. Qazaqstan Prezıdentiniń syrtqy saıasat salasyndaǵy tájirıbesi de onyń eliniń belsendi dıplomatııany ustanatynyn kórsetedi.

Qazaqstanda bastalǵan jańa reformalyq qozǵalys Qazaqstannyń ósip-órkendeýiniń eń úlken kepili dep biledi.

Túrkııa men Qazaqstan – Shyǵys pen Batys arasyndaǵy saıası jáne ekonomıkalyq turǵydan mańyzdy kópir. Osy sebepti Q.Toqaevtyń Túr­kııaǵa sapary qatardaǵy kósh­basshylar sapary sııaqty bolǵan joq. Q.Toqaevty Erdoǵan joǵary deńgeıde qarsy alyp, eki eldiń bas­shylary qarym-qatynastardy damytýǵa erekshe nıet tanytty. Bul erik-jiger – eki eldiń tamyry tereń dostyqqa negizdelgen qarym-qatynasynyń aldaǵy ýaqytta da sol baǵytta nyǵaıa beretininiń kór­setkishi. Sondyqtan bul sapar qalyp­tasqan qarym-qatynastardy odan ári nyǵaıtyp, alǵa jyljytýǵa jasalǵan tarıhı qadam boldy.

Mehmet Seıfettın EROL,

Ankara daǵdarys jáne saıasatty zertteý ortalyǵynyń (ANKASAM) basshysy, professor

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin