Qazaqstan • 12 Mamyr, 2022

Betpaqtaǵy aıqas

243 ret kórsetildi

Qazaqy tóbettiń qadir-qasıetin búgingilerdiń qanshalyqty biletini belgisiz. Al tirshiligi dala tósinde órilgen, turmysy tabıǵatpen bite qaınasqan keshegiler qazaqy ıttiń qadirin bilip, joǵary baǵalaǵan. О́ıtkeni qazaqy tóbet tuqymynyń jolǵa shyqqanǵa senimdi serik, úıinde, óriste mal-palyn túz taǵysynan taısalmaı qorǵaýshy. Sondyqtan ony qalaı baǵalamasyn?

Iá, qazaqy tóbettiń qaısarlyǵy, áb­jildigi basqa da qasıetteri týraly kóp aıtýǵa bolady. Degenmen ózim biletin, bala kezden este saqtalyp qalǵan myna oqıǵany keltire otyryp, qazaqy tóbettiń ójettigi men órligin, myqtylyǵyn aıtpaqpyn.

Oıyn balasy kezimiz. Maýsym aıynyń alǵashqy kúnderi. Shamamen alǵanda 1981-1982 jyldardyń biri bolý kerek. Ol kezde Sozaq aýdanyna qarasty keı­bir keńsharlardyń qoıshylary jazǵy jaılaý – Sáken Seıfýllın aıtqandaı, «Arqanyń Betpaq degen dalasyna» jappaı kóshiriletin-di. Jurt qatarly bizdiń úı de kóship barǵan. Sý máselesi sheshilse, malǵa jazdyń kúni Betpaqtan jaıly meken joq. Keńes Odaǵynyń pármenimen, Betpaqtyń barlyq tustarynda qudyqtar qazylyp, onyń sýy motormen shyǵarylady. Sý jınaıtyn áýitter, mal sý ishetin astaýlar qoıylǵan. Árbir qudyqtyń óz ataýy bar: Aqqý ólgen, Qarlysaı, Kemerqaq, Qyzylqaq, Imanqul qudyq, Tynysbek qudyq, solaı kete beredi. Qaı qudyqqa taqaý jaıǵasqanymyz esimde joq, bizdiń úı de sondaı qudyqtardyń birin mańaılaı ornalasqan. Ár qudyqtan túste úsh-tórt otar sý ishedi. Eshkim qudyqtyń dál qasyna úı tikpeıdi, óıtkeni úsh-tórt otar kún sa­ıyn birinen soń biri kelip sý ishetindikten sonsha maldyń tuıaǵy jerdiń shańyn aspanǵa kóteredi. Kim shańǵa kómilip, aıaqasty bolǵysy keledi deısiń?..

Kókem otardy tań atar-atpas órgizip ketedi. Biz, balalar jaǵy ony-muny tirlikti atqarýǵa jarap qalǵanymyzben, jaýapty isterge jumsala qoımaımyz, ári túnde oıyn qýyp kesh jatatyndyqtan bul shaqta shyrt uıqyda bolamyz. Sharýa úshin tańǵy salqyn óte qundy sát. Sebebi tańǵy salqynmen mal jaqsy jaıylady, sonyń nátıjesinde qońdy bolady. Qońdy malmen qys mezgiline senimdi barasyń. Al kún arqan boıy kóterilgennen bastap, otar ystyqtan ońdy jaıyla qoımaıdy. Tipti on ekilerge jaqyndaǵanda qoılar úıezdep, jaıylyp qaryq bolmaıdy. Sodan kókem otarynyń basy – serkeler men eshkilerdi qudyqqa qaraı baǵyttap jiberedi. Otarǵa keregi de osy, kúnde sý iship júrgen jerine jóńkile basady.

Mine, qoıshynyń osyndaı qalypty-qarbalasty, qaýipti, alań kóńildi tirliginde ıttiń róli óte joǵary. Túnde ıesin demaltyp, ıt-qustan otar kúzetedi, tańǵy alageýim shaqta qojaıynyna erip, otarǵa bas-kóz bolady. Mal júrgen jer ıt-qussyz bolmasy belgili.

Bizdiń moıny, aıaqtary jýan, keýdesi kelise bitken, tarǵyl tústi, mańǵaz júristi, kúndiz bas kóterip úrmeıtin, túnde irgege tyǵylmaı, úıdiń mańynan eseptegende 3-4 shaqyrym jerdi aınala torýyldap júretin, tań atqanda qojaıynyn jalǵyz qaldyrǵysy kelmeı, otardy birge óriske órgizisip ketetin qazaqy Syrttan degen tóbetimiz boldy.

Kókem: «Syrttan úıge qutaıǵaly kózim ashylyp, túngi uıqym tynshyp qaldy. Túz taǵylary da úı mańynan aýlaq júretin boldy», dep jıi aıtatyn. Onyń tún bastala úıden uzap, alysta úrip júretini, qaýipti degen kez kelgen bóriden qaımyqpaıtynyn kórsetse kerek. Jaryqtyq, maıda-shúıdeni eleń qylmaıtyn. Tákappar ári kirpııaz kórinetin. Asyn quıǵanda ıtaıaǵyna qaraı quıryǵyn bulǵańdata elpildep júgirmeıtin. Tek ıtaıaqtyń basynan adam ketken soń ǵana baryp, qorektenetin. Osyndaı tektiligin bildiretin qasıetteri bizge de áser etse kerek, ony kóp mazalaı bermeıtinbiz. Ony áldenege aldap shaqyrýǵa, orynsyz aıtaqtaýǵa, qysqasy, erikkennen ermek etýge bara qoımaıtynbyz.

Degenmen biz Syrttannyń qandaı da bir erligin, durysy ózgemen aıqasyn kórmegen edik. Sonyń bir reti kelse ǵoı dep júretinbiz. Mine, onyń reti de kele qaldy. Bul bulaı bolǵan-dy.

Sol kezde Betpaqta geologterdiń ekspedısııalary órip júretin... Birde, bizdiń úıdiń oń jaǵyn ala, eki-úsh shaqyrym qashyqtyqqa vagonyn súıretip kelip geologter ornalasty. Bári slavıan tektes, durysy orystar. Úlkender jaǵy aıtpaqshy, oryspysyń degen, olar ıtsiz júre me? Aralaryndaǵy bireýiniń bıiktigi týra taıynshadaı, apaıtós, shymqaı qap-qara ıti bar eken. Ittiń de osyndaı irisi bolady eken-aý destik. Qarǵybaýy qandaı keremet, jalt-jult etedi. Kisini qyzyqtyrady. «Jegeni aldynda, jemegeni artynda», demekshi, álgi qara ıt barynsha kútimde ekeni kórinip tur. Mynanyń qasynda bizdiń Syrttan kózin jańadan ashqan kúshikteı bolyp qaldy.

Sodan kúnder ótip jatty. Kókem tańǵy jaıylymnan qaıtar jolda qudyqqa qaraı otarymen kúnde geologter turaǵynyń janynan ótedi. Qasynda, árıne, Syrttan bar. Kórshi otyrǵandyqtan kókem geologtermen tanys bolyp qalǵan. Sóıtip, júrgende álgi taıynshadaı qara ıttiń ıesi kókemniń aldynan kúnde shyǵyp, eki ıtti tóbelestireıik dep qolqalaıdy eken. Muny biz keıin bildik. Bul usynysqa kókem kónsin be? Joq, árıne. Kúnine jarap turǵan tóbetin myna aıýdaı qara ıttiń talaýy men talqysyna qalaısha tastamaq? Alaıda kún saıyn aldynan shyǵyp, qylqyldaı bergen soń kókem «bir mánisi bolar» dep tóbelestirýge kelisimin beredi. Negizi, kókem ishteı «káýpıgen denesi bolmasa aıaly alaqannan ózgeni kórip óspegen qara ıtke Syrttan aldyra qoımas», dep topshylap ta júrgen eken. Biraq qara ıt týraly qate oılap, jasyq degenim zor bolyp shyǵyp, óz ıtim mertigip qalar dep saqtanyp, tóbelestirýge kelisimin bere qoımaǵan kórinedi. Ony keıin ózi aıtyp berdi.

Sodan birde, otardy sýǵaryp bolǵan soń úı mańyna úıezdetip tastadyq ta Syrttandy ertip geologterge qaraı bettedik. Orys kisi serikterimen birge ıtin jetektep aldymyzdan shyqty. Eki jaq betpe-bet keldik. Amandasý rásimi bolǵan joq. Buryn sálemi túzý bolyp júrgen eki top beıne bir maıdan dalasynda birin-biri ańdysqan qarsylasqa aınalyp shyǵa kelgendeı. Orys kisi ishi pysyp, kúshi tasyp jarap turǵan qara ıtiniń qarǵybaýyn sheshti de erkine qoıa berdi. Kókem bissimilásin aıtyp Syrttannyń saýyrynan alaqanymen álsiz uryp, ortaǵa shyq degendeı ısharat jasady. Eki ıt birden arpalysa ketken joq. Aralaryna on shaqty metr qashyqtyq tastap bir-birine qarama-qarsy turyp qaldy. Aq pen qara arbasqandaı, qazaq pen orys ańdysqandaı, jer ıesi men kelimsek keriskendeı. Álem typ-tynysh. Tyrs etken dybys joq. Bárimiz ish tarta qalǵanbyz. «Mynanyń denesi tym úlken eken», dep Syrttan qaımyǵa qoımaǵandaı. Qara ıt óziniń aldynda kúshikteı bolyp turǵan Syrttandy mensinbeıtindeı me, qalaı? Solaı sııaqty. Biraq shynyn aıtqanda, biz onysyn anyq ańǵara almadyq. «Esh sebepsiz, eski keksiz talasyp, tegin fılm kórsetetin aqymaǵyń biz emes degendeı» ekeýi de aryǵa barmady. Sol sátte qara ıttiń ıesi jerden kishkene ǵana qurt kesekti ilip aldy da, ony óz ıtine qaraı laqtyryp jiberdi. О́zine laqtyrylǵan kesekti ózge emes Syrttan tarapynan atylǵan oqtaı kórgen taıynshadaı qara ıt azýyn aqsıta, jep jibererdeı Syrttanǵa umtyldy. Aıqas nátıjesi múlde biz kútkendeı bolmady. Bári Syrttan jeńiledi dep senimdi túrde aldyn ala boljap qoıǵan-dy. Qaıdan? Aıqas qysqa ári nusqa boldy. Qara ıt denesi iri bolsa da shıraq qımyldap Syrttandy bas salǵan. Sol sátte qarsylasyn sabyrmen turǵan jerinde kútip alǵan Syrttan kóz ilespes jyldamdyqpen qara ıttiń alqymyna azýyn saldy da, tastaı qatyp jibermeı, qarsylasyn jambasqa salyp alyp urǵan balýandaı ábjildikpen aıýdaı nemeni jerge burq etkizbesi bar ma? Mine, qyzyq. Mundaıdy kim kórgen? Kórermen qaýym endi ne bolar eken dep oılap úlgergenshe Syrttan qaıratty azýymen qara ıttiń alqymynan taǵy bir-eki ret mytyp-mytyp jiberdi de, óltirip qoımaıyn degendeı janashyrlyqpen aranynan qara ıtti bosatyp jiberdi. Bir ólimnen qalǵan qara ıt ózimen salystyrǵanda kúshikteı tuqymdasynan jurt aldynda masqara bolyp jeńilgenine qysylǵandaı, qaıta shabýyldamaq bylaı tursyn, jany keýdesinde qalǵanyn olja kórip beti aýǵan jaǵyna qyńsylaǵan kúıi qasha jóneldi. Syrttan bolsa aıqastan keıin jan-jaǵyna mańǵazdana qarap aldy da, ketýge ruqsat suraǵandaı ne «adam degen serigin osylaı qaýipke aıdap sala ma eken» degendeı bolyp kókeme bir qarady da, ile úıge qaraı búlkildep jele jóneldi.

Jeńis bizdiń jaqta. Ústem bolyp tur­myz. Geologterdiń júni jyǵylyp qalǵan. Degenmen olar Syrttannyń myqty­lyǵyn moıyndap, tóbetimizge madaq sózderin aıtyp jatty.

Keıin estip-bilgenimizdeı, aıqas alańy­nan qashyp, jan saýǵalap ketken qara ıt sodan tún qarańǵysynda vagonǵa bir-aq kelipti. Baıǵus ıt sol kúnnen bas­tap kókemniń ne bizdiń otardyń tóbesi kóringennen qyńsylap, baılaýly turǵan jerinen shynjyryn úzip jibererdeı bolyp tartynyp, álek bolady eken. Mundaıda ıesi bosatyp jiberedi eken, áıtpese qarǵybaýyna býynyp ólip qalýy múmkin ǵoı.

Men birde geologterdiń vagony janynan ótip bara jatyp baıqap qaldym, qara ıttiń jaǵdaıy alǵash kórgenimdeı emes, tómendep ketipti. Bul qaıdaǵy bir qazaqtyń jaman ıtinen jeńilip qalǵan ıttiń óz ıesiniń aldynda quny tym túsip ketkenin ańǵarsa kerek.

Al Syrttan bizdiń uzaq jylǵy senimdi serigimiz boldy. Keıin qartaıǵanda birden joq bolyp ketti. Izdep, surastyryp edik, bildik, kórdik degen eshkim bolmady. Syrttanymyz bir jaqtan tilin salaqtata kelip turatyndaı bolyp eleńdep uzaq júrdik. Biraq sodan qaıtyp oralmady. «Jaqsy ıt óligin kórsetpeıdi» degen ras qoı.

Sońǵy jańalyqtar

Shabyt shaqyratyn shahar

Elorda • Keshe

Aqjaınaq astana

Elorda • Keshe

Ozyq óndiris ornynda boldy

Aımaqtar • Keshe

Dımash pen Djekson

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar