Dızel tapshylyǵy týyndaı ma?

Energetıka vıse-mınıstri Áset Maǵaýovtyń aıtýynsha, ázirshe mundaı qaýip týyndap otyrǵan joq.

– Ras, byltyr ishki naryqty dızelmen qamtýda qıyndyqtar boldy. Biz dızeldiń baǵasyn lıtrine 200 teńge kóleminde saqtaýǵa tyrystyq. Alaıda Reseı men О́zbekstandaǵy otyn baǵasy joǵary bolǵandyqtan, otandyq arzan dızeldi shekaralas elderge qymbatqa satý jıiledi. Sonyń saldarynan ishki naryqtaǵy baǵa da qubyldy. Dızeldi elden kólikpen tasymaldaýǵa tyıym salynsa da, kóleńkeli aınalymnyń úlesi kóbeıdi. Reseıden keletin ımporttyq otynnyń baǵasy da qymbat edi. Atalǵan faktorlar munaı ónimderiniń aınalymyn retteý týraly zańnamaǵa túzetýler engizýge májbúr etti. Naryq oıyn­shy­la­­ryna shekteýler engizildi, – deıdi Á.Maǵaýov.

Máselen, oıynshylarda kóterme naryqta jumys isteýi úshin munaı bazasynyń bolýy mindetti normaǵa aınaldy. Sondaı-aq munaı ónimderin taýar bırjasy arqyly satý jolǵa qoıyldy.

– Byltyr kóktemde benzın de, dızel de taýar bırjasy arqyly jaqsy satyldy. Biraq bırjaǵa kirý úshin tıisti shekteýler qoıylǵan-dy. Máselen, bırjaǵa qatysýshy kompanııanyń munaı ónimderiniń bir jyldyq aınalymy 20 myń tonnadan kem bolmaýy kerek degen shekteý boldy. Jyldyń ortasynda ony 5 myń tonnaǵa deıin azaıttyq. Bir aı buryn Bırjalyq komıtettiń sheshimimen atal­ǵan shekteý alynyp tastaldy. Bul shaǵyn janar-jaǵarmaı quıý stan­sa­larynyń bırjaǵa kirýine, ónim­di deldalsyz-aq tikeleı satyp alýyna múmkindik beredi. Dızeldi bırjada satý jaqyn kúnderi qaıta jandanady, – deıdi Energetıka vıse-mınıstri.

Qazirgi ýaqytta aýyl sharýa­shy­lyǵy taýaryn óndirýshilerdi dızelmen qamtý erekshe nazarda. О́ıtkeni kók­­temgi egis jumystaryn ýaqtyly ári qalypty júrgizý qajet. Ol úshin sha­r­ýa­larǵa bıyl 400 myń tonna dızel bólindi. 2022 jyldyń aqpan-sáýir aılarynda 231 myń tonna nemese jalpy kólemniń 92 paıyzy sharýalarǵa jetkizildi.

– Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler úshin munaı óńdeý zaýyttarynan dızel otynyn jóneltý basym negizde júzege asyrylady. Bul rette tıep-jóneltýdi baqylaý jáne monıtorıngileý táýlik sa­ıyn nazarda ustalady. Kóktemgi egis ju­mys­taryna arnalǵan dızel oty­ny­nyń baǵasy munaı óńdeý zaýyttarynda 1 tonna úshin 212 myń teńge (lıtrine 176 teńge) dep belgilengen. О́ńirlerge deıin jetkizýdi jáne otyndy saqtaý shyǵynyn eskersek, sharýalar úshin boljamdy baǵa bólshek saýda baǵasynan (230-260 teńge/lıtr) orta eseppen alǵanda 15-30 paıyzǵa tómen bolady, – dep sendirdi Á.Maǵaýov.

Eske sala keteıik, «Munaı ónimde­ri­niń jekelegen túrlerin óndirý­di jáne olardyń aınalymyn memlekettik retteý týraly» zańǵa sáıkes Aýyl shar­ýa­shylyǵy mınıstrligi jyl sa­ıyn oblys ákimdikterimen birle­sip, aýyl sharýashylyǵy taýaryn ón­dirýshi­lerdiń munaı ónim­de­rine degen qajettilik kólemin aıqyn­daı­dy. Tıisinshe, Energetıka mınıstrligine dızel otynyn jetkizý kólemi týraly usynystar engizedi. Osy usy­nystardyń negizinde eki mı­nıstrlik birlesip, maýsymdyq dala ju­mys­ta­ryn júrgizýge arnalǵan dızel otynyn jetkizý úshin oblystardy munaı óńdeý zaýyttaryna bekitedi. Oblys ákimdikteri óz deńgeıinde fermerlerge dızel otynyn jetkizý bo­ıynsha operatorlardy belgileıdi.

Sonymen qatar salalyq zańnyń normalaryna sáıkes «munaı ónim­de­rin bólshek saýda arqyly ótki­zýdi júzege asyratyn tulǵalar jyl sa­ıyn munaı ónimderin ótkizý kezinde 1 naýryz – 31 mamyr jáne 1 tamyz – ­31 qazan aralyǵynda aýyl sharýa­­shylyǵy ónimderin óndi­rý­shi­ler­ge basymdyqpen berýge min­detti». Qol­da­nystaǵy zań­namanyń normalaryna sáıkes, mem­lekettik organdar dızel otynyn bó­lý prosesine nemese operatorlardy taǵaıyndaýǵa aralaspaıdy.

– Fermerler men resýrs ustaý­shy­­lar arasynda dızeldi satyp alýǵa «tikeleı» sharttar jasasý úshin jaǵ­daı jasaý, fermerlerdiń óz betin­she kooperasııalanýǵa jáne dala ju­mys­ta­ry úshin munaı ónimderin jetkizý jónindegi operatordy tańdaý múm­kindigi bolýy kerek. Sol úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi baılanys derekterin, egistik jerlerdiń jalpy alańyn, janar-jaǵarmaı qajet­ti­ligin kórsete otyryp, aýmaqtyq bóliniste aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirý­sh­i­lerdiń derekter bazasyn qu­rý­ǵa tıis. Buǵan qosa otyndy taratý úshin elektrondy-aqparattyq júıeni engizý arqyly dızel otynynyń kóle­min taýar óndirýshilerge tikeleı bólý máselesin pysyqtaýǵa tıis, – deıdi Energetıka vıse-mınıstri.

Elektrondy-aqparattyq júıeni engize otyryp, dıqandarǵa dızel otynynyń kólemin jeke-jeke bólý ashyqtyqty qamtamasyz etedi dep kútilýde. Sondaı-aq bólý tizbegindegi artyq býyndardy joıýǵa, yqtımal sybaılas jemqorlyq quramdastaryn boldyrmaýǵa múmkindik bermek.