Qazaqstan • 25 Mamyr, 2022

El senimin arqalaǵan

27 ret kórsetildi

Asqaraly ómir asýynda túrli adamdarmen júzdesip, solardyń birimen qyzmettes, endi birimen jaı ǵana tanys, dámdes bolasyz. Olardyń keıbiri esińizde, keıbireýin, tipti umytyp ketesiz. Al solardyń arasynda esimi esińizge túsken saıyn júregińizdi jylytyp, oǵan qurmetpen qarap, jadyńyzda saqtap júretin azamattar bolady. Azamattyǵy men adamı qasıetin ózim úlgi tutatyn, sondaı tulǵanyń biri, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ekonomıst-ǵalym Bóribaı Bıqojauly Jeksembın.

1999 jyly ardaqty azamat týǵan jeri Jambylǵa – oblys ákiminiń aýylsharýashylyq salasy boıynsha orynbasary bolyp keldi. Men onda Jýaly aýdany Astyq qabyldaý kásipornynyń dırektorymyn. Shilde aıy, jıyn-terim mezgili. Dala tósinde egin jınaý naýqany qazandaı qaınap jatty. Osy kezde Astyq qabyldaý kásiporyndary men memlekettik tapsyrys esep-­qo­ryna, astyq ótkizgen sharý­shy­lyqtar arasyndaǵy esep-qı­sapta túsinbestik oryn alǵan. Jalpy, mundaı jaǵdaı aragidik bolyp turady. Osyǵan baılanysty jańadan taǵaıyndalǵan oblys ákiminiń orynbasary óńirdegi astyq qabyldaý kásiporyndarynyń basshylarymen jıyn ótkizdi. Ondaǵy basty másele – atalǵan túsinbestiktiń neden týǵanyn talqylap, so­nyń sheshilýi sóz boldy. Aldy­men Bóribaı Bıqojauly kásip­oryn basshylarymen tanysyp, jyly áńgimelesti. Egin naýqanynyń barysyna toqtalyp, ony der kezinde jınap alýdy mindettedi. Ár basshynyń atalǵan problemaǵa qatysty jeke pikirin surady. Kezek maǵan kelgende: «Abdaly, sen astyǵy mol Torǵaı oblysynda qyzmet istepsiń, sondyqtan bul jaıdy jaqsy bilesiń dep oılaımyn, ne sebepti astyq ótkizetin sharýashylyqtar shaǵymdandy?» dep surady. Men Jýaly aýda­nyna 1989 jyly keldim. Oǵan deıin joǵary oqý ornyn bitir­gennen keıin joldamamen bu­rynǵy Torǵaı oblysynyń as­tyq­ty aýdandarynda eńbek etip, úlken elevatordyń dırek­torlyk qyzmetin atqarǵan edim. Bóribaı Bıqojauly so­ny meńzep aıtyp otyrsa kerek. «Ár aýdanǵa bekitilgen qu­­zyr­ly organdardyń arnaýly astyq ınspektorlarynyń quzy­retteri kúsheıtilip, olar bizge tóreshi bolýy kerek» dep oıym­dy jetkizdim. Ol kisi únsiz ǵana jymıdy da: «Astyq jınaý kezinde osyndaı problema kezdesedi, biraq ony ýshyqtyrmaı ýaqytynda sheshken durys» dep jıyndy ózi qorytyndylady. Men sol sátte B.Bıqojaulynyń aýyl sharýashylyǵy salasyn­da tájirıbesi mol, astyq óndirisiniń túıtkildi máselelerin jete meń­gergen maman jáne osy sa­la­ny búge-shúgesine deıin bile­tin basshylyq qyzmette bolǵan­dyǵyn ańǵardym.

2004 jyl mamyr aıynda Jambyl oblysynyń ákimi Serik Úmbetov Aýyl sharýashylyǵy mınıstri bolyp aýysty da, onyń ornyna Bóribaı Jeksembın taǵaıyndaldy. Men sol kezde Baızaq aýdanynyń ákimi edim, osy qyzmetti bes jylǵa jýyq atqardym. Sosyn B.Jeksembın buıryǵymen Turar Rysqulov aýdanyna ákim bolyp aýystym. Osy qyzmette júrgende ony barynsha jaqyn tanydym. О́ńir basshysy retinde aýdan-aýyldardy aralap, jurtshylyqpen jıi kezdesti. Kez kelgen máseleni uzatpaı, sol jerde sheshýge tyrysty. Eldiń jaǵdaıyna alańdap júredi. Jambyl oblysyn ol kisi alty jylǵa jýyq basqardy. Osy jyldar ishinde óńirdiń eko­nomıkalyq-áleýmettik jaǵ­­daıy aıtarlyqtaı damydy. Aýylsharýashylyq salasy da jańasha qarqyn aldy. Ol kisi oblys ekonomıkasyn úlken yj­daǵattylyqpen zerttep-zerdelep otyratyn. Sondyqtan da oblystyń damý kórsetkishteri sıfrlaryn jatqa aıtatyn. Biz oblys ákiminiń qabyldaýyna kirýge muqııat daıyndalamyz. Aımaq basshysynyń aldynda uıatqa qalmaý úshin aýdannyń ekonomıkalyq kórsetkishterin respýblıka kórsetkishterimen saralap, analız jasap, naqty iske asqan jumysty kórsetemiz. Osynyń bárin men sol kisiden úırendim. Tájirıbe aldym. О́te bilimdi, bilikti, ıntellektisi jo­ǵary azamat. Eshqashan daýys kóte­rip sóılemeıdi. Aıtatyn jer­de kesip sóıleıdi. Bóribaı aǵa­men qyzmet istegen jyldarymdy taǵdyrymnyń bir syıy retinde kóremin. Shyn máninde, ol kisimen birge jumys isteý qyzyq, adamdy yntalandyryp, talpyndyryp otyrady.

* * *

Jalpy Bóribaı Bıqojauly Jeksembın Jambyl oblysy Shý aýdanynda týǵanymen, jalyndy jastyq shaǵy Arqa jerinde – Jezqazǵan oblysynda ótti. Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtyn bitir­gesin joldamamen sol kezdegi Jezqazǵan oblysy Aǵadyr aýda­ny «Qarabulaq» sovhozynyń bas zootehnıgi bolyp, alǵashqy eńbek jolyn bastady. Osy sharýashylyqta bes jyl jumys istep, óz mamandyǵynyń qyr-syryn meńgerdi. Tájirıbe jınady. El adamdarymen tabysyp, olarmen jaqyn týystaı aralas­ty. Odan soń Jezqazǵan oblysy Prıozersk aýdandyq aýyl sharýshylyǵy basqarmasynyń bas zootehnıgine kóterilip, sodan keıin sol kezdegi KOKP XXII partsez atyndaǵy sov­hoz­dyń dırektory boldy. Bul jerde de talapty jas basshy óz iskerligin kórsetip, sha­rýa­shylyqty alǵa súıredi. Sovhoz­dyń ekonomıkalyq kórsetkishi artyp, aýdandaǵy aldyńǵy sharýashylyqtardyń birine aınaldy. Bilikti jas dırektordyń qarym-qabiletin baıqaǵan oblys basshylyǵy ony halyq depýtattarynyń Prıozernyı aýdandyq keńesiniń atqarý komıteti tóraǵasynyń birin­shi orynbasarylyǵyna taǵaıyn­dady. Osylaı aǵamyzdyń qyz­me­ti satylap óse bastady. Al­dymen Jezqazǵan obly­sy Prıozernyı aýdandyq agro­óner­kásiptik birlestigi keńesiniń tóraǵasy, odan soń oblystyq agroónerkásiptik odaǵynyń tóraǵalyǵyna saılandy. Elimiz egemendik alǵan jyldary Jez­qaz­ǵan oblystyq ákimshiligi bas­shysynyń birinshi orynbasa­ry – aýyl sharýashylyǵy jáne nan resýrstary oblystyq depar­tamentiniń basshysy qyzmetin atqardy. Al 1995-1996 jyldary Jezqazǵan oblysy ákiminiń birinshi orynbasary boldy.

Jezqazǵan oblysynda onymen birge qoıan-qoltyq qyzmet istegen Qabdrahman Sádýaqasov sol kúrdeli jyldary Bóribaı aǵamyzdyń sheshimtal minezin tanytqan bir oqıǵany aıtty.

«1995 jyly Jezqazǵan oblysynda eki aıǵa jetetin un qaldy. Oblys ákimi Qajymurat Naǵmanov úkimet basshysy Ser­geı Tereshenkoǵa shyqsa, ol: «Ár oblys kúnderińdi ózderiń kórińder, biz kómektese almaımyz» dep jaýap bergen. Sodan oblys ákiminiń orynbasary Bóribaı Bıqojauly Qostanaı jáne burynǵy Kókshetaý oblysyna baryp, eki aımaqtan 6 myń tonna bıdaı alyp keldi. Biz osy bıdaımen nan máselesin sheshtik. Odan keıin egin egý naýqany jaqyndap qaldy. Egin egeıin dese, sharýa qojalyqtarynda tuqym men janar-jaǵarmaı joq. Sondyqtan 3 myń bıdaı­­dy tuqymdyqqa bóldi. Qyzyl­ordadaǵy «Qumkól» munaı-gaz ken orny, negizinen Jezqazǵan oblysynyń jeri, son­dyqtan ony paıdalanyp otyr­ǵan ınvestorlar jalǵa alý aqysy men jer salyǵyn tóleý kerek. Olar ony 4-5 jyldan beri tólemegen. Oblys basshysy ınvestorlarǵa sony aıtyp edi, olar sonyń aqy­­syna janar-jaǵarmaı berdi. Sóı­­tip, 1996-1997 jyldary sharýa qojalyqtary egin salyp, bir qıyndyqtan shyqty. Osy sha­rýa­nyń basy-qasynda Bóri­baı Jeksembın júrdi», dedi ol.

Qabdrahman aǵamyz B.Bıqo­jaulymen atalǵan oblysta uzaq jyl birge qyzmet istep, ómirdiń ystyq-sýyǵyn birge kórgen. Sondyqtan syılas áriptesiniń azamattyǵyn, adamgershiligin, birbetkeıligin, ýádege beriktigin joǵary baǵalaıdy.

* * *

Bóribaı Jeksembın Jambyl oblysy ákimi qyzmetine 2004 jyly kelip, ony 2009 jylǵa deıin atqardy. Osy bes jyl ishinde óńirde jańasha jobalar qolǵa alynyp, júzege asty. Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterýge barynsha kúsh jumsaldy. Aldymen keńestik kezeńnen kúrdeli jóndeý kórmegen Taraz, Shý jáne Qarataý qalalarynyń jylý júıeleri jańǵyrtyldy. Taraz shaharynyń shaǵyn aýdan­daryndaǵy kópqabatty úıler jylýmen qamtamasyz etildi. Sondaı-aq qarjy tapshy­lyǵyna qaramastan Shý, Qarataý, Jańa­tas qalalarynyń jylý orta­lyqtaryndaǵy eski sý, bý qazan­dyqtary aýystyrylyp, kúrdeli jóndeý júrgizildi. Aýyz sýǵa aı­­ryqsha kóńil bóldi. Taraz shaha­ry turǵyndaryn aýyz sýmen tolyq qamtý úshin magıstraldy sý júıesin salý men qaıta jańǵyrtý jumystaryn qolǵa aldy. Sonymen qosa 2003 jyldan bastap, úkimet ta­ra­pynan da qarjy bólinip, «Aýyl­dyq aımaqtardy damytý» mem­lekettik baǵdarlamasymen «Taza sý» baǵdarlamasy aıasynda aýyldyq eldi mekenderdi aýyz sýmen qamtamasyz etý jumysy bastaldy. Sol kezdegi tártip boıynsha eger oblys qansha eldi mekenge sýmen qamtamasyz etýge jobalaý smetalyq qujattardy daıyndap jáne ony oblystyq bıýdjetten qarjylandyrsa, úki­met sonsha jobany iske asy­rý­ǵa respýblıkalyq bıýdjetten qar­jy bóldi. Osy baǵytta Jam­byl oblysynda sol kezde jyl saıyn 8-10 joba iske asty. Aýyl sharýa­shylyq salasy da jańa óris aldy.

Sondaı-aq halyqtyń áleý­met­tik jaǵdaıyn jaqsartý − eshqa­shan nazardan tys qalǵan emes. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasy jandandy. Oblys ortalyǵynan kópqabatty turǵyn úıler salynyp, ásem shaǵyn aýdandar boı kóterdi. О́ńirdegi barlyq eldi mekenderde feldsherlik-akýsherlik pýnkt ashyldy. Taraz qalasy men aýdan ortalyqtarynda emhana, aýrýhana jobalaý jáne salý jumystary bastalyp, olar tolyq iske as­ty. Mektep salý jumystary ob­lyst­yq, respýblıkalyq bıýd­jet­ten qarjylandyryldy. Ási­rese keıbir aýyldardaǵy eski, qu­la­ǵaly turǵan mektepterdiń or­ny­na jańa bilim ordasy boı kóter­di. Úsh aýysymdyq mek­tep­ter­diń de máselesi sheshimin tapty.

2007 jyly oblys ortaly­ǵynan «Hıbatýlla Tarazı» me­shiti ashyldy. Qasıetti Allanyń úıi shahardyń qaı tusynan qa­ra­sańyzda da kózge alystan men mundalap turady. 1500 adam namaz oqı alatyn, bıik te, záýlim ǵımarat. Munarasynyń bıiktigi 35 metr, al kúmbeziniń bıiktigi 27,8 metr, sheńberi 7,8 metr. Ǵıbadat úıiniń eni 32,4 metr, uzyndyǵy 40,1 metr, qabyr­ǵasynyń bıiktigi 11 metr. Ǵı­badathanada 100 oryndyq, aý­ma­ǵy 108,6 sharshy metrlik erlerge jáne áıel, qyzdarǵa arnal­ǵan saýat ashý kýrsynyń bolýy da eskerilgen. Din ordasyna Tarazdan shyqqan ǵulama, zamanynda Kaırdegi Sultan Beıbarys medresesinde ustazdyq etken, birqatar asa baǵaly eńbekterdiń avtory Hıbatýlla Tarazı (1271-1330) esimi berildi.

Jol – qashanda ekonomıka­nyń negizgi ózegi. Jambyl obly­syndaǵy aýdan aralyq jáne eldi mekenderge baratyn tas joldardy jóndeýge tek oblystyq bıýdjetten qarjy qarastyrylǵan. Soǵan qaramastan 2010 jylǵa deıin óńirdiń 90 paıyzǵa jýyq joly qaıta jóndeldi.

Bóribaı Bıqojaulynyń bas­tamasymen 2004-2009 jyldary oblys, qala bıýdjetine sáıkes sol kezeńge arnalǵan damý, órken­deý is-shara jospary jasaldy. Sonyń negizinde Taraz qalasynda birinshi Prezıdent atyndaǵy saıabaq salyndy, sonymen qosa, kóne shahardyń aja­ryn ashyp turǵan Shymkent qalasyna shyǵa beristegi shaǵyn aýdanda mektep, emhana salynyp, olardy jylý, sýmen qamtamasyz etý 2008-2009 jyldary jobalanyp, qurylys jumystary bastaý aldy.

Sonymen qatar oblys basshysy «Qazfosfat» kompanııasy otandyq ınvestordyń menshigine aýysqannan keıin, onyń dırektory, Eńbek Eri Muqash Eskendirovpen birlesip, el ıgiligine biraz jobalardy qolǵa aldy. 2007 jyly Tuńǵysh Prezıdenttiń qatysýymen, tıis­ti salalyq mınıstrlikterdiń qaty­sýymen Qazaqstanda hımııa ónerkásibiniń damytýǵa arnalǵan respýblıkalyq keńes ótti. Sol keńeste bilikti basshy hımııa ónerkásibiniń elimizdegi qazirgi jaǵdaıy, órkendeý joly, hımııa ónimderin eksporttaý máse­lerine taldaý jasady. Zaýyttyń tehnologııalyq jabdyq qural­da­ryn jańartý, jańǵyrtý máse­lerine arnaıy toqtap, zaýyttyń óz ınvestısııasymen kúkirt qysh­­qylyn shyǵaratyn zaýyt salý máselesin kóterdi. Osy joba­nyń bári júzege asty. Oblys ekonomı­kasyn kóterýge, halyqty jumyspen qamtýǵa oń yqpalyn tıgizdi.

Qazaqstan-Qytaı magıstraldy gaz qubyrynyń Tarazdan-Almatyǵa deıin ótetin gaz quby­rynyń tarmaǵy, alǵashqy joba boıynsha Taraz-Merke-Qordaı arqyly iske aspaq bol­dy. Oǵan B.Jeksembın qarsy­lyq bildirip, gaz qubyryn Ta­raz-Lýgovoı-Shý-Otar ar­qy­­ly Almatyǵa jetkizýin qol­dady. Onyń oıynsha, keleshek­te kompressorlyq qondyrǵy stan­salary salynyp, Shý, Moıynqum aýdany eldi meken­derin tabıǵı gazben qamtamasyz etý edi. Bóribaı aǵamyzdyń talaby oryndalyp, qazir gaz qubyry osy baǵytpen jobalanyp, salynýda. Árıne, bul úshin ol kisige tıisti joǵary organ mamandarymen mámilege kelý ońaı bolǵan joq. Biraz oǵan kúsh-jigerin jumsady.

Aımaqqa tartylǵan iri ınves­tısııalyq jobalardyń biri retinde Moıynqum aýdanyndaǵy Myńaral eldi mekeninde Fran­sııanyń ınvestısııalyq qarjy­symen iri sement zaýyty salyndy. 2006 jyly qazyǵy qaǵylǵan zaýyttyń alǵashqy ónimi 2010 jyly shyqty.

Árıne, tirshilik damýy sheksiz. Sondyqtan ekonomıkanyń qaı salasy bolmasyn óz kezeńi men ýaqytyna saı alǵa jyljıdy. Oǵan sol kezdegi ǵylymnyń damýy, tehnologııa, memlekettiń qoldaýy jáne ınvestısııa da áser etedi. Sonymen birge eńbek adamynyń biliktiligi, iskerligi de kerek. Ol oblysqa basshylyq jasaǵan jyldary sheshimin tapqan máseleler de, sheshimin tappaǵan da máseleler boldy. Alaıda B.Bıqojauly Jambyl oblysyn bes jyldan asa jemisti basqardy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Ony oblys turǵyndary da jylylyqpen aıtyp júredi.

Odan keıin qarymdy qaırat­ker Qazaqstannyń О́zbekstan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetin atqardy. Munda da týysqan eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq-áleýmettik jáne mádenı-rýhanı baılanystardy nyǵaıtýǵa kúsh saldy. Ol qoǵamdyq qyzmetten áli qol úzgen emes. «Aýyl» par­tııasynyń hatshysy retinde de el damýyna óz úlesin qosyp keledi.

* * *

Qoryta aıtqanda, Bóribaı aǵamyzdyń júrip ótken jolyn bir maqalaǵa tolyq sıǵyzý múmkin emes. Tanymal tulǵanyń otbasy da tamyryn tereńge ji­bergen máýeli báıterek, sol qara shańyraqtyń tórinde Záhárá apaı ekeýi nemere-shóbereniń qyzyǵyna bólenip otyrǵan ar­daq­ty ata men áje. «Jaqsy tý­­­ǵan jigitke, búkil el talasar» deıdi babalarymyz. Ol Ta­raz ben Arqaǵa ǵana emes, jal­paq qazaqqa ortaq azamat. Ala­qandaı aýyldan qanat qaqqan qaıratkerdiń ónegeli ómir joly keıingi jas­tarǵa úlgi. «Ejelden er tilegi – el tilegi. Adal ul er bop týsa – el tiregi», degen dańyqty tul­ǵa Baýyrjan Mo­myshuly atamyz­dyń sózi el senimin arqalaǵan Bóribaı Bıqojauly Jeksembın sekildi atpal azamatqa arnap aıtylǵandaı kórinedi.

 

Abdaly NURALIEV,

Parlament Senatynyń depýtaty

Sońǵy jańalyqtar

Aqtaýda 109 jedel jelisi iske qosyldy

Aımaqtar • Búgin, 09:51

Vaksına saldyrǵandar sany artty

Koronavırýs • Búgin, 09:18

Qazaqstanda 158 adam koronavırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:03

«Aqtóbe» kósh bastady

Fýtbol • Búgin, 08:42

Vaýt van Art birinshi orynda keledi

Sport • Búgin, 08:39

Tórtinshi aınalymǵa shyqty

Tennıs • Búgin, 08:38

Jastar jasyndaı jarqyldady

Sport • Búgin, 08:35

Til máselesi talqylandy

Qazaqstan • Búgin, 08:33

Dıplomatııalyq qyzmettiń 30 belesi

Qazaqstan • Búgin, 08:13

Indet qaıta órshidi

Álem • Keshe

О́ńirde damý úrdisi bar

Aımaqtar • Keshe

Tańdaıdyń tarlany

Tarıh • Keshe

Joǵalǵan soldat

Tarıh • Keshe

Uqsas jańalyqtar