Kollajdardy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
2021 jyldyń tamyz aıynan bastap, eki eldiń monetarlyq saıasatyndaǵy túıisý núkteleri jıi baıqala bastady. Bul úderis búginge deıin jalǵasyp keledi. AERC Beta LLP bas dırektory Ǵalymjan Aıtqazın teńgeniń Reseı valıýtasyna nemese parıtetine qatysty baǵamynyń jaı-kúıi dollarǵa qatysty aıyrbas baǵamdaryna tikeleı baılanysty ekenin aıtady. Sarapshy aıtqandaı, Reseıdegi kapıtal qozǵalysyna jáne ımporttyń quldyraýyna qatań baqylaý engizilgennen keıin rýbl baǵamy turaqtalyp, nyǵaıdy. Sonymen bir mezgilde teńge-rýbl juby baıaý bolsa da kúsh ala bastady. Sońǵy onkúndikte teńgeniń rýblge shaqqandaǵy baǵamy 6,8-6,9 belgisinde saýdalanady. Bul – 1998 jyldan bergi eń joǵary kórsetkish.
Ǵ.Aıtqazınniń túsindirýinshe, qazaq valıýtasynyń rýblge degen táýeldiligine salmaq berip turǵan faktor – Reseı ımporty. 2022 jyldyń alǵashqy toqsanynyń kórsetkishi boıynsha Reseı ımportynyń úlesi 35-40 paıyzǵa deıin jetken.
Teńgeniń qatty qunsyzdanýy nemese kenetten kúsh alyp ketýiniń túbegeıli sebebi joq degen pikirdi ekonomıst Jaras Ahmetov te quptaıdy. Teńgeniń qunsyzdanýyn hám kúsh alýyn Ýkraına men Reseı arasyndaǵy jaǵdaımen salystyryp qaraý durys emes. Sebebi Reseı óz ekonomıkasyn tyǵyryqtan alyp shyǵý úshin bir sheshimge keledi. Teńgege áser etetin faktorlar sol kezde naqtylanady.
«Qazir Reseı rýbli qarjy saıasatyndaǵy oıyn erejesin ózgerte almaıdy. Sebebi Reseı ımportynyń túbi qaı elden shyǵyp jatqany kúmándi. Odan bólek, shetel tehnologııasy Reseıden ketip jatyr. Ishki jaǵdaıyn retteý úshin olarǵa kemi 2-3 jyl kerek ekeni belgili. Bul bizge berilgen múmkindik», deıdi J.Ahmetov.
Ekonomıst 2014 jyly teńgeniń erekshe kúsheıgenin, eki el arasyndaǵy kóleńkeli saýda baqylaýdan shyǵyp ketkenin eske túsirdi. Nátıjesinde, ımport kóbeıip, ekonomıkaǵa keri áser etken. Bul teńgeniń rýblge táýeldiligin tipten arttyryp jiberdi. J.Ahmetovtiń aıtýynsha, rýbl teńgege qatysty álsiregen jaǵdaıda Reseı ekonomıkasy ózin qalaı ustaıtynyn boljaý qıyn. Kórshi el tarapynan qant, bıdaı eksporty shekteldi. Endigi baǵyt qaı jaqqa qaraı oıysatyny belgisiz. «Teńge baǵasy quldyraǵanymen qazir qalpyna keldi. Bul jaǵdaıǵa jaýap retinde eshteńe isteýdiń qajeti joq. Rýbl men munaıǵa táýeldi bolýymyz – óz máselemiz. Intervensııa arqyly teńgeni kúsheıte almaımyz. Valıýta baǵamynyń ekonomıkaǵa áseri az. Ulttyq bank ınflıasııany baqylaýǵa alýy kerek. Teńgege qysym bolǵanyna bir jyldan asty. Sanksııasyz da baǵam dollarǵa shaqqanda 500 teńgege jetedi degen boljam rastaldy. Teńgeniń qazirgi baǵamy – ýaqytsha qubylys. Aqsha-nesıe saıasatyn túbegeıli ózgertý kerek», deıdi J.Ahmetov.
Ekonomıst aıtyp ótkendeı, bizdiń problema EAEO-ǵa baılanyp turǵan joq. Odaqtan shyqsaq ta Reseı men Qazaqstan arasyndaǵy saýda toqtamaıdy. Bizge basqa sheshim qabyldap, jaǵdaıdy tereń taldaý kerek. «Qazir EAEO arasynda qandaı valıýtamen saýda jasaý kerek degen másele sheshilgen joq. Saýda-sattyq teńge-rýblmen júrse de Reseı utady. Sebebi EAEO ekonomıkasynyń basym bóligi, ımport – Reseıdiń úlesinde. Sanksııa saldarynan Reseı ımporty eselep ósýi de múmkin. Bizge ekonomıkany ártaraptandyryp, EAEO-daǵy úlesti arttyrýdan ózge jol joq», dep túıindedi J.Ahmetov.
Ekonomıst Shyńǵys Ergóbektiń paıymdaýynsha, monetarlyq saıasat – aqsha qunynyń ózgerýine yqpal etetin birden-bir faktor. Qazir elimizge rýbl-teńge nomınaldy aıyrbas baǵamynyń makroparametrin aıqyndap alý mańyzdy. «Rýbl tuzaǵy» dep ataýǵa bolatyn jańa sharttar men shekteýler ne sebepten paıda boldy, onyń Qazaqstandaǵy monetarlyq saıasatqa áserin qalaı tómendetýge bolady?» degen máseleler Úkimettiń qarjylyq blogyn da, Ulttyq bankti de tolǵandyrýǵa tıis. Bul saýaldarǵa tıisti oryndar búginge deıin tolyq jaýap bergen joq. Monetarlyq saıasattyń ózgerýi taýardyń qundyq qurylymyna tikeleı yqpal etetinin bilý úshin sol salanyń mamany bolýdyń da qajeti joq», deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, Reseı óziniń saıasatyn valıýtalyq targetteýmen shekteýge tyrysady. «Birinshi jaǵdaıda, tutyný men ınflıasııa ósetin bolsa, ekinshi jaǵdaıda, ınflıasııa dengeıi tómendep, tutyný mólsheri azaıady. Naryq – ózin-ózi retteıtin qurylym. Biraq Reseı, Qazaqstan sekildi memleketterdiń jaǵdaıynda bul qaǵıda jumys isteýi birqatar shart pen saıası qajettilikke baılanysty retteledi. Memlekettik bıýdjetti tolyqtyrý qajettiligi týyndaıtyn bolsa, ulttyq valıýtanyń arzandaýyna múddelilik ulǵaıady. Onda bıýdjettiń jınalý deńgeıi óte joǵary nátıjelermen aıaqtalady. Sebebi bıýdjettiń kiris bóliginiń biraz mólsheri eksporttaýshylarǵa baılanysty, demek shetel valıýtasynda keledi. Reseı – Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy eń iri ınvestorlardyń biri. Sondyqtan bul memlekettiń monetarlyq saıasaty ınvestısııalar kólemine yqpal etetini sózsiz. Qaryz alý múmkindiginiń joǵary bolýy ınvestısııalardyń kóp bolýyna, al tómen bolýy kerisinshe áser etedi. Bul Qazaqstanǵa qalaı yqpal etedi, ol – bólek másele. Biraq kez kelgen ekonomıkalyq prosestiń eki ushy bolady. Monetarlyq saıasattyń qataıýy qarjylyq naryqtaǵy tártipti nyǵaıtyp, sýbektilerdiń eseptiligine oń yqpal etse, lıberaldy monetarly saıasat ınflıasııa men ekonomıkanyń ósýine múmkindik beredi. Másele – «altyn ortany» durys taba bilý», deıdi Sh.Ergóbek.
Táýelsiz qarjy sarapshysy Andreı Chebotarev teńgeniń nyǵaıýyna áser etip jatqan faktorlar ýaqytsha qubylys ekenin aıtady. Muny túpkilikti nyǵaıý nemese revalvasııa dep qabyldaýǵa bolmaıdy. Biz ımporttyń jartysyn Reseıden alamyz. Iаǵnı bizdiń sórelerdegi árbir ekinshi sheteldik ónim – Reseıdiki. Bul rette bir ekonomıkalyq odaqta bolǵandyqtan, bul taýarlardyń basym kópshiligin rýblmen tóleımiz. Basqasha aıtqanda, rýbl – ishki naryqta bási basym valıýta. Biraq dál qazir rýblden irgeni aýlaq salýǵa múmkindik beretin jaǵdaı týyp tur. Astyq pen qant ımporty shekteldi. Tipti kórshi eldiń avtokólik ımporttaý múmkindigi de shektelip tur. Demek EAEO sheńberindegi ımport-eksport úlesin qazaqtyń paıdasyna sheshetin sát keldi.
Qarjy sarapshysy rýbl baǵasy jasandy bolyp kórinetinin de aıtyp ótti. Reseıde ımport aıtarlyqtaı qysqarǵandyqtan, olardy jumsaıtyn oryn joq. Nátıjesinde, dollarǵa degen suranys tómen. «Qazir «dollarǵa táýeldimiz» degen másele trend emes. Naryq quldyraǵan kezde dollardyń quny ósedi. Tipti el ishinde naýryz aıynyń basynda dollardy 520 teńgeden satyp alyp, endi qashan ósedi dep kútip júrgen adamdar kóp. Sarapshynyń aıtýyna qaraǵanda, bul ekonomıkalyq emes, psıhologııalyq táýeldilik. Bul táýeldilikke qarapaıym halyq emes, eń aldymen, shıki munaı eksportynyń artynda turǵan múddeli top kináli.
«Teńge dollardyń da, rýbldiń de qysymynda tur. Dollar qysymy – syrttan, rýbl qysymy – EAEO sheńberinde. Úkimettiń endigi sheshimi ekonomıkany ártaraptandyrýǵa, ımporttan arylýǵa baǵyttalýy kerek», dedi A.Chebotarev.
ALMATY
