Narynnan kóshken eldiń nalasy

Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Baqtyly Boranbaeva dál osy oqıǵany zerttep-zerdelep júrgenine on shaqty jyldyń júzi bolypty.

– Osy bir qasiretti oqıǵany zertteı bastaýyma kezdeısoq jaǵdaı sebep boldy. 2006 jyly ákem dúnıeden ótken soń shaǵyn qobdıshasyn aqtaryp otyryp qalyń kók dápter taýyp aldym. Ol ákemniń jezdesi Qadesh Imanǵalı­ulynyń óleńder jınaǵy eken. Ishinde «1952 jyly Ordadan kóshkendegi jazǵa­nym» degen uzaq óleń bar eken. Ol shy­ǵar­­many oqyp, sol kezde týǵan jeri­nen eriksiz kóshken eldiń (ishinde óz ákem de bar) jan kúızelisin túsindim. Sóı­tip oblystyq arhıvke baryp, zertteý ju­mysyna kiristim, – dep eske alady ǵalym.

Mine, keshe ǵana baspadan shyqqan jańa jınaqqa Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıv qorynda saqtalǵan qujattar, oqıǵa keıipkerleriniń estelik­teri toptastyrylǵan.

– AQSh pen KSRO arasyndaǵy «qyr­ǵı qabaq» soǵys kezinde Keńes ókime­tiniń terrıtorııasynda qurylǵan áskerı nysannyń biri – Qazaqstannyń batys aımaǵyndaǵy «Kapýstın Iаr» jáne «Azǵyr» polıgony. Bul eki polıgonda ıadrolyq qarýmen birge, ushaqtar men zymyrandar synaqtan ótkizildi. 1945 jyly Uly Otan soǵysy aıaqtalǵannan keıin nemistiń keıbir áskerı tehnıkalyq qujattaryn qolǵa túsirgen keńestik ǵalymdar FAÝ 1 jáne FAÝ 2 raketasyn jańadan shyǵarý isin bastaıdy. Sóıtip KSRO Mınıstrler Keńesiniń 1947 jyly 13 mamyr kúni 4 oblystyń atap aıtqanda, Astrahan, Volgograd jáne Atyraý, Batys Qazaqstan oblystarynyń terrıtorııasynda Ortalyq memlekettik Kapýstın Iаr synaq polıgonyn qurý jónindegi sheshimi qabyldandy, – deıdi Baqtyly Sansyzbaıqyzy.

KSRO bıligi áskerı synaq aımaqtary jónindegi málimetterdi asa qupııa ustady. Astrahan oblysyndaǵy Kapýstın Iаr selosynyń atymen atalǵan polıgon «óte qupııa» degen grıfpen ǵana kórsetildi. 1947 jyly kúzde polıgonda alǵashqy ballıstıkalyq raketa ushyrylyp, synaqtan sátti ótken. Endi Kapýstın Iаr synaq polıgonyna Batys Qazaqstannyń Jańaqala, Orda aýdandarynyń terrıtorııasynan 1 555 784 gektar jer bólindi. Sondaı-aq «Azǵyr» jáne «Kapýstın Iаrdyń» «Taısoıǵan» bóligi úshin Gýrev oblysy da 1,5 mıllıon gektar jer berýge májbúr boldy. 1951 jyly 21 jeltoqsanda KSRO Mınıstrler Keńesiniń Oral oblysy Orda aýdanynyń jerin «Kapýstın Iаr» synaq aımaǵyna berý jónindegi
№ 5263 buıryǵy shyǵarylady. Osy jar­lyq negizinde 1952 jyly 31 qańtarda Oral oblystyq Eńbekshiler Depýtattary atqarý komıteti keńesi «oblystyń 300 kolhoz sharýashylyǵyn Ońtústik Qazaqstannyń maqta ósiretin aýdandaryna kóshirý týraly» qaýly shyǵardy. Sóıtip Jańaqala aýdanynyń 125, Orda aýdanynyń 175 sharýashylyǵy eriksiz elden kóshirildi.

Qujattarǵa qaraǵanda eldi kóshirer­diń aldynda ár aýylda jınalys ótip, sóı­leýshiler «qazirgi turǵan jeri­niń sharýashylyqqa, turmysqa qolaı­syz­dyǵynan jańa jerge kóshý jóninde she­shim shyǵarǵan úkimet pen partııa qamqorlyǵyna alǵys» aıtqan. «Úki­me­timiz bizdiń jaǵdaıymyzdy eske ala otyryp mádenı turmysymyzdy jaq­sartý úshin maqta sharýashylyǵyna aınaldyrý jóninde qamqorlyq jasady, sondyqtan men muny qýanyshpen qarsy alamyn. О́zim úı semıammen kórsetilgen Ońtústik Qazaqstan oblysy Ilıchevskıı aýdany Jetisaı aımaǵyna kóshýge rızashylyǵymdy berip, aryzymdy joldaımyn. Budan bylaı sharýashylyǵymyzdyń myqty kepili bolatyn maqta óndirisine barlyǵyńyzdyń bolýyńyzdy suraımyn» deıdi sózi hattamaǵa túsken sheshenniń biri jyl­qy­shy R.Tomanov. 1952 jyly 18 aqpan­da Terekti aýylkeńesine qarasty In­ternasıonal kolhozynda ótken jınalysta kolhozshy Jańylǵanym О́keno­vanyń «úkimetimizdiń qamqorlyqqa alyp, óndirisi kóp jerge kóshirýdi maquldaǵanyna myń san alǵys aıtamyn, ózim kóshýge rızashylyǵymdy beremin» degen sózi de hattalypty. Alaıda jaǵdaı dál mundaı emes-ti. Belgili aqyn, dál osy deportasııaǵa túsip, týǵan jerden jyraqtaýǵa májbúr bolǵan Qaırat Jumaǵalıevtiń jazbalarynan ońtústikke kóship barǵan halyqtyń 60-65 paıyzy qyrylyp qalǵanyn oqımyz. Al aqynnyń anasy, joǵarydaǵy «pikir ıesi» Jańylǵanym О́kenqyzy bolsa:

Bul Orda – Bókeıliktiń bas qalasy,

Basqarǵan bes júz myń jan astanasy.

El aman, jurt tynyshta

jer aýdaryp,

Zarlady-aý Qum Narynnyń jas

balasy!

Qaıteıin, Jıekqumnan asa almadym,

Alshańdap bóltekterin

basa almadym.

Sarǵaıyp saǵynǵannan baýyrlardy,

Egilip, eki kózden jas alǵanym.

Qaraǵym, aınalaıyn, kekildim-aı,

Suńqardaı úsh túlegen sekildim-aı!

Narynnan óli aırylmaı,

tiri aıryldyq,

Qaıteıik, jylaı júrip

jetildik-aı...

– dep zarlap ótken bolatyn...

Árıne, jınaqta basylǵan qysqa da nusqa qujattardan týǵan jerden erik­siz kóshken eldiń jan tebirenisin, qaı­ǵy-qasiretin tolyq bilý múmkin emes. Degenmen keıbir ótinish hattardan aǵaıyn­nan ajyraǵan azamattardyń ja­naı­qaıy anyq kórinedi:

«Meniń jasym 67-de, áıelim 66-da. Úlken balam soǵysta opat boldy. Jasy tolmaǵan bir ul, bir qyzym bar. О́zim 1939 jyly Kaganovıch kolhozyna 2 jylqy, 1 túıe, 3 sıyrymdy salyp kirip edim. 1940 jyly úlken balam Shońaı stansasyna jumysqa turyp, sol sebepti kolhozdan shyǵyp kettik. Endi bul kolhoz kósheıin dep jatyr. Búkil týmalarym birge ketpek. Men de osy kolhozdan qalǵym kelmeıdi. Sondyqtan meniń de kóshýime ruqsat etip, ózge kolhoz múshelerimen birdeı járdemaqy berýińizdi suraımyn» dep jazady Sary Tomanov. Jınaqta osy syndy qujattar kóp. Sondaı-aq eriksiz kóshken halyqtyń búgingi urpaqtary úshin, zertteýshiler úshin asa qajet málimet – ár aýyldan kóshken azamattardyń tizimi, otbasylyq málimetteri, jınalys hattamalary da barynsha tolyq berilgen.

Osy kezge deıin Azǵyr, Kapýstın Iаr polıgondarynyń jergilikti halyq densaýlyǵyna tıgizgen zardaby men ekologııalyq qasireti jóninde baspasóz betinde talaı másele kóterildi. 1992 jyly Batys Qazaqstan oblysynda «Naryn» qoǵamdyq qozǵalysy paıda boldy. Qozǵalys jetekshisi Káken Kóbeısinov Qazaqstannyń batys aıma­ǵynda shamamen 29 ıadrolyq jarylys jasalǵanyn, onyń 10-y áýede bolǵanyn anyqtap, 1994-2005 jyldar aralyǵynda polıgonnyń aımaqtaǵy ekologııalyq zııandy áserin anyqtaý maqsatynda 13 ǵylymı-zertteý jumys­tary júrgi­zilgen bolatyn. Alaıda osy kezge deıin qazaq halqynyń týǵan jerinen erik­siz qýylǵandaǵy kórgen azaby men áleý­mettik zardaby ashyq kórsetilgen emes. Baqtyly Boranbaevanyń eńbegi osy qyrymen óte qundy.

1952 jyly 11 shilde kúni Terekti aýyl­dyq keńesine qarasty 3 kolhozdyń 223 otbasyndaǵy 724 adamy, 44 sıyr, iri múıizdi 33 jas mal, 7 qoı, eshki 43 vagonǵa tıelip, Saıhyn beketinen Ońtústik Qazaqstan oblysyna jol tartady. Dál osy kóshte bolǵan 15 jasar Qaırat Jumaǵalıevtiń aıtýynsha, poıyz Shymkentke deıin týra 17 kún júrgen. «Jolda kez kelgen beketke toqtaımyz. Qashan qozǵalamyz, qaıda baramyz, ol jaǵy beımálim. Yrǵatylyp kelip poıyz toqtaǵanda, japa-tarmaǵaı túse qalyp, samaýyr jaǵyp, shaı qaınatyp ishemiz. Keıde shaı qaınaǵansha poıyz júrip ketip, ystyq sýdy jerge tóge salyp, áreń ilinemiz. Qozǵalǵan poıyzǵa asyǵys otyram dep júrip, bir adam temir dóńgelekke basylyp qaza tapty. Al ońtústikke jetken soń ol jaqtyń ystyq aýasy men sýyna úırene almaı, qart adamdar men jas balalardyń ish súzegi aýrýyna urynyp, qynadaı qyryldy. Bizdiń bárimizde pasport joq, qujatymyzdy jınap alǵan. Adam sanatynda emespiz. Eshqaıda kete de almaımyz» – Qaırat aǵanyń osy estelikterin tebirenbeı oqý múmkin emes.

Taratylǵan Orda men Jańaqala aýdan­­dary halqynyń bir bóligi Ońtústik Qa­zaqstanǵa kóshirilse, bir bóligi oblystyń ár aýmaǵyna bytyrap ketti. Máselen, Orda aýdanynyń Azǵyr, Batyrbek, Súıindik, Labaı aýylkeńesteri kórshiles Gýrev oblysyna (qazirgi Atyraý) beriledi. Qasymtaý jáne Talap aýyldyq keńesterine qarasty «Kósem», «Bastaýysh», «Engels», «Talap», t.b. kolhozdarynyń halqy mal-janymen Chapaev, Jańaqala aýdandaryna qonys aýdaryldy. Jańaqala aýdanynan kóshirilgen Shalqar aýyldyq keńesiniń «Bostandyq» kolhozy Chapaev aýdany Eńbek aýyldyq keńesiniń «Kommýnızm» kolhozymen biriktirilip, «Kommýnızm» kolhozy ataldy. Orda aýdanynyń Kýı­by­shev atyndaǵy kolhozy Chapaev aýda­nynyń «Sovetskaıa step» kolhozymen biriktirilip, Kýıbyshev ataýy berildi. Orda aýdany Talap aýyldyq keńesiniń Engels atyndaǵy kolhozy Chapaev aýdany Kojehar aýyldyq keńesi kolhozymen biriktirilip, irilendirilgen kolhoz Rodnık-Novyı ataldy. Jańaqala aýdanynan kóshirilgen «Alǵabas» kolhozy Chapaev aýdany Birinshi maı atyndaǵy kolhozyna qosyldy. Orda aýdanynan kóshirilgen «Bastaýysh» kolhozy Chapaev aýdany Voroshılov atyndaǵy kolhozben biriktirildi. Orda aýdany Chapaev atyndaǵy kolhoz Chapaev aýdany Lenın atyndaǵy kolhozǵa qosyldy. Orda aýdany «Kósem» kolhozy Chapaev aýdany Kırov atyndaǵy kolhozben birigip ketti. Bir oblystyń ishinde degenmen, kóshken halyqtyń áleýmettik ahýaly alǵashynda óte qıyn boldy. Aldyn ala daıyndyqsyz kóshirilgen jurtty ornalastyratyn baspana bolmaı, kóp otbasy mal qoralarynda, jerden qazylǵan jertólelerde turǵan...

Iá, beıbit kúnde atamekeni áskerı synaq alańyna aınalyp, elinen eriksiz qýylǵan halyqtyń qaıǵy-qasiretin kórsetken «Kapýstın Iаr» áskerı polıgony: Qazaq deportasııasy» atty jınaq el tarıhynda eleýsiz qalyp kelgen taǵy bir aqtańdaqtyń ornyn toltyryp otyr. Qazaqstanda saıası repressııa qurbandaryn tolyq aqtaý jóninde buryn-sońdy bolmaǵan jumystar qolǵa alynǵan tusta atqarylǵan bul istiń mańyzy óte úlken. Búginde 1952 jylǵy deportasııa kýágerleri az qaldy. Batys Qazaqstan oblysynda Násipqalı Imanǵalıuly bastaǵan bir top azamat osy oqıǵadan zardap shegýshilerdiń qoǵamdyq uıymyn qurýǵa talpynýda. Bul da quptarlyq qadam. Kapýstın Iаr polıgonynda ıadrolyq jarylystar áldeqashan toqtatylǵanymen, Naryn qumynyń kóp bóligi áli kúnge deıin Reseı zymyrandarynyń synaǵy astynda jatyr. Endeshe Narynnan kóshken eldiń joǵyn joqtap, muńyn muńdaý toqtalmaq emes.

Batys Qazaqstan oblysy