- Vladımır Nıkolaevıch, dóńgelek ústelde sarapshylar búgingi kúni qıyn jaǵdaıda turǵan azyq-túlik óndirisiniń otandyq salasyna nazar aýdarý qajettiligi týraly aıtty. Nelikten búgin bul óte mańyzdy?
- Qazir álemdegi jaǵdaıdyń qanshalyqty turaqsyz ekenin bárimiz baıqaı alamyz. Bul jaǵdaıda biz óz ekonomıkamyzdy jáne eń aldymen azyq-túlik óndirisin belsendi damytýymyz kerek, óıtkeni áńgime eldiń azyq-túlik qaýipsizdigi jaıly bolyp otyr. Biz ózimizdiń óndirisimiz ben tutynýymyzdy ósirýimiz kerek. Sonda ekonomıka turaqty bolady, al halyq neǵurlym qorǵalǵan bolady.
Azyq-túlik óndirisi kez kelgen el úshin strategııalyq sala bolyp tabylady jáne oǵan kóp kóńil bólý kerek. О́ndirýshiler óz ónimderin satqan kezde olar jergilikti bólshek saýdadaǵy shekteýlerge ushyraıtynyn aıtady. Azyq-túlik ónimderin satýdyń mańyzdy arnalarynyń biri jergilikti saýda jelileri bolyp tabylady jáne otandyq óndirýshiler olarǵa kirgisi keledi. Biraq qazaqstandyq ónimderdiń barlyǵy sýpermarketterdiń sórelerine jete almaıdy, óıtkeni kóptegen kedergiler bar.
- Otandyq óndirýshilerdi jergilikti saýda jelilerine jibermeıtin shekteýler qandaı?
- Dóńgelek ústelde aıtylǵanyndaı, eń aldymen bul saýda jelileriniń saıasaty, munda jetkizýshilerdi tańdaý kezinde basty ólshem sapasy emes, taýardyń tómen satyp alý baǵasy bolyp tabylady. Kórshi elderdiń iri ónimderin óndirýshiler tómen baǵa bere alady. Jergilikti óndirýshiler olardy aıtarlyqtaı qyzyqtyrmaıdy.
Baǵa – tutynýshy úshin eń mańyzdy dálel. Biraq sarapshylardyń aıtýynsha, baǵa sapadan turady. О́nimderdi eń tómengi baǵamen satyp ala otyryp, jeliler elde eń tómengi sapaly ónimder naryǵyn qalyptastyrýǵa yqpal etedi jáne naryqtyń barlyq qatysýshylary osy talaptarǵa beıimdelýge májbúr.
Jergilikti saýda jelilerine kire alatyn otandyq óndirýshiler keıde shyǵynǵa batýǵa májbúr. О́z ónimderin tómen baǵamen sata otyryp, qazaqstandyq óndirýshiler jańa jabdyqtardy jańǵyrtýǵa jáne satyp alýǵa, jańa ónimder óndirisin ıgerýge ınvestısııalaı alatyn paıdany tolyq ala almaıdy. Al damý úshin otandyq óndiris tıimdi bolýy kerek.
Taǵy bir kúrdeli másele – saýda jelilerinde usynylǵan assortımentke kvotalar. Nelikten olar engiziledi? Sebebi uqsas ımporttyq taýarlar sýpermarkette usynylǵan. Jergilikti óndirýshiler kórshi elderdiń alyptarymen básekelesýge májbúr, munda bizdiń jelilerde usyný týraly kelisimderge qol jetkizý úshin qarjylyq resýrstar kóp. Sondyqtan jergilikti óndirýshiler kóbinese shekteýlerge ushyraıdy.
Qazaqstandyq óndirýshiler rıteılerge berý talap etiletin jáne taýar qunynyń 30% jetýi múmkin satylǵan taýar úshin retrobonýstarǵa da shaǵymdanady.
Shaǵymdar sonymen qatar ónimder úshin jelilerde óte qatań tólem sharttarynan da týyndaıdy. Bul árdaıym keıingi tólem, ony keıinge qaldyrý úsh aıǵa deıin sozylýy múmkin. О́ndirýshi bastapqy ónimdi jetkizýshilerge, ıaǵnı agrarlyq qyzmetkerlerge tóleıdi, taýar óndiredi, barlyq salyqtar men jumysshylarynyń jalaqysyn tóleıdi, kólik shyǵyndaryn kóteredi jáne t.b., al satylǵan ónimi úshin kelesi toqsanda ǵana eseptesedi!
О́ndirýshilerdiń aıtýynsha, saýda jelileri barlyq jeńildikter men kez-kelgen beıildilik baǵdarlamalaryn óndirýshiniń esebinen júzege asyrady jáne iri sheteldik oıynshylarǵa marketıngtik naýqandar men jarnamalarǵa qarajat salý ońaıraq, al bizdiń óndirýshiler eleýsiz qalady. Nátıjesinde óndiristiń damýy tejeýge nemese tipti qysqartýǵa, qyzmetkerlerdi jumystan shyǵarýǵa týra keledi, bul ekonomıkaǵa ǵana emes, áleýmettik quramdasqa da tikeleı áser etedi.
О́ndirýshilerdiń aıtýynsha, elimizdiń naryǵynda jumys isteıtin jeliler ulttyq óndiriske kedergi bolmaýy kerek, kerisinshe jergilikti tamaq ónerkásibiniń ósýin qoldaý jáne yntalandyrý kerek. Saýda jelileriniń naryqtyq ekonomıkanyń onjyldyqtarynda qalyptasqan óz tártibi men sharttary bar ekenin bári túsinedi. Alaıda, bul tásil ulttyq ekonomıkanyń damýyna zııan tıgizedi jáne memleket munda retteýshi sheshimder qabyldaýy kerek.
- Sarapshylar máselelerdi qalaı sheshýdi usynady? Otandyq óndirýshiler memleket tarapynan qandaı da bir jeńildikter nemese qarjylyq qoldaý kúte me?
- Qazir jeńildikter nemese qarjylyq kómek týraly áńgime bolyp jatqan joq. Otandyq óndirýshiler jergilikti bólshek saýdada jumys isteý, otandyq azyq-túlik ónimderin qoldaý jáne tanymal etý prosesine bólshek saýda jelilerin tartý, sondaı-aq jergilikti ónimderdi tutynýdyń artyqshylyqtaryn túsindiretin satyp alýshylarmen belsendi jumys isteý úshin olarǵa qolaıly jaǵdaılar jasaý qajettiligi týraly aıtady.
Qazaqstandyq óndirýshiler dóńgelek ústelde rıteılerler olarǵa úzdik sóreler, saýda zaldarynda kórnekti jáne jaqsy kórinetin oryndar berýdi talap etetinin aıtty. Onyń ústine, qazaqstandyq óndirýshilerdiń ónimderi úshin arnaıy jarqyn stıkerlermen belgilengen úlgili jaǵdaı oryn alǵan. Bul bastamany damytyp, jalǵastyrý kerek.
Jeliler otandyq azyq-túlik óndirýshilerine de qyzyǵýshylyq tanytýy kerek. Biraq eger olar óz betinshe bir nárse jasaýǵa daıyn bolmasa, mysaly, qazaqstandyq óndirýshiler úshin sórelerdi resimdeý nemese naýqandardy ótkizý, onda, bálkim, munda memleket nemese mýnısıpalıtetter qatysýy múmkin.
- Bizdiń bilýimizshe, saýda jelileriniń qyzmeti Eýropada qatań retteledi. Kórshi Reseıdiń bólshek saýda jelilerinde jergilikti ónimder 80% deıin. Halyqaralyq tájirıbe bul taqyrypta ne deıdi jáne biz olardan úlgi alýymyz kerek pe?
- Árıne, bizde Qazaqstanda erkin naryq bar, biraq kez kelgen, tipti eń damyǵan elde de óz óndirýshilerin qoldaıdy jáne olarda belgili bir jeńildikter men artyqshylyqtar bar. Eýropalyq bólshek saýda jelilerinde mýnısıpaldy bılik jergilikti óndirýshilerdi qoldaý úshin tipti assortımentti retteı alady. Ol otandyq óndirýshiniń paıdasyna, sondaı-aq monopolızmniń, iri oıynshylardyń, eń aldymen ımporttyń aıqyn ústemdiginiń bolmaýy úshin retteledi. Biz bul tájirıbeden úlgi alýymyz kerek.
- Sarapshylar otandyq óndiris ónimderin satyp alý tıimdi ekenin aıtady. Sizdiń oıyńyzsha, bul paıda qandaı?
- Eń aldymen, jergilikti azyq-túlik tutynýshynyń janynda óndiriledi. Kem degende, olar myńdaǵan shaqyrym jolmen ákeletin ónimderge qaraǵanda árdaıym balǵyn bolady. Uzaq jol uzaq saqtaý merzimin qajet etedi, konservanttardy qoldaný kerek, logıstıka kezeńinde temperatýra rejıminiń saqtalýyn baqylaý kerek jáne t.b. Osyǵan baılanysty jergilikti ónimderdiń artyqshylyǵy bar, olar kóbinese sapaly jáne baǵasy boıynsha básekege qabiletti.
Qazaqstandyqtardyń jergilikti óndirýshiler jergilikti bıýdjetke salyq tóleıtinin, odan joldar, mektepter, balabaqshalar salynatynyn, zeınetaqy men jalaqy tólenetinin túsinýi tıis. Sondyqtan, eger satyp alýshy tańdaý jasasa, onda birdeı baǵa jaǵdaıynda otandyq ónimdi tańdaǵan durys. Bul týraly kóbirek aıtyp, adamdarǵa BAQ, ınternet, áleýmettik jeliler, satý núkteleri arqyly aqparat jetkizý kerek. Otandyq ónimdi satyp ala otyryp, qazaqstandyqtar óz ómirin jaqsartýǵa úles qosýda.
- Jalpy, otandyq azyq-túlik óndirisi el halqynyń ıgiligi úshin damyp, nasharlap ketpeýi úshin ne isteý kerek?
- Eń bastysy, meniń oıymsha, óndirýshilerdiń saýda jelilerimen ózara árekettesýiniń ádil erejelerin ornatý. Olar otandyq óndirýshilerge bet burýy kerek. Bul da memlekettiń mindeti. Jańa ýaqyt keldi, endi jańa ádil erejeler ázirlep, tek saýdanyń damýyna múmkindik bermeı, azyq-túlik óndirisiniń strategııalyq mańyzdy salasynyń paıdasyna basymdyq beretin kez keldi.
Memleket áldebir tóreshi bolýy kerek jáne naryqtyń barlyq qatysýshylarynyń múddelerin eskere otyryp, óndirýshiler de, saýda jelileri de bir-birine qysym jasamaı ári qaraı damı alatyndaı júıeni usynýy kerek.
