Qoǵam • 31 Mamyr, 2022

Qala balasy oınaýdan da qalyp barady

134 ret kórsetildi

Qazirginiń balasy asyq atyp, asyr salyp oınamaıdy. Burynǵydaı aǵashty at qyp minbeıdi. Ertegi tyńdap óspegennen keıin ertedegi batyrlarǵa eliktemeıdi. Esesine esil-derti – teledıdarǵa telmirý, gadjetke úńilý. Qala balasy da, dala balasy da sondaı qazir. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, 6-9 jas aralyǵyndaǵy bala­­lar kúnine orta eseppen kemi 3-4 saǵat belsendi dene qımyl oıyndarymen aınalysýy kerek. Al qazaqstandyq 70,66% óspirimniń dalada oınaý ýaqyty bir saǵatqa da jetpeıdi eken.

Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»

Qımyl-qozǵalys jetispeıdi

Eldiń densaýlyǵyn qadaǵalaıtyn jahandyq uıym balalardyń semizdigi indetke aınalǵanyn aıtyp, kópten beri dabyl qaǵyp keledi. Jyl sa­ıyn orta eseppen 2,8 mln adam artyq salmaqtan qaıtys bolady. Ásirese, Ortalyq Azııa men Eýropa elderinde balalar arasynda semizdikke shaldyq­qan­dar kóp. Mamandardyń boljamyna sensek, 2025 jylǵa qaraı mektepke deıingi semiz balalar sany 70 mln-ǵa jetý qaýpi bar kórinedi.

Al Qazaqstanda 2030 jylǵa qaraı 5-19 jas aralyǵyndaǵy 536 906 adam artyq salmaqtan zardap shegýi múmkin. Bul san 2016 jyldyń ózinde 271 624-ke jetken. Qazirdiń ózinde balalardyń 19,1%-y semizdikke dýshar bolǵan. Onyń negizgi sebepteriniń biri dene qozǵalysynyń azdyǵy, deıdi mamandar. Osy máseleni es­ker­gen elimizdiń Densaýlyq saq­taý mınıstrliginiń Qoǵamdyq den­saý­lyq saqtaý uıymy Dúnıe­jú­zilik densaýlyq saqtaý uıy­my­­men birlesip, qazaqstandyq jet­­kinshekter dene qımylynda qan­sha­­lyqty belsendi ekenin zerttegen edi.

Uıymnyń bizge jibergen aqpa­ra­ty boıynsha, 15 elde atap aıt­qanda, Reseı, Túrikmenstan, Qyr­ǵyzstan, Latvııa, Grýzııa, Chehııa jáne basqasynda jas balalardyń 82-98%-y kúnine 1 saǵatqa jeter-jet­pes oınaıdy eken.

Balalardyń dene qımyl-qozǵa­ly­symen aınalysý deńgeıi bo­ıynsha reıtıng jarııalaǵan mamandar Tá­jik­stan balalarynyń 94%-y jaıaý kóp júre­tinin anyqtaǵan. Al Portýgalııa, Malta jáne Ir­lan­­dııada shákirtterdiń nebári 20%-y ǵana qozǵalystyń bel­sen­di tásil­de­rin paıdalanatyny kór­se­til­gen.

Qazaqstandyq jetkinshekterdiń birshama bóligi buryn mektepke velo­sı­pedpen nemese jaıaý kelse, qazir otbasylarda jekemenshik kó­lik­terdiń kóbeıýi men mektepke av­to­býstarynyń satyp alynýy bul kórsetkishti edáýir tómen­de­tip jiberipti. Ol ol ma, qazaq­standyq balaqaılardyń ishinde esh­­qandaı sport túrimen shuǵyl­da­n­baıtyn balalar da kóp. Bul, ásirese, aýyl balalaryna tán. Son­dyqtan mamandar ár ata-ana balalardyń durys tamaqtanýyn qada­ǵalap qana qoımaı, dene qımyl-qozǵalysymen belsendi shu­ǵyl­danýyna, taza aýada kóbirek ser­ýen­deýine erekshe kóńil bólýge keńes beredi.

Oıyn oı-óristi  damytady

Balalardyń kompıýter oıyn­da­ryna táýeldiligin zerttep júr­gen belgili psıholog Lımana Qoı­shıe­­va oıyn balanyń ómirinde erekshe oryn alatynyn aıtty. «Qazaq halqy balalardyń oı-órisin, qorshaǵan orta týraly tanymyn keńeıtý úshin mán-maǵy­na­sy tereń kóptegen oıyn túrin oılap tapqanyn tarıhtan jaqsy bilemiz. Oıyn jetkinshektiń shy­ǵar­­­­mashylyǵyn shyńdaıdy, jeke qasıet­terin ushtaıdy, minez-qul­qyn qa­­lyptastyrýǵa jol salady. Basqa­lar­men til tabysýǵa úıretip, bárine ortaq qaǵıdattar men erejelerge ba­ǵy­nýǵa ıkem­deı­di», deıdi psıholog ózi­niń zert­te­ýinde.

 L.Qoıshıevanyń pikirinshe, kish­ken­taıynan oınap óspegen ba­la­lardyń minez-qulqynda ózge­she­likter bolady. Mysaly, ata-anasy balasymen birge oınamaýy bylaı tursyn, olarǵa qa­taldyq tanytyp, ashyq sóılespeı, únemi ursyp, ze­kip otyrsa, ondaı bala jasyq, óz-ózine senimsiz bolyp ósedi. О́zimen-ózi bolyp ósken jetkinshek adammen aralasa qoımaıtyn tomaǵa-tuıyq, agressıvti keledi. Ba­lany der kezinde qolǵa almasa, mundaı buıyǵy minez jasóspirim shaqta óshpendilikke, qaskóılikke ulasýy múmkin.

 Iá, oıyn balaǵa aýadaı qa­jet. Biraq qazirgi balanyń oıy­ny bu­ryn­ǵy­­­ǵa uqsamaıdy. Búginginiń balasy asyq oınamaıdy, asyr salyp dalada júrmeıdi. Qazirgi balalar kompıýterge tel­mi­rip, ǵalamtorǵa shyrmalyp, úıde otyrǵandy táýir kóredi. Soń­ǵy kezde ǵalymdar ǵalamtorǵa táýel­­dilikti aýrýdyń qataryna jat­qy­zýdy usynyp júr. Álemniń kóp­te­gen elde­rinde táýeldilik sındromy aýrý retinde zerttele de bastady. Psı­ho­log­tiń aıtýyna qara­ǵanda, ǵalam­torǵa, kompıýterge táýeldilik  te aýrý. О́ıt­ke­ni oǵan berilgen adam­nyń boıynda ma­zasyzdyq, agressııa, depressııa se­kil­di psıhıkalyq aýytqýlar baı­­qa­la­dy. Bul jerde ata-ananyń ańǵa­ry­m­paz­dyǵy kerek-aq.

Árıne, kompıýter oıyndaryn oınaýdy múlde tyıyp tastaýǵa bol­maıdy. Tyıym salý máseleni shesh­peı­di. Eń bastysy aqylmen she­shim qabyldaý. «Oıyndardy ba­la­nyń jas ereksheligine saı saýat­ty irikteý kerek. Keıbir úl­ken­­der jan tynyshtyǵyn oılap, ba­la­synyń kompıýterde otyrǵan ýaqytyn shekteı bermeıdi. Bul – eń úlken qatelik. Kompıýterdi ýa­qytymen, ornymen qol­danǵanda ǵana oǵan táýeldilik bolmaıdy. Ol úshin balanyń kúndelikti ýaqytyn tıimdi ótkizýin nazarda us­taý qajet. Belgili bir merzimde kompıý­terde otyrsyn, odan keıingi ýa­qyt­ta basqa ispen shuǵyldanýyna basa kóńil aýdarǵan jón. Ásirese, qı­myl-qozǵalysty qajet etetin oıyn­dar balany sergitedi, kóńil kúıin kóteredi. Qatarlastarymen jelide tildeskennen góri aýlada oı­naǵany, serýendegeni jet­kin­shek­­ke áldeqaıda tıimdi», deıdi psıholog.

Jazǵy lager men «Jasyl el»

Qazir mektep oqýshylary jaz­ǵy demalysqa shyqty. Endigi másele – jetkinshekterdiń bos ýa­qytyn durys uıymdastyra bilý. Jergilikti bilim uıymdary óspi­rimderdiń ýaqytyn tıimdi ári qy­zyqty ótkizý úshin bir­ta­laı is-sharalar uıymdastyryp jatyr. Ata-analardy qulaqtandyrý úshin solardyń bastysyna toqtala keteıik. Olardyń basty maqsaty – balalar ara­syn­daǵy belsendilikti arttyrý, salamat­ty ómir saltyna baýlý.

Elordalyq 92 mekteptiń janynda búginde jazǵy lagerler uıymd­as­ty­ryl­ǵan. Onyń al­ǵash­qy maýsymy 30 mamyrdan bas­talyp ketti. Uzaqtyǵy – 10 maýsymǵa deıin. Mektepishilik lagerdiń ekinshi kezeńi 13-24 maý­sym aralyǵynda ótedi. Munda eki mezgil tamaqtaný bar. Ári balalar lager ke­zin­de dalada serýendep, jattyǵýlar ja­sap, qalanyń kórnekti oryndaryn aralaıdy. Baǵasy da qoljetimdi. Mysaly, qalanyń №8 mektebinde 10 kúndik lager nebári – 4 500 teńge.

Sondaı-aq bas qalanyń balalary ál-Farabı jáne M.О́temisuly atyndaǵy Oqýshylar saraıyna ba­ryp, jaz boıy jumys is­teı­­tin lagerlerge jazylýǵa bo­lady. Munda jazǵy demalys aka­demııasy men 7-11 jas araly­ǵyn­daǵy balalarǵa arnal­ǵan jazǵy shyǵarmashylyq mektebi jumys isteıdi. Jetkinshekter akterlik sheber­lik, sýret salý, vokal sa­baq­­ta­ry­nan dárister alyp qana qoımaı, qazaq, orys, aǵylshyn til­derin meńgere alady.

Jazda eresek balalarǵa ar­nal­ǵan «Jasyl el» jasaǵy jumys is­teı­­­tininen jurtshylyq habardar bo­lar. Búginde osy kógaldandyrý baǵ­­darlamasy bo­ıynsha qalalyq ákim­­dik tarapynan 2,8 myńnan astam jetkinshek jumysqa ornalasty. Res­pýb­lıkalyq stý­dent­tik qurylys jáne jastar jasaqtary qoz­ǵalysy qo­ǵamd­yq qorynyń je­tekshisi Marat Muha­­med­­jan­uly­nyń aıtýynsha, bıyl 14-29 jas aralyǵyndaǵy elordalyq jastarǵa 1 200 oryn bó­lin­gen. Olardyń «Jasyl elde» bir aı boıy eńbek etip, 64 564 teńge alýǵa múmkindigi bar. Biraq jasaqqa kópbalaly, tolyq emes otbasylardyń jáne áleý­mettik jaǵdaıy tómen otba­sy­­lar­dyń balalary birinishi kezekte qabyldanady. «Jasyl elde» eńbek etetin oqýshylar mektep ma­ńaıynda jumys isteıdi. Eger qa­lasa, stýdenttermen birge saıa­­baq­­­tardy, skverlerdi kógal­dan­dyrýǵa qatysa alady. Bul jumystyń ózindik erek­she­li­gi bar. 18 jasqa tolmaǵan bala­lar kúnine 4 saǵattan artyq jumys istemeıdi jáne aptasyna bes kún ǵana eńbek etedi. Qalǵan kúnderi demalady.

Er­teńimizdiń jarqyn bolýy bala­­la­­rymyzdyń tárbıesine, sa­na­­syna kóp baılanysty ekeni anyq. Son­dyqtan ár ata-ana ur­pa­­ǵynyń ula­ǵat­ty da kórgendi bo­lýyna baryn salýy qajet. Ata-ana balany tárbıe­leı­tini ras, biraq bala da óziniń minez-qulqymen, júris-turysymen ata-anany tárbıe­leı­tinin esten shy­ǵar­maǵan lázim.

Sońǵy jańalyqtar

16 tamyzǵa arnalǵan valıýta baǵamy

Ekonomıka • Búgin, 09:47

16 tamyzǵa arnalǵa aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:38

1453 adam koronavırýstan jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:06

Jigittermen kúsh synasqan arý

Ulttyq sport • Búgin, 08:43

Qytaıdan qalyp qoıdyq

Sport • Búgin, 08:42

Tabystary – 2 117 000 dollar

Sport • Búgin, 08:40

Sınsınnatıdegi týrnır bastaldy

Sport • Búgin, 08:38

Úzdik qurylysshylar marapattaldy

Qoǵam • Búgin, 08:37

Olımpıadadan keıingi oılar

Sport • Búgin, 08:35

Jarys qyzǵan shaǵyna jetti

Sport • Búgin, 08:34

Tehnopark tegin oqytady

Qoǵam • Búgin, 08:32

Balalarǵa arnalǵan startaptar

Qoǵam • Búgin, 08:30

Julynqurt laboratorııasy áshkerelendi

Aımaqtar • Búgin, 08:27

«Talgodaǵy» talan-taraj

Qoǵam • Búgin, 08:25

Shalǵaıdaǵylar shaǵym aıtady

Bilim • Búgin, 08:22

Jańa mektepter kóbeıedi

Bilim • Búgin, 08:20

Jalbyz ben jaýynqurt ósiredi

Qoǵam • Búgin, 08:17

Moıynqumda mańyzdy máseleler aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 08:13

Jańa Qazaqstan – sheteldikter kózimen

Saıasat • Búgin, 08:10

Qamystan óndirilgen qumsheker

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly eńbek

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar