Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Qımyl-qozǵalys jetispeıdi
Eldiń densaýlyǵyn qadaǵalaıtyn jahandyq uıym balalardyń semizdigi indetke aınalǵanyn aıtyp, kópten beri dabyl qaǵyp keledi. Jyl saıyn orta eseppen 2,8 mln adam artyq salmaqtan qaıtys bolady. Ásirese, Ortalyq Azııa men Eýropa elderinde balalar arasynda semizdikke shaldyqqandar kóp. Mamandardyń boljamyna sensek, 2025 jylǵa qaraı mektepke deıingi semiz balalar sany 70 mln-ǵa jetý qaýpi bar kórinedi.
Al Qazaqstanda 2030 jylǵa qaraı 5-19 jas aralyǵyndaǵy 536 906 adam artyq salmaqtan zardap shegýi múmkin. Bul san 2016 jyldyń ózinde 271 624-ke jetken. Qazirdiń ózinde balalardyń 19,1%-y semizdikke dýshar bolǵan. Onyń negizgi sebepteriniń biri dene qozǵalysynyń azdyǵy, deıdi mamandar. Osy máseleni eskergen elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý uıymy Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymymen birlesip, qazaqstandyq jetkinshekter dene qımylynda qanshalyqty belsendi ekenin zerttegen edi.
Uıymnyń bizge jibergen aqparaty boıynsha, 15 elde atap aıtqanda, Reseı, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan, Latvııa, Grýzııa, Chehııa jáne basqasynda jas balalardyń 82-98%-y kúnine 1 saǵatqa jeter-jetpes oınaıdy eken.
Balalardyń dene qımyl-qozǵalysymen aınalysý deńgeıi boıynsha reıtıng jarııalaǵan mamandar Tájikstan balalarynyń 94%-y jaıaý kóp júretinin anyqtaǵan. Al Portýgalııa, Malta jáne Irlandııada shákirtterdiń nebári 20%-y ǵana qozǵalystyń belsendi tásilderin paıdalanatyny kórsetilgen.
Qazaqstandyq jetkinshekterdiń birshama bóligi buryn mektepke velosıpedpen nemese jaıaý kelse, qazir otbasylarda jekemenshik kólikterdiń kóbeıýi men mektepke avtobýstarynyń satyp alynýy bul kórsetkishti edáýir tómendetip jiberipti. Ol ol ma, qazaqstandyq balaqaılardyń ishinde eshqandaı sport túrimen shuǵyldanbaıtyn balalar da kóp. Bul, ásirese, aýyl balalaryna tán. Sondyqtan mamandar ár ata-ana balalardyń durys tamaqtanýyn qadaǵalap qana qoımaı, dene qımyl-qozǵalysymen belsendi shuǵyldanýyna, taza aýada kóbirek serýendeýine erekshe kóńil bólýge keńes beredi.
Oıyn oı-óristi damytady
Balalardyń kompıýter oıyndaryna táýeldiligin zerttep júrgen belgili psıholog Lımana Qoıshıeva oıyn balanyń ómirinde erekshe oryn alatynyn aıtty. «Qazaq halqy balalardyń oı-órisin, qorshaǵan orta týraly tanymyn keńeıtý úshin mán-maǵynasy tereń kóptegen oıyn túrin oılap tapqanyn tarıhtan jaqsy bilemiz. Oıyn jetkinshektiń shyǵarmashylyǵyn shyńdaıdy, jeke qasıetterin ushtaıdy, minez-qulqyn qalyptastyrýǵa jol salady. Basqalarmen til tabysýǵa úıretip, bárine ortaq qaǵıdattar men erejelerge baǵynýǵa ıkemdeıdi», deıdi psıholog óziniń zertteýinde.
L.Qoıshıevanyń pikirinshe, kishkentaıynan oınap óspegen balalardyń minez-qulqynda ózgeshelikter bolady. Mysaly, ata-anasy balasymen birge oınamaýy bylaı tursyn, olarǵa qataldyq tanytyp, ashyq sóılespeı, únemi ursyp, zekip otyrsa, ondaı bala jasyq, óz-ózine senimsiz bolyp ósedi. О́zimen-ózi bolyp ósken jetkinshek adammen aralasa qoımaıtyn tomaǵa-tuıyq, agressıvti keledi. Balany der kezinde qolǵa almasa, mundaı buıyǵy minez jasóspirim shaqta óshpendilikke, qaskóılikke ulasýy múmkin.
Iá, oıyn balaǵa aýadaı qajet. Biraq qazirgi balanyń oıyny burynǵyǵa uqsamaıdy. Búginginiń balasy asyq oınamaıdy, asyr salyp dalada júrmeıdi. Qazirgi balalar kompıýterge telmirip, ǵalamtorǵa shyrmalyp, úıde otyrǵandy táýir kóredi. Sońǵy kezde ǵalymdar ǵalamtorǵa táýeldilikti aýrýdyń qataryna jatqyzýdy usynyp júr. Álemniń kóptegen elderinde táýeldilik sındromy aýrý retinde zerttele de bastady. Psıhologtiń aıtýyna qaraǵanda, ǵalamtorǵa, kompıýterge táýeldilik te aýrý. О́ıtkeni oǵan berilgen adamnyń boıynda mazasyzdyq, agressııa, depressııa sekildi psıhıkalyq aýytqýlar baıqalady. Bul jerde ata-ananyń ańǵarympazdyǵy kerek-aq.
Árıne, kompıýter oıyndaryn oınaýdy múlde tyıyp tastaýǵa bolmaıdy. Tyıym salý máseleni sheshpeıdi. Eń bastysy aqylmen sheshim qabyldaý. «Oıyndardy balanyń jas ereksheligine saı saýatty irikteý kerek. Keıbir úlkender jan tynyshtyǵyn oılap, balasynyń kompıýterde otyrǵan ýaqytyn shekteı bermeıdi. Bul – eń úlken qatelik. Kompıýterdi ýaqytymen, ornymen qoldanǵanda ǵana oǵan táýeldilik bolmaıdy. Ol úshin balanyń kúndelikti ýaqytyn tıimdi ótkizýin nazarda ustaý qajet. Belgili bir merzimde kompıýterde otyrsyn, odan keıingi ýaqytta basqa ispen shuǵyldanýyna basa kóńil aýdarǵan jón. Ásirese, qımyl-qozǵalysty qajet etetin oıyndar balany sergitedi, kóńil kúıin kóteredi. Qatarlastarymen jelide tildeskennen góri aýlada oınaǵany, serýendegeni jetkinshekke áldeqaıda tıimdi», deıdi psıholog.
Jazǵy lager men «Jasyl el»
Qazir mektep oqýshylary jazǵy demalysqa shyqty. Endigi másele – jetkinshekterdiń bos ýaqytyn durys uıymdastyra bilý. Jergilikti bilim uıymdary óspirimderdiń ýaqytyn tıimdi ári qyzyqty ótkizý úshin birtalaı is-sharalar uıymdastyryp jatyr. Ata-analardy qulaqtandyrý úshin solardyń bastysyna toqtala keteıik. Olardyń basty maqsaty – balalar arasyndaǵy belsendilikti arttyrý, salamatty ómir saltyna baýlý.
Elordalyq 92 mekteptiń janynda búginde jazǵy lagerler uıymdastyrylǵan. Onyń alǵashqy maýsymy 30 mamyrdan bastalyp ketti. Uzaqtyǵy – 10 maýsymǵa deıin. Mektepishilik lagerdiń ekinshi kezeńi 13-24 maýsym aralyǵynda ótedi. Munda eki mezgil tamaqtaný bar. Ári balalar lager kezinde dalada serýendep, jattyǵýlar jasap, qalanyń kórnekti oryndaryn aralaıdy. Baǵasy da qoljetimdi. Mysaly, qalanyń №8 mektebinde 10 kúndik lager nebári – 4 500 teńge.
Sondaı-aq bas qalanyń balalary ál-Farabı jáne M.О́temisuly atyndaǵy Oqýshylar saraıyna baryp, jaz boıy jumys isteıtin lagerlerge jazylýǵa bolady. Munda jazǵy demalys akademııasy men 7-11 jas aralyǵyndaǵy balalarǵa arnalǵan jazǵy shyǵarmashylyq mektebi jumys isteıdi. Jetkinshekter akterlik sheberlik, sýret salý, vokal sabaqtarynan dárister alyp qana qoımaı, qazaq, orys, aǵylshyn tilderin meńgere alady.
Jazda eresek balalarǵa arnalǵan «Jasyl el» jasaǵy jumys isteıtininen jurtshylyq habardar bolar. Búginde osy kógaldandyrý baǵdarlamasy boıynsha qalalyq ákimdik tarapynan 2,8 myńnan astam jetkinshek jumysqa ornalasty. Respýblıkalyq stýdenttik qurylys jáne jastar jasaqtary qozǵalysy qoǵamdyq qorynyń jetekshisi Marat Muhamedjanulynyń aıtýynsha, bıyl 14-29 jas aralyǵyndaǵy elordalyq jastarǵa 1 200 oryn bólingen. Olardyń «Jasyl elde» bir aı boıy eńbek etip, 64 564 teńge alýǵa múmkindigi bar. Biraq jasaqqa kópbalaly, tolyq emes otbasylardyń jáne áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasylardyń balalary birinishi kezekte qabyldanady. «Jasyl elde» eńbek etetin oqýshylar mektep mańaıynda jumys isteıdi. Eger qalasa, stýdenttermen birge saıabaqtardy, skverlerdi kógaldandyrýǵa qatysa alady. Bul jumystyń ózindik ereksheligi bar. 18 jasqa tolmaǵan balalar kúnine 4 saǵattan artyq jumys istemeıdi jáne aptasyna bes kún ǵana eńbek etedi. Qalǵan kúnderi demalady.
Erteńimizdiń jarqyn bolýy balalarymyzdyń tárbıesine, sanasyna kóp baılanysty ekeni anyq. Sondyqtan ár ata-ana urpaǵynyń ulaǵatty da kórgendi bolýyna baryn salýy qajet. Ata-ana balany tárbıeleıtini ras, biraq bala da óziniń minez-qulqymen, júris-turysymen ata-anany tárbıeleıtinin esten shyǵarmaǵan lázim.
